Ferdinand Bol

Het portret van herbergierster Elisabeth Bas is vooral bekend geworden als de vrouw op de sigarenbandjes. Voor die sigarenbandjes dient een schilderij waarvan lang de aanname is dat het van Rembrandt is. 'Het oude vrouwtje' heet het schilderij, of 'de moeder van Rembrandt'. Begin 20e eeuw wordt duidelijk dat het geen Rembrandt is; het geldt nu als werk van Ferdinand Bol.

Tegenwoordig is er zelfs twijfel of de afgebeelde vrouw wel Elisabeth Bas is. Elisabeth is de vrouw van zeerover en zeeheld Jochem Swartenhondt. Samen runnen ze herberg de Prince van Orangien, hier aan de Nes. Elisabeth staat er vaak alleen voor, omdat haar man op zee is.

De herberg heeft een goede reputatie, en het stadsbestuur laat hier belangrijke gasten overnachten; Elisabeth Bas stuurt daarvoor gepeperde rekeningen. Ze overleeft haar man twintig jaar en zet de herberg ook na zijn dood succesvol voort. De naam Prince van Orangien is dan al vervangen door de Swartenhondt.

Ferdinand Bol maakt in 1667 maar liefst zes vrijwel identieke schilderijen van Michiel de Ruyter. Ze zijn bedoeld voor de vergaderzalen van de Nederlandse admiraliteiten. Het is de eerste keer dat een Nederlandse zeeheld zo'n reeks officiële portretten krijgt.

De onmiddellijke aanleiding is het optreden van Michiel de Ruyter tijdens de Vierdaagse Zeeslag in 1666. Onder De Ruyters leiding weet de Nederlandse vloot de Engelse vloot zware verliezen toe te brengen. Een jaar later volgt een nog grotere overwinning met de Tocht naar Chatham, als de Nederlandse vloot een belangrijk deel van de Engelse oorlogsvloot vernietigt of buitmaakt.

De overwinningen maken van Michiel de Ruyter in 1667 de nationale held, en zo beeldt Ferdinand Bol hem ook af. Achter hem zie je zijn vlaggenschip, 'De Zeven Provinciën', omringd door andere oorlogsschepen. Het rode gordijn aan de linkerkant suggereert dat De Ruyter uit een belangrijk gebouw komt en dat het gordijn even opzij is, zodat wij de zeeheld kunnen zien.

Op één versie staat een zwarte huisbediende. De jongen staat achter De Ruyter en reikt het harnas aan; wie hij is, is onbekend. Deze versie hangt nu in het Zeeuws maritiem muZEEum in Vlissingen.

De regenten van het Leprozenhuis zijn voor Ferdinand Bol een heel belangrijke opdrachtgever. Hij maakt twee portretten van de regenten, één portret van de regentessen en een schilderij met een bijbels tafereel voor het Leprozenhuis.

Vooral het eerste regentenstuk, in 1649, is belangrijk voor Bol. Het wordt zijn doorbraak en zorgt dat hij definitief uit de schaduw van zijn grote leermeester Rembrandt kan stappen. Op het schilderij onderbreekt de binnenvader even de vergadering van de regenten en brengt hij een ziek jongetje binnen. Zo verschijnen de regenten als zorgzame, barmhartige bestuurders.

Bijna twintig jaar later krijgt Ferdinand Bol opnieuw een opdracht van het Leprozenhuis. In 1668 schildert hij zowel de regenten als de regentessen; het zijn even grote, gelijksoortige regentenstukken die duidelijk bij elkaar horen.

In 1681 krijgt Ferdinand Bol de laatste opdracht van het Leprozenhuis. Hij schildert voor hen 'Elisa weigert de geschenken van Naäman', een toepasselijke bijbelse vertelling over een melaatse die wonderbaarlijk geneest.

In 1669 gaat Ferdinand Bol hier wonen met zijn tweede vrouw, Anna van Erckel. Keizersgracht 672 is dan net gebouwd, samen met het tweelinghuis op nummer 674. Ferdinand Bol en Anna van Erckel huren het huis en zijn de eerste bewoners.

Anna is buitengewoon rijk; ze is de weduwe van Erasmus Scharlaken, de penningmeester van de Admiraliteit van Amsterdam. Ferdinand Bol kent het echtpaar al lang, want in 1648 schildert hij Anna en Erasmus als Isaak en Rebecca.

Bij het huwelijk bezit Bol zestig schilderijen en bijna 15 duizend gulden. Zijn vrouw is minimaal drie keer zo rijk. Ferdinand Bol stopt met schilderen; zijn laatste schilderij is van dat jaar, 1669. Een jaar later noemt hij zichzelf in een document een koopman.

Het huis hier aan de Keizersgracht hangt vol met kunst; Bol bezit een uiteenlopende collectie, met ook werk van zijn leermeester Rembrandt. Het gaat Bol en zijn vrouw goed; de zware economische crisis na het rampjaar 1672 raakt hen niet. Bij de belastingheffing van 1674 is hun vermogen alleen maar toegenomen.

Ferdinand Bol, die zoveel regenten schildert, is er nu zelf één geworden. Hij treedt toe tot de besturen van verschillende instellingen, en in 1675 verschijnt Bol op een portret als regent van het Oudezijds Huiszittenhuis. Anna van Erckel overlijdt in april 1680, Ferdinand Bol een paar maanden later.

Ferdinand Bol gaat hier halverwege de 17e eeuw wonen. Helemaal zeker is dit adres niet; alle bronnen spreken steeds van 'wonend naast de Stadsbank van Lening'. Na zijn leerlingtijd bij Rembrandt vestigt Ferdinand Bol zich hier in 1641 als zelfstandig schilder. Hij trouwt met Elisabeth Dell.

Ferdinand Bol schildert in de stijl van Rembrandt, maar anders dan zijn leermeester past hij zich wél aan de smaak van zijn opdrachtgevers aan. Bol gaat in de loop der jaren met lichtere kleuren werken, en zijn stijl wordt klassieker — precies wat de rijke Amsterdamse regenten graag zien.

Al snel is Ferdinand Bol populairder dan Rembrandt. Daarbij speelt ook de familie van zijn vrouw een belangrijke rol: zij komt uit een gegoede Amsterdamse familie, en dat netwerk levert opdrachten op.

Voor het nieuwe stadhuis op de Dam krijgt Ferdinand Bol de prestigieuze opdracht voor een schoorsteenstuk voor de burgemeesterskamer. Het wordt 'Gaius Fabricius Luscinus bij koning Pyrrhus'; dat schilderij hangt nog steeds in het gebouw, nu het Paleis op de Dam. Voor de schepenzaal schildert Bol 'Mozes daalt van de Sinaï met de Tien Geboden'; ook dat hangt nog in het Paleis.

De jaren hier aan de Oudezijds Voorburgwal zijn de productiefste uit de carrière van Ferdinand Bol. Hij schildert regentenstukken, bijbelse en mythische taferelen en bekende Amsterdammers, waaronder Michiel de Ruyter. In zijn persoonlijk leven gaat het Ferdinand Bol minder goed. Samen met Elisabeth krijgt hij een aantal kinderen, maar slechts één zoon bereikt de volwassen leeftijd. En in 1660 overlijdt Elisabeth; ze is dan 38.

Als Pieter van Anraedt in 1657 de huiszittenmeesters schildert, is Ferdinand Bol één van de geportretteerden. Na een goed huwelijk zet hij een stap op de maatschappelijke ladder en hoort hij nu bij de regenten. Ferdinand Bol is van 1673 tot 1680 regent van het Oudezijds Huiszittenhuis.

De regenten van het Oudezijds Huiszittenhuis laten zich maar liefst acht keer schilderen. Twee van die schilderijen gaan in de Tweede Wereldoorlog verloren.

De schilderijen zijn bestemd voor de regentenkamer van het Oudezijds Huiszittenhuis, die nog steeds redelijk intact is. Daar hangt nog altijd een regentenstuk, het schilderij dat Jürgen Ovens in 1656 maakt; dat is de oudste van de acht.

Cornelis Tromp laat zich in 1667 schilderen door Ferdinand Bol. Op het schilderij staat naast Cornelis Tromp een zwarte huisbediende; de jongen reikt een helm aan. Ook op het schilderij van zijn vrouw, Margaretha van Raephorst, van een jaar later staat zo'n zwarte jongen.

Toch is het erg onzeker of het echtpaar een zwarte huisbediende heeft. Waarschijnlijk komt hij als statussymbool op het schilderij, om te laten zien hoe rijk en geslaagd de geportretteerde wel niet is.

Dit schilderij van Cornelis Tromp dient veel voor prenten, en ook als voorbeeld voor het houten bord dat op de Oudezijds Voorburgwal hangt.

De familie Trip laat zich meerdere keren schilderen door Ferdinand Bol. Bol schildert hen op een statige, bijna adellijke manier. Anders dan zijn leermeester Rembrandt past Ferdinand Bol zich aan de wensen van de elite aan en maakt hij elegante portretten.

'Margarita Trip die als Minerva haar zuster Anna Maria Trip onderwijst' uit 1663 is het bekendste schilderij uit de serie. Het hangt hier in het Trippenhuis boven de haard. Anna Maria en Margarita zijn dochters van Louis Trip; het schilderij hangt ook in zijn deel van het Trippenhuis, het zuidelijke deel (rechts als je ervoor staat).

Ferdinand Bol maakt ook een tweede schoorsteenstuk: 'Johanna de Geer met haar twee kinderen Cecilia en Laurens Trip als Caritas'. Johanna is de vrouw van Hendrick Trip, en dit schilderij hangt dan ook in de noordelijke helft van het Trippenhuis. Beide schoorsteenstukken horen bij de collectie van het Rijksmuseum, maar hangen tegenwoordig weer hier in het Trippenhuis.

Ook in het Louvre hangt een familieportret van de Trips; wie erop staan, is niet helemaal zeker. Ferdinand Bol portretteert verschillende leden van de familie Trip ook alleen of als stel. De schilderijen van Bol geven de Trips status: ze zijn weliswaar erg rijk, maar horen niet bij de oude, machtige Amsterdamse families.