Amsterdam en de Oranjes

De koninklijke familie heeft een eigen opgang op station Amsterdam Centraal. Achter die opgang zit ook een aparte koninklijke wachtkamer. Architect Cuypers maakt de ingangen zo groot dat koning Willem III er met zijn koets naar binnen kan rijden. Via een monumentale trap komt hij dan in zijn eigen wachtkamer op perron 1a.

Van een afstandje lijkt het station symmetrisch, maar wie beter kijkt, ziet dat de oostkant met de koninklijke opgang veel groter en mooier is. De westkant is voor het personeel, het middendeel voor het volk en de oostkant voor de Oranjes.

Op de nok van het koninklijk paviljoen staat een koperen beeld van de Schilddrager des Konings: een ridder met een helm, in zijn rechterhand een lans met een vaandel. In het hekwerk op het dak zie je de W van Willem.

Binnen is de koninklijke wachtkamer nog in originele staat; alles is nog net als in 1890, tot en met de lampen, de meubels en de vloerkleden. De wachtkamer is voor het laatst in gebruik in 2007, toen de koninklijke familie met de trein op wintersport gaat.

De oranje appel op deze gevelsteen wijst waarschijnlijk op de sympathie voor het Oranjehuis van de vroegere bewoners. De steen komt uit het begin van de 18e eeuw. Holland kent dan het tweede stadhouderloze tijdperk, van 1702 tot 1747, waarin geen vertegenwoordiger van de Oranjes in het landsbestuur zit.

Pas in 1747 krijgt het land weer een stadhouder: Willem IV van Oranje-Nassau. Officieel is de stadhouder geen staatshoofd, maar in dienst van de verenigde provincies. In de praktijk heeft hij grote persoonlijke macht en gedragen de Oranjes zich als staatshoofd.

De verhouding tussen de provincie Holland en de stad Amsterdam aan de ene kant en de Oranjes aan de andere kant is vaak erg gespannen. Toch hangen er in de stad meer van dit soort gevelstenen, geplaatst door aanhangers van de stadhouders.

Nederlandse koningen en koninginnen leggen hun eed af in de Nieuwe Kerk. Een kroning zoals in het buitenland is er niet: een Nederlandse koning is automatisch koning zodra de vorige overlijdt of de troon opgeeft. Voor de eedaflegging komt het parlement bijeen in de Nieuwe Kerk, en daar zweert de nieuwe koning trouw aan de grondwet.

Koning Willem I is in 1814 de eerste die zo zijn eed aflegt. Overigens is hij niet de eerste koning van Nederland; dat is de Fransman Lodewijk Napoleon, de broer van Napoleon Bonaparte. Die wordt koning in 1806, als de Fransen hier de baas zijn.

Willem-Alexander is op 30 april 2013 voorlopig de laatste die in de Nieuwe Kerk zijn eed aflegt. Ook de kerkelijke inzegening van zijn huwelijk met Máxima in 2002 is hier. Glas-in-loodramen herinneren aan de koninklijke plechtigheden.

Het Paleis op de Dam begint als stadhuis van Amsterdam. Tussen 1648 en 1665 verrijst het als stadhuis, naar een ontwerp van architect Jacob van Campen.

Het gebouw blijft stadhuis tot 1808. Dan neemt de broer van Napoleon, koning Lodewijk Napoleon, het in gebruik. Twee jaar later wordt het zelfs een keizerlijk paleis van Napoleon; hij slaapt er tijdens zijn bezoek aan Amsterdam in 1811.

Twee jaar later zijn de Fransen weer weg en geeft koning Willem I het paleis terug aan de stad. Maar een stadhuis wordt het niet opnieuw: de stad stelt het gebouw ter beschikking aan het huis van Oranje.

In 1934 komt er nog een plan om het gebouw weer als stadhuis in te richten, maar door de economische crisis is dat onhaalbaar. De stad heeft simpelweg te weinig geld en verkoopt het paleis aan het Rijk.

Op 20 december 1935 neemt de Amsterdamse gemeenteraad een historisch besluit: de stad verkoopt het gebouw voor tien miljoen gulden aan het Rijk. En het Rijk stelt het daarna permanent ter beschikking aan het Koninklijk Huis.

Boven de hijsbalk zit een gerestaureerde steen uit het einde van de 18e eeuw met een sinaasappelboom. De toenmalige bewoner laat met deze 'oranjeboom' zien dat hij achter de Oranjes staat, in dit geval de stadhouder. De boom staat ook voor voorspoed en continuïteit, want hij draagt het hele jaar bladeren, bloemen en vruchten.

Onder de hijsbalk zit nog een gevelsteen, met de drie gouden haringen uit het wapen van Zandvoort. Misschien komt één van de vroegere eigenaren uit Zandvoort, ooit een dorp van haringvissers.

De vissen kunnen ook een religieuze betekenis hebben. In veel Bijbelverhalen spelen vissen een belangrijke rol. Samen vormen ze de letters I en X, in het Grieks de beginletters van Jezus Christus.

Aan de gevel zie je goed hoe dit pand verzakt is: het hoogteverschil tussen links en rechts is twintig centimeter. Binnen liggen de vloeren wel weer waterpas.

Na de beeldenstorm van de zomer van 1566 breekt in Amsterdam een onzekere tijd aan. Het stadsbestuur is nog steeds katholiek en trouw aan de Spaanse koning, maar de calvinisten laten zich openlijk horen en eisen toestemming om kerkdiensten te houden.

Het Spaanse hof in Brussel stuurt Willem van Oranje om te bemiddelen. De Nederlanden worden op dat moment nog vanuit Brussel geregeerd, en Willem van Oranje is in 1566 nog een trouwe dienaar van de Spaanse koning.

Van 15 december 1566 tot 18 januari 1567 logeert de prins hier bij de rijke koopman Dirck Schaep. Hij probeert het stadsbestuur en de opstandige calvinisten tot een compromis te bewegen.

Wat niemand op dat moment weet: de Spaanse koning Filips II is woedend en wil van geen verzoening met de calvinisten weten. Hij heeft Alva al met een leger naar het noorden gestuurd om keihard af te rekenen met de beeldenstormers en alle andere opstandelingen.

De bemiddeling van Willem van Oranje levert dan ook niets op. Later in 1567 keert Willem zich tegen de Spaanse koning en vlucht naar het familieslot in Dillenburg in Duitsland. Vanaf dat moment is hij de leider van de opstand. Amsterdam blijft tot 1578 in katholieke handen.

Op deze gevelsteen staat het wapen van prins Maurits — of eigenlijk graaf Maurits, want de kroon op het wapen is een gravenkroon. Dat betekent dat de steen van vóór 1618 is. In dat jaar overlijdt de halfbroer van Maurits, en wordt graaf Maurits prins Maurits.

De gevelsteen komt oorspronkelijk van om de hoek, uit de verdwenen Moddermolensteeg. Daar staat in 1610 al een pand dat 'Het wapen van Orangien' heet; hoogstwaarschijnlijk komt de steen daarvandaan. Het jaartal 1752 op de steen komt erbij tijdens een renovatie van het pand.

Behalve het wapen staat op de gevelsteen ook een sinaasappelboom. De oranje vruchten verwijzen naar het Huis van Oranje, en de boom staat voor de lijfspreuk van de prins: 'Eens wordt de stek een boom'. Deze gevelsteen hangt hier sinds 2017.

Op 30 april 1980, de dag dat koningin Beatrix haar eed aflegt, vechten de Mobiele Eenheid en krakers en actievoerders hier een veldslag uit. Onder het motto 'geen woning, geen kroning' zijn er de hele dag al grote rellen in de stad.

Hier bij de Blauwbrug probeert de politie de oprukkende demonstranten tegen te houden. De politielinies krijgen de ene na de andere stenenregen te verwerken, en een poging om het Waterlooplein leeg te vegen loopt uit op een drama.

In een wilde vlucht rijden de bussen met open achterdeuren weer van het plein af. Ook de politie te paard, die al een paar keer charges uitvoert, trekt zich terug. Ten slotte geeft de politie ook de Blauwbrug op.

Pas op het Rokin lukt het om te voorkomen dat de actievoerders de kroning op de Dam echt onmogelijk maken. De rellen van 30 april zijn de ergste in de toch al roerige jaren 80, en verstoren bijna de eedaflegging van Beatrix.

Goudsmid Adrianus Bonebakker maakt de kroon die Willem II bestelt voor zijn kroning in 1840. De koning wil een spectaculaire kroon, maar de staatskas is op dat moment zo goed als leeg. Voor 1470 gulden komt er een kroon van verguld zilver, glasstenen en 72 imitatieparels. Diezelfde kroon is nog steeds in gebruik, voor het laatst bij de inhuldiging van Willem-Alexander in 2013.

Bonebakker wordt op 19 juni 1792 aangenomen als meester in het Amsterdamse goud- en zilversmidsgilde; hij mag als edelsmid aan de slag. Tien jaar later koopt hij samen met Dirk Bennewitz de zilversmidwinkel hier op de Herengracht. De zaak groeit snel uit tot de belangrijkste goud- en zilversmidwinkel van het land.

Bennewitz en Bonebakker maken behalve de kroon ook de symbolische stadssleutels van Amsterdam. In 1816 volgt de prestigieuze opdracht voor een zilveren tafelservies dat kroonprins Willem II en Anna Paulowna bij hun huwelijk krijgen. Onderdelen van dat 419-delige servies liggen nu in het Rijksmuseum.

Op dinsdagavond 29 mei 1787 verzamelt zich tegen elven een opstandige menigte voor Singel 292. Eerder die avond plunderen patriotse burgers al huizen en winkels, uit opstand tegen Willem V. Nu staan ze voor het huis van oud-burgemeester Joachim Rendorp.

De plunderaars eisen politieke verandering. Ze willen af van stadhouder Willem V. Onder zijn leiding krijgt de republiek een pak slaag van Engeland in de Vierde Engelse Oorlog, en economisch raakt de Republiek steeds verder in het slop.

Voor de tegenstanders van Oranje is het genoeg. Plunderend trekken ze door de stad. Het huis van Joachim Rendorp is een voor de hand liggend doelwit; zijn bijnaam luidt 'Jochem de Draaier'.

In zijn eerste periode als burgemeester staat hij nog kritisch tegenover Oranje, maar de laatste jaren zet hij zich juist in voor de stadhouder. En dus trekken de patriotten naar het Singel.

Onder luid geroep breken ze met breekijzers en bijlen de luiken en ramen open. Spiegels, tafels, stoelen en ander meubilair slaan ze aan gruzelementen. Ze vernielen alles wat ze tegenkomen; alleen de spullen van het personeel laten ze met rust.

Joachim Rendorp is dan allang gevlucht. Hij klimt over de muur van de binnenplaats en gaat naar de buurvrouw, samen met zijn vrouw en hun zeventienjarige zoon Willem.

Het duurt uren voordat de schutters van wijk 29 in actie komen: 'want de eene was te bed, den andere niet tuys, den derde wat traag, den vierde wat bang'. Als ze eindelijk bij het huis van Rendorp aankomen, zijn ze te laat: de plunderaars zijn al weg. De dag erna breken er zware rellen uit tussen de patriotten en de oranjegezinde arbeiders op Kattenburg.

Cornelis Bicker en zijn broer Andries komen in 1648 hard in botsing met stadhouder Willem II. De broers horen al jaren bij het kleine groepje regenten dat in Amsterdam de dienst uitmaakt. Zij zijn de drijvende kracht achter de plannen om het leger flink af te slanken na de Vrede van Munster, eerder in 1648.

Voor stadhouder Willem II zijn die plannen onbespreekbaar. Hij dankt een groot deel van zijn macht aan zijn positie als legeraanvoerder. Het conflict loopt hoog op, en uiteindelijk besluit de stadhouder Amsterdam in te nemen — maar zijn 'aanslag op Amsterdam' mislukt.

De onderhandelingen die volgen, lijken het einde van de politieke carrières van Andries en Cornelis. De stadhouder wil per se van zijn tegenstanders af. Maar een paar maanden later overlijdt Willem II onverwacht, en nog diezelfde maand krijgen Cornelis en Andries hun functies terug.

Cornelis Bicker staat op het schuttersstuk van Joachim von Sandrart: 'Officieren en andere schutters van wijk XIX in Amsterdam onder leiding van kapitein Cornelis Bicker en luitenant Frederick van Banchem, gereed voor de ontvangst van Maria de' Medici'. De mannen van kapitein Bicker vormen in 1638 de erewacht als Maria de' Medici Amsterdam bezoekt. Vol trots laten de schutters dat vastleggen.

Mogelijk staat hij ook op 'Maaltijd van schutters van wijk 9 onder kapitein Jacob Backer en luitenant Jacob Rogh' van Nicolaes Pickenoy uit 1632. Cornelis Bicker laat zich ook schilderen door Govert Flinck en Cornelis van der Voort.

Hier op de Raadhuisstraat gooit iemand op 10 maart 1966 een rookbom tijdens het huwelijk van Beatrix en Claus. Het stel is in een koets onderweg naar de Westerkerk voor de kerkelijke inzegening.

De beelden van de rook in de Raadhuisstraat zijn meteen wereldnieuws. Vanaf dag één schrijft iedereen de actie toe aan Provo, een groep jongeren die zich afzet tegen de burgerlijkheid van de gevestigde orde.

Het huwelijk ligt gevoelig, omdat Claus een Duitser is en de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog nog vers is. Zijn verleden in de Hitlerjugend en de Wehrmacht maakt het verzet alleen maar groter. Uit protest tekenen 300.000 Nederlanders een petitie, en de leus 'Claus raus' is populair.

In de dagen voor het huwelijk gaan de wildste geruchten rond. Het drinkwater zou besmet zijn, en de paarden van de politie zouden LSD hebben gekregen.

De Amsterdamse politie staat op scherp. Toch kan ze niet voorkomen dat er op verschillende plekken rookbommetjes afgaan en dat er een kip naar de koets vliegt.

Op de Raadhuisstraat staan Jaap en Lia Zander; zij gooien de rookbom die wereldberoemd wordt. De bom komt vlak voor de koets terecht. Het stel gaat meteen op de bon en zit twee weken vast wegens het 'onbevoegd afsteken van vuurwerk'.

Het beeld boven op de gevel stelt prins Maurits voor. Het staat hier sinds ongeveer 1760; waar het daarvoor staat, is onbekend. Het probleem is alleen dat het niet echt op hem lijkt: op portretten heeft prins Maurits steeds een sik of een baard. Alleen van zijn jeugd zijn er portretten met een gladde kin. Het beeld lijkt eerder op Willem II.

Deze gevelsteen uit de tweede helft van de 18e eeuw is een steunbetuiging aan de stadhouder en aan het huis van Oranje. In de stad hangen meer van dit soort Oranje-gevelstenen.

De sinaasappelboom heeft ook een symbolische betekenis: hij staat voor voorspoed en continuïteit, want hij draagt het hele jaar bladeren, bloemen en vruchten.

Cornelis de Graeff koopt in 1638 een stuk land aan de Eemdijk, tussen Soest en Baarn. Weilanden wisselen er af met woeste bos- en heidegrond. De dijk moet het land beschermen tegen de jaarlijkse overstromingen.

Het duurt twaalf jaar voordat De Graeff er kan bouwen. Er komt een buitenplaats, 'Huijs aen de dijck naar Zoest', met een moestuin en een boomgaard. Catharina Hooft, de vrouw van Cornelis, kweekt er bloemen in perken en kassen en maakt rijtochtjes door de omgeving. In de zomer ontvlucht de familie zo de vieze, stinkende Herengracht.

Landschapsschilder Jacob van Ruisdael mag het gezin voor de buitenplaats vereeuwigen. Op het schilderij zit Cornelis de Graeff met zijn vrouw in een koets met vier paarden, terwijl de kinderen met hun jachthonden op hun paardjes achteraan rijden. Tussen de bomen zie je het landhuis.

Al snel heet het huis Zoestdijck. Willem III van Oranje is er vaak in de zomer. Cornelis de Graeff is één van zijn voogden, en Willem groeit deels op met de zonen van Cornelis, Pieter en Jacob. Aan de overkant van de dijk ligt landgoed De Eult van Johan de Witt, ook één van Willems voogden.

De vader van Willem III overlijdt in 1650 onverwacht; Willem is dan acht dagen oud. Amsterdamse regenten grijpen de kans om zich met de opvoeding van de toekomstige stadhouder te bemoeien, in de hoop nieuwe conflicten tussen Amsterdam en de Oranjes te voorkomen.

Twintig jaar later, in het rampjaar 1672, liggen de verhoudingen totaal anders. Willem is stadhouder, en een woedende menigte vermoordt Johan de Witt, opgestookt door Willem. Ook de familie De Graeff is noodgedwongen Oranjegezind geworden. Om de prins te paaien verkoopt Jacob de Graeff zijn buitenplaats aan Willem.

Zoestdijck ligt ideaal voor een jachtslot: de omgeving zit vol wild. Het landhuis van De Graeff gaat op de schop, de tuinen krijgen fonteinen en een oranjerie. Zo is Paleis Soestdijk geboren.

De Glorious Revolution, de invasie van Engeland door stadhouder Willem III, wordt gefinancierd door Hollandse kooplui. De belangrijkste van hen is Francisco Lopes Suasso.

Lopes Suasso leent de prins zonder onderpand 2 miljoen gulden, tegenwoordig bijna het honderdvoudige. Hij zou hebben gezegd: 'Zijt gij gelukkig, dan betaalt gij mij terug; zijt gij ongelukkig, dan beschouw ik het als verloren.'

Bijzonder is dat Lopes Suasso het geld al binnen een paar weken bij elkaar heeft. Dat geeft Willem III een groot voordeel op zijn Franse tegenstanders, die veel trager zijn. Lopes Suasso helpt ook bij het ronselen van huurlingen voor het leger dat in november 1688 in Engeland landt.

Willem III verovert de Engelse troon vrij probleemloos, en Lopes Suasso krijgt zijn geld terug. De kist waarin het geld terugkomt, staat hier in Museum Willet-Holthuysen.

Willem III, inmiddels koning van Engeland, stuurt ook een schilderij als dank. Daarop staat een oranjeboompje in een porseleinen vaas. Zulke boompjes kweken is dan zeer in de mode, en het oranjeboompje staat bovendien voor trouw aan de Oranjes. Ook dit schilderij hangt in Museum Willet-Holthuysen.

Diezelfde symboliek zie je in het portret van Francisco Lopes Suasso als jonge man. Hij houdt een oranje appel in zijn rechterhand, opnieuw een teken van trouw aan het Oranjehuis.

De bewoners van de Zandhoek waren buitengewoon oranjegezind. In 1880, bij de geboorte van de latere koningin Wilhelmina, werd een lindenboom geplant. Rond die lindenboom werden jaarlijks oranjefeesten georganiseerd.

Toen Wilhelmina éénmaal koningin was kwan ze bij bezoeken aan Amsterdam altijd langs de Zandhoek. Daarvoor zorgde Vrouw Vork, die een snoepkeldertje had op Zandhoek 5. Zij stond bekend als het Oranjevrouwtje en had goede contacten op het paleis.

De bewoners van de zandhoek waren ook buitengewoon fanatiek bij de inzameling voor de Gouden Koets. Het kado van de Amsterdamse bevolking toen Wilhelmina in 1898 werd beëdigd.

Fotograaf Jacob Olie woonde aan de Zandhoek, hij legde de bezoeken van Wilhelmina vast.