Jacob Backer

Hier woont schilder Jacob Backer. In de 17e eeuw is hij net zo beroemd als Rembrandt, maar tegenwoordig kennen alleen kunsthistorici hem nog. Backer geniet faam om de expressieve manier waarop hij handen en voeten schildert. Zijn werk hangt over de hele wereld, van het Mauritshuis tot de Hermitage in Sint-Petersburg.

Backer sterft jong, al op zijn 42e, maar in de tussentijd bouwt hij wel een groot oeuvre op: er zijn 140 schilderijen van hem bekend, de helft portretten. Jacob Backer maakt twee schuttersstukken en zeker drie regentenstukken.

Zijn snelheid is legendarisch. Zo gaat het verhaal dat een vrouw uit Haarlem naar Amsterdam reist om zich door Backer te laten portretteren, en dezelfde dag weer terug gaat met het kant-en-klare schilderij.

Van Backers leven is weinig bekend: hij trouwt nooit, en er zijn geen schandalen over hem. Misschien is die saaie levenswijze mede de oorzaak dat Backer in de vergetelheid raakt. Ook zijn neef Adriaen Backer is een bekend schilder.

Dirck Bas woont hier. Hij is wapenhandelaar, bewindhebber van de VOC, diplomaat en maar liefst dertien keer burgemeester van Amsterdam tussen 1610 en 1637.

Bas is geschilderd door Jacob Backer. Het portret ontstaat vermoedelijk pas na de dood van Dirck Bas; zijn weduwe Margriet Snoeck zou het hebben besteld. Jacob Backer zou gebruikmaken van het grote familieportret dat Dirck van Santvoort maakt van Dirck Bas, zijn tweede vrouw en hun kinderen.

Het portret van Dirck Bas opent voor Jacob Backer een netwerk van regenten, kooplieden en VOC- en WIC-bestuurders. Veel leden van de familie laten zich in de jaren daarna door Jacob Backer schilderen.

Jacob Backer maakt in 1642 'Officieren en andere schutters van wijk V in Amsterdam onder leiding van kapitein Cornelis de Graeff en luitenant Hendrick Lauwrensz' voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. Het komt te hangen aan de lange wand, samen met een schuttersstuk van Nicolaes Pickenoy en de Nachtwacht van Rembrandt.

De drie doeken zijn de grootste schuttersstukken ooit gemaakt, en waarschijnlijk de grootste schilderijen in Amsterdam op dat moment. Backer weet dat zijn schilderij aan de rechterkant in de Groote Sael komt te hangen, en houdt daar rekening mee. Het is zo opgebouwd dat de compositie hoger is aan de rechterkant, die tegen een zijmuur aanhangt.

De blik van de kijker stuurt hij daardoor naar links, waar de belangrijkste persoon zit: kapitein Cornelis de Graeff. De door Backer geschilderde mannen zijn de schutters uit district V, het gebied ten zuiden van het IJ, tussen het Damrak en het Singel. Jacob Backer woont zelf ook in die wijk, op de Nieuwendijk.

Cornelis de Graeff krijgt in 1638 de benoeming tot kapitein van de compagnie. Naast De Graeff zit luitenant Hendrick Lauwrensz; zijn rechterhand houdt hij tegen zijn hart, een veelgebruikt gebaar dat trouw uitdrukt. Het schuttersstuk verhuist begin 18e eeuw naar het Stadhuis op de Dam. Het hangt daar in de Kleine Krijgsraadkamer, net als de Nachtwacht. En het schilderij van Backer gaat ook op maat, net als de Nachtwacht, om in die zaal te passen.

Jacob Backer schildert zilversmid Johannes Lutma en zijn vrouw Sara de Bie. Het is niet helemaal zeker wanneer beide portretten ontstaan, waarschijnlijk rond 1646. Beide schilderijen hebben dezelfde ovale vorm en zijn waarschijnlijk bedoeld om naast elkaar in het woonhuis hier aan de Nes te hangen.

Op het schilderij van Johannes Lutma staan verschillende attributen die bij het werk horen. Zo heeft hij een hamertje vast, en zie je een zilveren zoutvaatje en kwabornamenten. Kwab is de golvende, sierlijke stijl waar Lutma beroemd om is. Tien jaar later schildert Rembrandt het portret van Johannes Lutma; de zilversmid is dan een bekende Amsterdammer geworden.

De regentessen van het Burgerweeshuis laten zich twee keer schilderen. Het eerste regentessenstuk maakt Jacob Backer in 1634, het tweede een halve eeuw later zijn neef Adriaen Backer.

Op het schilderij van Jacob Backer zitten de vier regentessen om een tafel. Een binnenmoeder staat achter de tafel; zij heeft een weesmeisje bij zich. Het meisje komt in het register dat rechts op tafel ligt.

De regentessen hebben andere taken dan de mannen: zij moeten de opvang van de jongste kinderen en de meisjes controleren. Voor de vrouwen is het één van de weinige officiële functies die ze kunnen uitoefenen.

Eva Ment is de weduwe van J.P. Coen. In Nederlands-Indië houdt Eva zich bezig met de opvang van half-Europese meisjes die hun ouders hebben verloren; de meisjes krijgen een plek in de huishouding.

Na de dood van Jan Pietersz Coen in 1629 keert Eva Ment terug naar de Republiek. Drie jaar later, in 1632, trouwt ze met Marinus Lowysse; hij heeft ook in Indië gezeten, maar of ze elkaar dan al kennen, is onduidelijk. In 1637 gaat het stel hier wonen, in het huis 'de Vergulde Aeker' op het Singel 64. Beiden zijn zeer vermogend en laten het huis flink uitbreiden.

Het stel laat zich tweemaal door Jacob Backer schilderen in een bijbels tafereel. Het is niet ongewoon in de 17e eeuw om jezelf te laten afbeelden in een bijbels verhaal, alsof je één van de betrokkenen bent. Vaak zoek je dan een bijbels thema dat bij je eigen levensverhaal past.

Het schilderij Christus en de Kanaänitische vrouw laat zien dat Jezus ook niet-Joden accepteert, een verwijzing naar het werk van Eva Ment in Indië, waar ze zich over half-Europese meisjes ontfermt. In de gezichten op het schilderij herken je het hele gezin van Eva Ment en Marinus Lowysse. Eva Ment heeft een diep uitgesneden decolleté, opmerkelijk voor een streng gereformeerd gezin.

Het schilderij Isaak en Rebecca heeft een nog duidelijkere seksuele lading. Voor een 17e-eeuwer is het overduidelijk dat dit naar seks verwijst. De schilder werkt het zo vaak over en bewerkt het zo vaak dat de voorstudie het schilderij eigenlijk beter laat zien.

Cornelis de Graeff is één van de machtigste mannen in Amsterdam halverwege de 17e eeuw. Samen met zijn broer Andries en de aangetrouwde familie Bicker beheerst hij de stadspolitiek; hij is tien keer burgemeester.

Jacob Backer portretteert Cornelis de Graeff op een manier die bij zijn positie past: zelfverzekerd en krachtig, maar zonder opsmuk of dure kleding. Het is niet zeker wanneer het schilderij ontstaat, maar de brede hoed die Cornelis de Graeff op heeft, is alleen halverwege de jaren 40 van de 17e eeuw populair.

In 1642 portretteert Jacob Backer Cornelis de Graeff al een keer, in het schuttersstuk 'De compagnie van kapitein Cornelis de Graeff en luitenant Hendrick Lauwrensz'. Het lijkt waarschijnlijk dat Cornelis de Graeff daarna de opdracht voor het individuele portret geeft. Waarschijnlijk is er ook een bijbehorend portret van de vrouw van Cornelis geweest, maar dit schilderij van Catharina Hooft is spoorloos.

De regenten van het Nieuwezijds Huiszittenhuis laten zich in 1650 portretteren door Jacob Backer. De opdracht komt bij de ingebruikname van het nieuwe gebouw van het Huiszittenhuis, in 1650 hier aan de Prinsengracht. Op dat schilderij portretteert Jacob Backer niet alleen de regenten, maar ook de huismeester (de staande man links zonder hoed) en de directrice (rechts).

De vergadering van de regenten lijkt onderbroken door de binnenkomst van de huismeester. Die komt binnen terwijl Isaac Commelin, linksvoor, een brief voorleest. Die brief is aan hemzelf geadresseerd: 'Monsieur Isaac Commelyn, Amsterdam'.

Op het schilderij staan geen armen. Kennelijk is het onderwerp niet de armenzorg in het Huiszittenhuis, maar het goede bestuur door de regenten. Zij laten zich nog twee keer portretteren. De regentenstukken hangen in de regentenkamer in het Huiszittenhuis, aan de linkerstraatkant van nummer 137.