Bartholomeus van der Helst

Roelof Bicker is erg belangrijk voor de schilderscarrière van Bartholomeus van der Helst. Bicker komt uit een bekend Amsterdams regentengeslacht: hij is bewindvoerder van de VOC, kapitein van de schutterij en schepen van Amsterdam. Roelof trouwt in 1639 met de burgemeestersdochter Agatha de Vlaming van Oudtshoorn.

De Delftse portretschilder Michiel van Mierevelt krijgt de opdracht om het jonge echtpaar te portretteren, maar hij overlijdt als alleen het portret van Agatha nog maar klaar is. Bartholomeus van der Helst maakt het karwei af en schildert in 1642 Roelof, net zoals Van Mierevelt Agatha schildert. Kennelijk tot tevredenheid, want daarna krijgt Van der Helst meer portretopdrachten; het is zijn doorbraak.

De ouders van Agatha en de voogd van Roelof laten zich ook schilderen. Van der Helst ligt goed bij de Amsterdamse elite: hij schildert ze realistisch, zonder al te veel opsmuk, precies zoals ze zichzelf graag zien.

Jochem van Aras is koekenbakker in de Oudebrugsteeg, maar ook handelaar, en het gaat hem goed. In 1648 kan hij voor 5500 gulden bij Overveen, bij Haarlem, de 'groote, schoone, plaijsante ende wel beplante vermaeckelijcke hofstede Tetro's Bosch' kopen.

Hij hernoemt zijn buiten De Grauwe Olifant, naar het uithangbord van zijn koekenbakkerij hier in de Oudebrugsteeg. Het duingebied ten westen van Haarlem is vanaf het einde van de 16e eeuw in trek bij Amsterdammers, die hier landerijen kopen om er luxe huizen op te bouwen.

Veel van die rijke Amsterdammers laten zich in de open lucht portretteren, met hun buitenhuis als statussymbool op de achtergrond. Jochem van Aras laat zich schilderen door Bartholomeus van der Helst, met zijn vrouw en dochter Maria. Van Aras staat er als jager op, een teken van status: van oudsher is de jacht voorbehouden aan de adel.

Jochem en Elisabeth krijgen drie kinderen; twee sterven er erg jong, alleen de 'onnozele', 'innocente' Maria blijft in leven. Het buiten is voor haar vooral een veilige haven. Landgoed De Grauwe Olifant is nu onderdeel van landgoed Elswout.

Het schuttersstuk 'Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michelsz Blaeuw' van Bartholomeus van der Helst speelt zich af voor brouwerij De Witte Haan, op de hoek van de Geldersekade en de Rechtboomssloot. Hier woont en werkt vaandrig Pieter Hulft; het is de ontmoetingsplaats van de schutters uit wijk 8. Hulft neemt de brouwerij over van zijn schoonvader, Pieter Dircksz Hasselaer.

De schutters rechts op het schilderij staan op de trap van de brouwerij, de schutters links voor de Rechtboomssloot. Op de voorgrond gebruikt een schutter een biervat als zitplaats.

Op het biervat staat een witte haan, een verwijzing naar de brouwerij. Ook het bierglas in de hand van de man uit het raam verwijst daarnaar; waarschijnlijk is dit Dirck Joosten Ryscamp van Geldersekade 53, de schoonzoon van de brouwer.

Bartholomeus van der Helst krijgt de opdracht voor een breed maar niet te hoog doek voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De plek boven de schoorsteen bepaalt de maten van het doek.

Het wordt puzzelen voor Van der Helst om de 31 personen van de compagnie van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw af te beelden. Boven de hoofden van de mannen blijft maar weinig ruimte over.

Midden op het schilderij staat een zwart jongetje, waarschijnlijk een tot slaaf gemaakte die bij Roelof Bicker hoort. Pas ingezoomd is de jongen goed te zien; jarenlang zien zelfs de conservatoren van het Rijksmuseum hem over het hoofd. Het schilderij hangt daar vlak bij de Nachtwacht.

Van iedereen op het schilderij is de naam bekend, zelfs van het witte jongetje links, maar de naam van deze zwarte jongen kennen we niet. Ook is hij de enige op wie geen licht valt, en de enige die de kijker niet aankijkt.

Zwarte huisbedienden zijn een statussymbool in de 17e eeuw; ook de Oranjes laten zich door hen bedienen. Er zijn meer schilderijen waarop deze jongens staan.

Bartholomeus van der Helst en Anna du Pire trouwen op 4 mei 1636 in de Nieuwe Kerk. Du Pire komt uit een rijke familie van Zuid-Nederlandse immigranten. Het huwelijk opent voor Van der Helst de deur naar die rijke Waalse gemeenschap in Amsterdam en levert hem de eerste opdrachten op.

Er is maar één portret van Anna du Pire bekend. Van der Helst portretteert haar op een zeer uitdagende manier als de Granida. Er hoort een tweede schilderij bij, dat van Daifilo, en naar alle waarschijnlijkheid is dat een zelfportret van Van der Helst.

Granida en Daifilo zijn de hoofdfiguren van het toneelstuk 'Granida' van Pieter Cornelisz Hooft. Het stuk gaat over de onmogelijke liefde tussen de herder Daifilo en de prinses Granida. Met een list bezegelen de twee hun liefde met een huwelijk. Dit verhaal is populair voor huwelijksportretten.

Anna staat er met de gebruikelijke attributen van Granida op: pijl en boog, en een schelp met wat water die ze van de herder Daifilo krijgt. Opmerkelijk is dat Anna een zeer diep decolleté heeft, waardoor de tepels zichtbaar zijn. De meeste Granida's zijn veel kuiser afgebeeld; ontblote borsten gelden in die tijd toch vooral als immoreel. Waarschijnlijk zijn deze schilderijen in de 17e eeuw alleen voor een beperkte groep intimi te zien.

De eerste jaren van zijn huwelijk met Anna du Pire, vanaf 1636, huurt Van der Helst dit huis op de Nieuwmarkt. Het pand verrijst samen met het buurhuis in 1618, in opdracht van de stad, naar een ontwerp van Hendrick de Keyser. Ruim drie eeuwen later, in 1926, gaan beide huizen tegen de vlakte voor een gebouw van de textielfirma Flesseman.

Op oude foto's zijn het huis en het buurhuis nog te zien. De huizen staan ook bekend om de gevelstenen met Sint Andries (nr. 19) en Sint Jacob (nr. 21). Die zitten tegenwoordig in de gevelstenenmuur in de Sint-Luciënsteeg; boven de ingang van De Flesseman zitten twee replica's.

De overlieden van het handbooggilde laten zich in 1653 portretteren door Bartholomeus van der Helst, op dat moment de meest vooraanstaande Amsterdamse schilder. De zilveren voorwerpen op het schilderij liggen nu in het Amsterdam Museum.

Van der Helst weet dat het schilderij hoog boven de haard in de Doelenkamer komt te hangen, en kiest daarom voor een laag perspectief, alsof we van onderen tegen het tafereel aankijken.

Links Frans Banninck Cocq, die Rembrandt in 1642 op de Nachtwacht schildert; daarnaast Jan van der Poll, die zich van de tafel afdraait en ons recht aankijkt; dan de brouwer Albert Dircksz Pater en de kaartenmaker en drukker Jan Willemsz Blaeu. Net op dat moment brengt de doelvrouw van het handbooggilde de drinkhoorn binnen.

Rechts achteraan staan twee zonen van de overlieden met pijl en boog in de hand. De drinkhoorn ligt nu in het museum, net als de schuttersketen die Albert Dircksz Pater vasthoudt. Aan die keten hangt nog een papegaai, die verwijst naar het jaarlijkse papegaaischieten, waarbij een neppapegaai op een staak staat waar de schutters van moeten schieten. Wie dat lukt, mag een jaar de ketting dragen.

Jan van der Poll houdt de koningsscepter vast, die ook hoort bij de versierselen van de winnaar van het papegaaischieten. De keten en de scepter dateren uit 1520; net als de drinkhoorn zijn ze allemaal bewaard gebleven.

De drinkhoorn speelt een belangrijke rol bij de feestmaaltijden van het gilde: de beker gaat rond en ieder drinkt eruit. Het schilderij verhuist in 1773 van de Handboogdoelen naar het Stadhuis en hangt nu in het Rijksmuseum.

In 1615 komt hier de Meelhal, aan de net aangelegde Nieuwmarkt. Hier schuilen de meelhandelaren bij slecht weer. Maar het gebouw krijgt ook andere functies en wordt een soort bedrijfsverzamelgebouw.

In 1663 komen de schilder Bartholomeus van der Helst en zijn vrouw Anna du Pire in een woning boven de Meelhal wonen. Ze kennen de Nieuwmarkt goed; eerder wonen ze aan de overkant, op Nieuwmarkt 19.

In 1666 maakt Van der Helst het schilderij 'De Nieuwmarkt in Amsterdam'. Je ziet er een levendige markt op, en de achtergrond komt overeen met zijn uitzicht op het plein. De schilder is inmiddels een bemiddeld man; hij betaalt jaarlijks 650 gulden huur, veel geld voor die tijd.

Hier woont Andries Bicker. Hij is kennelijk zo te spreken over het portret van zijn neef Roelof dat hij Bartholomeus van der Helst opdracht geeft om ook hem te schilderen. Van der Helst schildert ook de vrouw van Andries, Trijn Jansdr Tengnagel, en hun zoon Gerard.

Voor Bartholomeus van der Helst is dit de definitieve doorbraak. Dat zo'n belangrijke burgemeester de jonge schilder opdrachten geeft, betekent dat de rest van de Amsterdamse elite vanzelf volgt.

Andries Bicker hoort bij de Bicker Ligue, vier broers die de Amsterdamse politiek en handel in de eerste helft van de 17e eeuw domineren. Andries verdient kapitalen met de pelshandel op Moskovië.

Pieter van de Venne komt in augustus 1623 ter wereld; hij verliest al vroeg zijn moeder. Zijn vader is dan al bejaard en kan hem niet in de hand houden. Pieter vergokt grote bedragen.

In 1650 trouwt Pieter met Anna de Carpentier, de dochter van de schatrijke oud-gouverneur-generaal Pieter de Carpentier. De schoonvader is niet bij de ondertrouw en ook niet bij de doop van het eerste kind; hij kan het kennelijk niet verdragen dat het huwelijk een moetje is, want bij de ondertrouw is Anna al vijf maanden zwanger.

Toch blijft het stel in het huis van Pieter de Carpentier wonen. Waarschijnlijk schildert Bartholomeus van der Helst hen hier ook in 1652. Het schilderij is bijna vorstelijk groot: een kleine twee meter bij ruim twee meter.

Over de betaling ontstaat een langdurige ruzie. Volgens Van der Helst is er 1000 gulden afgesproken, volgens Van de Venne is dat veel te veel. De zaak komt zelfs voor het gerecht; het schilderij wordt getaxeerd op 400 gulden, en daar moet Van der Helst het mee doen.

Pieter van de Venne blijft ook de rest van zijn leven met geld smijten. Als hij overlijdt, is het kapitaal van zijn schoonvader er helemaal doorheen gedraaid. Het gezin is Amsterdam dan al ontvlucht en woont in Beverwijk.

Op 16 december 1670 krijgt Bartholomeus van der Helst hier in de Waalse Kerk een graf. Zijn grafsteen is naamloos; hij ligt rechts van de preekstoel.

Voor Van der Helst is de Waalse Kerk bekend terrein: door zijn huwelijk met Anna du Pire is hij opgenomen in de kringen van Zuid-Nederlandse immigranten, en de Waalse Kerk speelt voor hen een centrale rol.

In 1641 en in 1647 schildert hij de Regenten van het Walenweeshuis. De opdracht voor zo'n regentenstuk geeft de Waalse Kerk, en die gaat bijna altijd naar iemand uit de eigen kring.

Van het schilderij uit 1641 is lang onbekend wie het maakt; pas sinds 2021 is duidelijk dat Van der Helst de schilder is. Hij maakt het mogelijk op het pleintje voor de kerk, het Walenpleintje, waar hij zijn atelier heeft. Aan het eind van zijn leven woont Bartholomeus van der Helst met Anna du Pire om de hoek, aan de Nieuwe Doelensteeg.

In 1669 laat advocaat Anthony Reepmaker zich samen met zijn gezin schilderen door Bartholomeus van der Helst. Behalve Reepmaker en zijn vrouw (en nicht) Susanna Gommaerts zijn ook de kinderen Jacob en Ernst te zien.

Ernst is de jongste, in het midden. Hij laat overduidelijk een gouden penning zien; daarop staat het jeugdportret van prins Willem III, in een krans van oranjetakken. Onduidelijk is wat het betekent. Wil Anthony Reepmaker laten zien dat hij aanhanger van de prins is, en daarmee in 1669 tot de oppositie hoort? De Republiek zit in het eerste stadhouderloze tijdperk. Drie jaar later, in het rampjaar 1672, zal de prins de macht grijpen.

Johan Huydecoper is koopman en zes keer burgemeester van Amsterdam. Johan is niet alleen rijk en machtig, maar ook ijdel: hij verzamelt adellijke titels en buitenlandse onderscheidingen. Hij mag zich ridder noemen, en heer van Thamen, Blokland, Uithoorn en Kudelstaart, van Maarsseveen en Neerdijk, en heeft belangrijke onderscheidingen uit Zweden en Frankrijk.

Huydecoper ontwikkelt zich tot mecenas en stouwt zijn huis vol kunst. In 1656 staat Johan Huydecoper op het schuttersstuk 'De overlieden van de Voetboogdoelen' van Bartholomeus van der Helst. Vier jaar later geeft hij de schilder de opdracht voor een portret. Johan Huydecoper laat zich schilderen met op de achtergrond zijn buitenplaats Goudestein bij Maarssen. Ook zijn schoondochter Sophia Coymans laat zich schilderen door Bartholomeus van der Helst.

Jacobus Trip is de zoon van Elias Trip en Aletta Adriaensdr; hij is, net als zijn vader, wapenhandelaar. Hij laat zich schilderen door Bartholomeus van der Helst. Dat portret ontstaat zeer waarschijnlijk ter ere van zijn eerste huwelijk met Elisabeth Bicker in 1652. Van der Helst schildert Elisabeth Bicker vast ook, maar dat portret is verdwenen.

In 1663 hertrouwt Jacobus Trip met Margaretha Munter en gaat hier wonen. Margaretha Munter schildert de onbekende Lambertus Jansz de Hue. Hij schildert haar net zoals Van der Helst haar man schildert, zodat er weer twee bij elkaar horende schilderijen ontstaan. De schilderijen blijven steeds bij elkaar en zitten sinds eind 19e eeuw in de collectie van het Rijksmuseum.

Louis de Geer de jongere en zijn vrouw Johanna Parmentier laten zich in 1656 schilderen door Bartholomeus van der Helst. De aanleiding is waarschijnlijk hun huwelijk; de schilderijen horen dan ook bij elkaar en zijn zogeheten pendanten.

Louis de Geer erft een imperium van zijn vader met dezelfde naam. Het Huis met de Hoofden hier aan de Keizersgracht is het familiehuis, maar de familie woont grote delen van het jaar in Zweden. Daar hebben de De Geers mijnen en een grote wapenindustrie.

Louis en Johanna zien er bijna vorstelijk uit, en dat is geen toeval: die status hebben ze ook bijna. Net als vorsten erven ze hun positie, bezitten ze grote stukken land en zijn ze de regenten van de Amsterdamse grachtengordel allang ontgroeid. De buitengewoon kostbare zilverwitte japon, parels en een met veren versierde waaier van Johanna versterken die status nog meer.

De schilderijen van Louis de Geer en Johanna Parmentier komen uiteindelijk op het Zweedse landgoed Leufsta of Lövstabruk terecht. Daar krijgen ze een plek in de omvangrijke familiegalerij met portretten van verschillende generaties De Geer. In die galerij komt ook het portret van Emanuel de Geer, dat Bartholomeus van der Helst eveneens in 1656 schildert. Alle drie de schilderijen hangen nu in het Nationalmuseum in Stockholm.

Daniël Bernard is koopman en reder op Rusland, Spanje, Italië en de Levant. Samen met Koenraad van Klenck handelt hij op Moskovië. In 1669 laat hij zich schilderen door Bartholomeus van der Helst. Bernard laat zich afbeelden als koopman te midden van papieren; op de achtergrond zie je de Zuiderkerk.

Op het schilderij staan allerlei verwijzingen naar de VOC. Voor Bernard liggen allerlei kwitanties; daarop lees je dat hij twee partijen peper van de VOC koopt. En op de plank achter hem liggen twee boeken, waaronder een verkopingenboek van de VOC. Het uitzicht op de achtergrond is waarschijnlijk hetzelfde als vanuit het VOC-hoofdkantoor in het Oost-Indisch Huis.

Gek genoeg komt de naam van Daniël Bernard niet voor in de VOC-archieven. Waarom hij zich toch als VOC-koopman laat afbeelden, is onduidelijk.

In 1645 geeft Joan Coymans Bartholomeus van der Helst de opdracht om hemzelf en zijn vrouw Sophia Trip te portretteren. Joan Coymans en zijn familie horen niet bij de traditionele Amsterdamse regentengeslachten, maar komen uit één van de rijkste koopmans- en bankiersfamilies van Holland. In 1625 laat Joan Coymans samen met zijn broer Balthasar hier aan de Keizersgracht het Coymanshuis bouwen.

De portretten van Joan Coymans en Sophia Trip zijn geen huwelijksportretten. Het stel is al elf jaar getrouwd en heeft verschillende kinderen als Van der Helst hen schildert. De schilderijen drukken wel de verbondenheid tussen beiden uit.

Het huwelijk tussen Coymans en Trip verbindt twee belangrijke Amsterdamse koopmansfamilies. Waarschijnlijk werken de portretten als aanbeveling; later laten ook andere leden van de familie Trip zich door Van der Helst schilderen.

Cornelis Witsen is koopman, maar vooral bestuurder. Als lid van een bekende regentenfamilie is hij vier keer burgemeester van de stad en bewindvoerder van de WIC.

Cornelis Witsen is een mecenas in de kunsten. In 1648 is hij kapitein bij de schutterij en staat hij prominent op het beroemde schilderij 'Schuttersmaaltijd ter ere van de Vrede van Munster' van Bartholomeus van der Helst.

Zeven jaar later schildert Van der Helst Cornelis Witsen opnieuw op een schuttersstuk, nu in 'De overlieden van de Kloveniersdoelen', ook wel De oestereters genoemd.

In 1658 geeft Cornelis Witsen Bartholomeus van der Helst de opdracht voor het portret van hemzelf en zijn vrouw. Op beide portretten zie je de stad Amsterdam op de achtergrond, en dat is niet voor niets: Cornelis Witsen is op dat moment burgemeester van de stad.

Bartholomeus van der Helst maakt twee portretten van de regenten van het Walenweeshuis. Van der Helst is niet onbekend bij de Walen, de Franstalige protestanten uit de Zuidelijke Nederlanden. Hij gaat naar de Waalse Kerk, en zijn vrouw Anna du Pire komt uit een Waalse familie. De regenten kiezen steeds schilders uit eigen kring voor de regentenstukken, dus het is niet verwonderlijk dat ze twee keer voor Van der Helst kiezen.

Het eerste schilderij van de regenten van het Walenweeshuis is het oudste bekende schilderij van Van der Helst. Het heeft een ongewone, bijna vierkante vorm; waarschijnlijk moet Van der Helst het werk aanpassen aan de specifieke plaats in de regentenkamer. Opmerkelijk is dat er in 1653, zestien jaar na de oplevering, nog regenten bijkomen.

Van het tweede groepsportret van Van der Helst geldt lang de aanname dat een ander het schildert. Pas in 2023 ontdekt een oud-stagiair dat Bartholomeus van der Helst het maakt. Na schoonmaak van de rechteronderhoek komen de restanten van de initialen van de schilder tevoorschijn.

Huis d'Beeck draagt de naam van Lucas van Beeck; hij koopt het huis rond 1650 en woont hier met zijn vrouw, Christina van Steenkiste, en hun vier kinderen. Van Beeck wordt steenrijk met de handel in potas en weedas. Potas is de bewerkte as van verbrande planten en dient voor de productie van zeep en verf. Weedas ontstaat als alleen de steppeplant wede verbrandt, en is veel zuiverder en krachtiger dan potas.

Lucas van Beeck laat zichzelf en zijn vrouw schilderen door Bartholomeus van der Helst. Op beide schilderijen zie je het landgoed Clerck-en-Beeck van de familie, in de duinen bij Haarlem; in de verte staat de Haarlemse Sint-Bavokerk. Achter Lucas een druif, achter Christina een klimop, beide symbolen voor liefde en huwelijkse trouw. Het landgoed bestaat nog steeds en heet tegenwoordig De Beek; het hoort toe aan de bekende familie Brenninkmeijer.

Pontificaal staat het geslachte en opengesneden rund op het schilderij 'De Nieuwmarkt' van Bartholomeus van der Helst. Rechts staat een groentevrouw en erachter de dagelijkse markt zoals die op de Nieuwmarkt werd gehouden.

Het is bepaald niet het enige 17e eeuwse schilderij met een geslacht rund. Het is een populair thema en ook Rembrandt maakt zo'n schilderij, 'Het geslachte rund' in 1655. Pieter Aertsen is waarschijnlijk de eerste, hij maakt halverwege de 16e eeuw al markttaferelen.

Het ophangen van het karkas diende om het vlees te laten besterven. De organen werden er uitgehaald om bederf te voorkomen.

De runderen laten de welvaart en de overvloed zien in Amsterdam, op de markten was van alles te koop en die overvloed moest getoond worden.

De schilders kunnen hun kwaliteiten laten zien met de schilderijen, het perfect weergeven van spieren, vet, botten en pezen is moeilijk. Van der Helst woont zelf aan de Nieuwmarkt, de markt en wellicht ook de opgesneden runderen zijn zijn dagelijkse uitzicht. Hij heeft het schilderij mogelijk vanuit zijn raam geschilderd.