Cornelis Anthonisz en de vogelvluchtkaart

Eind 1538 betaalde het Amsterdamse stadsbestuur zes pond aan de Amsterdamse schilder, cartograaf en prentmaker Cornelis Anthonisz voor het schilderen van een stadsplattegrond. Anthonisz, een kleinzoon van Jacob Corneliszn van Oostsanen, leverde een vogelvluchtkaart die een kruising is tussen een stadsgezicht en een stadsplattegrond.

Anthonisz toont de stad vanuit het noorden waardoor de nadruk ligt op de Amsterdamse haven. De vogelvluchtkaart is voor zover bekend de oudste geschilderde plattegrond van Amsterdam.

Waarschijnlijk heeft Cornelis Anthonisz de vogelvluchtkaart van Venetië uit 1500 als voorbeeld gebruikt. Bij Anthonisz is het perspectief van de huizen veel beter uitgewerkt dan bij het Venetiaanse voorbeeld. Hij moet minutieus huis voor huis in de stad hebben opgemeten.

Het schilderij was waarschijnlijk bestemd voor keizer Karel V. Het stadsbestuur wilde de loyaliteit aan de keizer tonen na de wederdopersopstanden van de jaren ervoor. Het geschenk heeft Karel V echter nooit bereikt en bleef in Amsterdam achter.

Het schilderij kreeg een plek in het stadhuis, als symbool van de stedelijke trots. Daar moet Karel V het hebben zien hangen tijdens zijn bezoek aan Amsterdam in 1540.

Vier jaar later, in 1544, begon Cornelis Anthonisz prenten uit te brengen op basis van zijn geschilderde vogelvluchtkaart. De gedrukte vogelvluchtkaart was hier te koop ‘achter de Nieuwe Kerck by […] Cornelis Anthonisz, Schilder in de Schrijvende handt’, zoals op de kaart vermeld staat. De uitgave werd een groot succes, want ruim honderd jaar later werd de kaart nog altijd herdrukt.