de Opstand in Amsterdam

Rijke Amsterdamse kooplui sturen in 1564 een klaagschrift aan landvoogd Margaretha van Parma. Ze willen af van het streng katholieke stadsbestuur en dringen aan op hervormingen. Dirk de Graeff is één van hen.

Even lijkt het te lukken. Maar na de beeldenstorm van 1566 grijpen de katholieke machthebbers hard in. De broer van Margaretha, de Spaanse koning Filips II, stuurt hertog Alva met zijn inquisitie op de Nederlanden af.

Net als veel andere vooraanstaande protestanten is Dirk de Graeff zijn leven niet meer zeker; hij vlucht naar Emden. Pas twaalf jaar later, na de protestantse machtsovername van 1578, kan hij terug. De Graeff wordt één van de eerste burgemeesters van de stad.

Dat heeft hij mede te danken aan zijn vriendschap met Willem van Oranje, die hem hier aan de Warmoesstraat in 1580 bezoekt. De armstoel waarin de prins zou hebben gezeten, staat nog altijd in het Rijksmuseum.

Dirk Jansz de Graeff staat op een schuttersstuk uit 1562. Dat schilderij is verloren gegaan, maar eind 17e eeuw tekent Jacob Colijn het na, zodat we nog weten hoe Dirk eruitziet.

Dirk sterft in 1589. Hij is de stamvader van het geslacht De Graeff, dat een belangrijke rol speelt in het stadsbestuur. Om te beginnen met zoon Jacob Dirksz, die net als zijn vader burgemeester wordt.

Terwijl in 1577 het grootste deel van Holland de kant van de Geuzen kiest, blijft Amsterdam nog Spaansgezind. Het gebied rond de stad is wel in handen van de opstandelingen, en het is er erg onrustig.

In november 1577 proberen de Geuzen de stad met een list in te nemen. Op 22 november melden een paar Geuzen zich bij de Haarlemmerpoort; ze zeggen dat ze naar een bruiloft willen. De stadswachten hebben niets in de gaten en laten de groep binnen, zonder wapens.

's Ochtends gaan de Geuzen de poort weer uit en krijgen ze hun wapens terug. Op dat moment zoeken ze ruzie met de poortwachters, en opeens duikt er een leger van 500 man Oranjegezinden op.

Onder leiding van overste Helling overmeesteren de Geuzen de wachters en trekken de stad in, richting Dam. Maar ze kennen de stad slecht en vergissen zich in waar het stadhuis staat.

Ze denken dat het Korenmetershuisje op de Nieuwezijds Kolk het stadhuis is, en verliezen kostbare tijd. Het Amsterdamse stadsleger gebruikt die tijd om zich te verzamelen en op te trekken tegen de indringers. Als de Geuzen eindelijk bij het oude stadhuis op de Dam aankomen, sluit het stadsleger Helling en zijn mannen in en brengt hen al vechtend om.

Ook de versterkingen van buiten, die onderweg zijn naar Amsterdam, kennen de weg niet en verdwalen. Het verhaal gaat dat ze uiteindelijk voor de Amsterdamse Poort in Haarlem staan, in plaats van bij de Haarlemmerpoort in Amsterdam.

Deze gevelsteen gaat over de zware economische tijd waar Amsterdam in 1569 onder lijdt. Het stadsbestuur is dan nog streng katholiek en de stad zit stevig in Spaanse handen.

Om de oorlog tegen de Geuzen en de inquisitie te betalen, komt er de 'tiende penning': tien procent omzetbelasting op goederen per jaar. De handel heeft het toch al zwaar, want de Watergeuzen vallen schepen aan. Dat alles samen zorgt voor grote malaise.

Op de steen staat een vrouw. Ze houdt haar linkerhand voor haar ogen; met haar rechterhand wijst ze naar een wegvarend schip op een woelige zee. De hand voor de ogen verbeeldt haar zorgen, de woelige zee staat voor onzekere en slechte tijden.

Lang geldt deze gevelsteen als bewijs dat de naam Schreierstoren komt van huilende — in oud-Nederlands: schreiende — vrouwen die hier afscheid van hun man nemen. Maar dat verhaal klopt niet.

De oudste naam van de toren is Scrayhouck, en schray betekent scherp: scherpe hoek. Dat verwijst naar de scherpe hoek die het water van de Geldersekade en de Oudezijds Kolk hier maakt, precies op de plek waar de Schreierstoren staat.

Na de beeldenstorm van de zomer van 1566 breekt in Amsterdam een onzekere tijd aan. Het stadsbestuur is nog steeds katholiek en trouw aan de Spaanse koning, maar de calvinisten laten zich openlijk horen en eisen toestemming om kerkdiensten te houden.

Het Spaanse hof in Brussel stuurt Willem van Oranje om te bemiddelen. De Nederlanden worden op dat moment nog vanuit Brussel geregeerd, en Willem van Oranje is in 1566 nog een trouwe dienaar van de Spaanse koning.

Van 15 december 1566 tot 18 januari 1567 logeert de prins hier bij de rijke koopman Dirck Schaep. Hij probeert het stadsbestuur en de opstandige calvinisten tot een compromis te bewegen.

Wat niemand op dat moment weet: de Spaanse koning Filips II is woedend en wil van geen verzoening met de calvinisten weten. Hij heeft Alva al met een leger naar het noorden gestuurd om keihard af te rekenen met de beeldenstormers en alle andere opstandelingen.

De bemiddeling van Willem van Oranje levert dan ook niets op. Later in 1567 keert Willem zich tegen de Spaanse koning en vlucht naar het familieslot in Dillenburg in Duitsland. Vanaf dat moment is hij de leider van de opstand. Amsterdam blijft tot 1578 in katholieke handen.

Hendrick van Brederode is begin 1567 de held van de opstandelingen; ze noemen hem de Grote Geus. Amsterdam is dan nog katholiek en Spaansgezind. Het stadsbestuur wil de Grote Geus daarom niet in de stad hebben, uit angst voor een opstand.

Bang geworden, houdt het stadsbestuur alleen de Haarlemmerpoort nog open, zodat het goed kan controleren wie de stad in en uit gaat. Maar Clement Volkertszoon Coornhert smokkelt Van Brederode in een schuit Amsterdam binnen. Zijn vrouw volgt een paar dagen later, verkleed als boerin.

Eenmaal binnen laat Van Brederode alle geheimzinnigheid varen en logeert hij openlijk in herberg Engelenborg hier in de Warmoesstraat. 's Avonds bewaken honderd mannen de herberg. De burgemeesters weten dat gewapend ingrijpen tot een bloedige stadsoorlog leidt, want Brederode heeft de steun van een flink deel van de bevolking.

De waard van de herberg ziet vooral zakelijke kansen. Om de rust te bewaren betaalt de stad alle kosten van het verblijf, en dus voorziet de waard Van Brederode en zijn mannen van enorme hoeveelheden eten en drank.

Even lijkt het in 1567 alsof de Geuzen Amsterdam al in handen krijgen. Maar op dat moment is hertog Alva al met een groot leger onderweg naar de Nederlanden om orde op zaken te stellen. Als de ene na de andere opstandeling vlucht, kiest ook Brederode voor Emden.

Voor de waard van de Engelenborg krijgt zijn gastvrije onthaal nog een staartje: ook hij moet vluchten en keert terug naar zijn geboortestad Danzig.

Op 8 augustus 1573, net nadat de Spaanse troepen Haarlem hebben ingenomen, komt Alva voor tweeënhalve maand naar Amsterdam. Al die tijd logeert hij bij de rijke zeepzieder Jan Persijn, die in 'Het Vergulde Peert' woont, op Warmoesstraat 177.

Amsterdam is dan nog een katholieke, Spaansgezinde stad. Toch is de stemming niet uitgelaten. Alva voert net de tiende penning in om de oorlog te betalen; een belasting van tien procent gaat zelfs zijn trouwste aanhangers te ver. De stad lijdt zwaar onder de Opstand: de handel ligt stil en rond de stad is het onveilig.

Alva komt naar Amsterdam om geld te lenen voor zijn leger. Dat gaat opmerkelijk vlot: 40 duizend gulden lenen kost hem weinig moeite. Maar verder zit het hem niet mee tijdens zijn bezoek.

Zijn troepen proberen vanuit Amsterdam de blokkade te breken, maar op 11oktober 1573 verslaan de Watergeuzen de Spaanse vloot op de Zuiderzee. Drie dagen later moeten zijn troepen het beleg van Alkmaar staken.

Daar komt onrust onder zijn eigen troepen bovenop: tweeduizend matrozen vragen dreigend om hun gage. En dan zijn er ook nog de Amsterdamse schuldeisers van de afgelopen tweeënhalve maand, die langzaamaan betaald willen worden.

Op 28 oktober laat Alva rondbazuinen dat hij de volgende dag klokslag acht uur zijn schulden betaalt. Maar rond die tijd blijkt hij er al vandoor. Veertien burgers kunnen naar hun geld fluiten. De gastvrije Persijn krijgt zijn 14.000 gulden niet, in die tijd een bedrag waarvoor je een flink huis koopt.

Clement Volckertsz Coornhert is de broer van de beroemde humanist Coornhert. Ze groeien samen op in grote rijkdom aan de Warmoesstraat. Anders dan zijn broer blijft Clement in Amsterdam.

Clement wordt één van de rijkste Amsterdammers. Tijdens de beeldenstorm van 1566 treedt hij op als leider van de Amsterdamse gereformeerden. Hij weet de Grote Geus, Hendrick van Brederode, de stad in te smokkelen. Brederode is dan één van de aanvoerders van de opstand, en zó populair dat het katholieke, Spaansgezinde stadsbestuur hem niet durft aan te pakken.

Maar al in 1567 keert het tij, als Alva troepen naar Amsterdam stuurt om de orde te herstellen. Coornhert vlucht naar Emden; even later veroordeelt de bloedraad van Alva hem bij verstek ter dood.

In Emden zet Coornhert zijn handelsnetwerk gewoon voort. Hij is er de informele leider van de gevluchte Amsterdamse kooplui en heeft veel contact met de Watergeuzen. In 1572, als de situatie in Amsterdam een stuk rustiger is, durft hij zich weer in de stad te vestigen. De alteratie, de protestantse machtsovername, maakt hij nog net mee; hij overlijdt in 1579.