Jan Swammerdam en het geloof

Jan Swammerdam was een briljant geleerde, maar hij twijfelde voortdurend of hij wel recht had op al die wijsheid. In Swammerdams tijd voltrok zich een wetenschappelijke revolutie. Eeuwenlang waren de Oude Grieken en vooral de Bijbel gezien als de bron van alle kennis. In de 17e eeuw werd de waarneming en het experiment de basis van de wetenschap. En er werd heel veel ontdekt. Dankzij ontdekkingsreizen, nieuwe onderzoeksmethoden en instrumenten werd steeds duidelijker dat mens en de natuur anders in elkaar zaten dan eeuwenlang werd aangenomen.

Veel onderzoekers hadden het moeilijk met hun nieuwe rol. Wie waren zij en hun onderzoek om als bron van kennis te dienen, dat was voorbehouden aan God. En sommige nieuwe inzichten leken zelfs strijdig met de bijbel. Het zorgde bij wetenschappers als Swammerdam voor grote interne twijfel. In al zijn geschriften getuigt hij steeds van zijn geloof.

En uiteindelijk leidde zijn religieuze crisis tot de keuze voor een radicale sekteleidster. Antoinette Bourignon, zij verkondigde het einde der tijden en beweerde haar boodschappen rechtstreeks van God te ontvangen. Swammerdam volgde haar en keerde zich af van de wetenschap.

Na een half jaar verliet Swammerdam de sekte alweer om in zijn laatste jaren te werken aan zijn magnum opus: De Bybel der Nature. Dat zou pas 50 jaar na het overlijden van Swammerdam verschijnen. Ook andere geleerden hadden dergelijke geloofscrises. Huygens had met regelmaat heftige depressieve buien en Niels Stensen, een goede vriend van Swammerdam, koos uiteindelijk voor een zeer strenge katholieke levenswijze, hij werd bisschop in Noord-Duitsland.