Nicolaes Pickenoy

Margriet Benningh is de weduwe van Pieter Dircksz Hasselaer. Na zijn dood neemt zij de leiding over van brouwerij De Witte Arend en alle andere zakelijke activiteiten, hier aan de huidige Prins Hendrikkade. Weduwes hebben in de 17e eeuw meer rechten dan andere vrouwen. Het is normaal dat zij het bedrijf van hun overleden man voortzetten, en dat doet Margriet dan ook. Margriet Benningh laat zich in 1627 schilderen door Nicolaes Pickenoy.

Het portret is bedoeld om naast een eerder portret van Pieter Hasselaer te hangen; dat schildert Cornelis van der Voort rond 1610. Als Margriet Benningh de opdracht geeft, is haar man al dertien jaar dood. Pickenoy probeert zo dicht mogelijk bij de stijl van zijn leermeester Cornelis van der Voort te blijven, maar als je goed kijkt, zijn er kleine verschillen.

Van beide portretten zijn drie versies. Eén serie hangt in het Muiderslot; die geldt als het meest origineel. Een tweede serie hangt in het Rijksmuseum; mogelijk maakt Nicolaes Pickenoy voor die serie een kopie van zijn portret van Margriet Benningh. Het portret van Hasselaer in het Rijksmuseum is een kopie door een onbekende schilder. Er is nog een derde serie, die in een privécollectie zit en waar weinig over bekend is. De verschillende versies zijn waarschijnlijk bedoeld voor de erfgenamen, zodat ze allemaal Pieter Hasselaer en Margriet Benningh thuis kunnen hebben hangen.

Ruim 40 jaar lang kunnen welgestelde Amsterdammers hier terecht voor hun portretten. En die welgestelden wonen hier in de buurt; de gracht heet de Fluwelen Burgwal.

Nadat Amsterdam een protestantse stad wordt, krijgen schilders geen opdrachten meer van de katholieke kerk, terwijl de protestanten vaak niets moeten hebben van religieuze schilderijen.

De nieuwe klanten zijn rijke kunstliefhebbers. Cornelis van der Voort speelt daarop in met zijn winkel: hij handelt niet alleen in schilderijen, hij is zelf ook een veelgevraagd schilder van portretten en schuttersstukken. Nicolaes Pickenoy neemt die winkel hier aan de Oudezijds Voorburgwal in 1614 van hem over; ook Pickenoy combineert schilderen met de kunsthandel.

Van der Voort vertrekt in 1614 naar de Jodenbreestraat; Pickenoy zal later naar hetzelfde pand in de Jodenbreestraat verhuizen. Rembrandt wordt daar zijn buurman.

Op 14 juni 1622 trouwen Pieter van Son en Johanna Le Maire, de dochter van Isaac Le Maire. Er zijn portretten van de twee, mogelijk zelfs in hun bruidskleren. Maar wat echt bijzonder is: de trouwhandschoenen van Johanna, die op het schilderij staan, blijven ook bewaard.

Beide schilderijen van Pickenoy en de handschoenen liggen in de collectie van het Rijksmuseum. De handschoenen zijn ook toen al uiterst kostbaar, vol goud, zilver, parels en zeer verfijnde borduursels.

In de loop der eeuwen is het zilver zwart geworden; in 1622 moeten de handschoenen enorm hebben geblonken en geglitterd. Er staan veel huwelijkssymbolen op: centraal twee rechterhanden die elkaar vasthouden, met daarboven een hart vol parels, doorboord door pijlen. Verder een pauw, een patrijs, viooltjes, een mand vol fruit — allemaal symbolen van trouw, vruchtbaarheid enzovoort.

Nicolaes Pickenoy schildert de regenten van het Spinhuis in 1628. Het is het oudst bewaard gebleven regentenstuk van het Spinhuis, maar er moet een eerder groepsportret zijn geweest: op de achtergrond in het schilderij van Pickenoy zie je namelijk een regentenstuk. Dat schilderij is verdwenen.

De oplevering van het schilderij kost nogal wat tijd. Eigenlijk moet de schilder in 1626 klaar zijn, maar pas na een aantal aanmaningen en dreigbrieven maakt hij het twee jaar later af.

De regenten van het Spinhuis komen wekelijks bijeen om de straffen te bespreken, de wol en het kant te keuren en de financiën te regelen. Pickenoy portretteert de mannen terwijl ze vergaderen.

De papieren op tafel zijn waarschijnlijk zogeheten cedullen: vergunningen voor herbergiers, tappers en tabaksverkopers. Die vergunningen zorgen voor het grootste deel van de inkomsten van het Spinhuis. De middelste regent houdt een munt vast, terwijl hij met zijn andere hand naar de cedullen wijst, alsof hij wil zeggen: 'Kijk, daar komt ons geld vandaan'.

Op de bovenverdieping van de Kleine Vleeshal organiseert het chirurgijnsgilde regelmatig een anatomische les. Nicolaes Pickenoy schildert de les die Johan Fonteijn geeft, waarschijnlijk ergens in de winter van 1626 op 1627. Het is het derde schilderij in een reeks van uiteindelijk negen Amsterdamse 'anatomische lessen'.

Het schilderij komt te hangen in de Chirurgijnskamer van het gilde op de bovenverdieping van de Waag. Daar komt later ook een nieuw Anatomisch Theater. In die Chirurgijnskamer woedt in 1723 een brand waarbij 'De anatomische les van dr. Johan Fonteijn' zwaar beschadigd raakt. Daarna wordt het schilderij verkleind, bijgeschilderd en opnieuw samengesteld uit de overgebleven delen.

Het schilderij dat we nu kennen, meet 1 bij 2 meter. Het oorspronkelijke moet veel groter zijn geweest. Opmerkelijk: uit onderzoek blijkt dat de schedel op tafel er na de brand bij komt. In de versie die wij kennen, lijkt juist die schedel het middelpunt van de anatomische les.

Bij de brand in de Chirurgijnskamer raakt ook 'De anatomische les van Dokter Deijman' van Rembrandt zwaar beschadigd; ook van dat schilderij blijft slechts een deel over. Nicolaes Pickenoy krijgt eerder de vraag om 'De anatomische les van Dokter Tulp' te schilderen, maar daar heeft hij geen tijd voor. Vervolgens krijgt Rembrandt de opdracht — en hij wordt er beroemd mee.

Jochem Swartenhondt is een beroemdheid in het 17e-eeuwse Amsterdam. Hij heeft hier samen met zijn vrouw Elisabeth Bas een voorname herberg. Swartenhondt is de meeste tijd op zee.

Jochem Swartenhondt is bevelvoerder en na de slag bij Gibraltar in 1622 vooral zeeheld. Hij bestrijdt de Spanjaarden ook als kaper; zo neemt hij in 1602 zes Spaanse suikerschepen in beslag.

Swartenhondt heeft een indrukwekkende gestalte en is in Amsterdam een zeer bekende verschijning. En zo laat hij zich ook schilderen door Nicolaes Pickenoy. De sjerp, de degen en het medaillon wijzen op zijn militaire status. Zo'n medaillon als Swartenhondt draagt, is een gebruikelijk geschenk voor bewindvoerders na een geslaagde missie op zee.

Nicolaes Pickenoy schildert ook de dochter en schoonzoon van Swartenhondt. Zijn vrouw, Elisabeth Bas, is geportretteerd door Ferdinand Bol.

Maerten Rey wordt in 1625 samen met zijn vrouw Marritje Jochems kastelein van de Voetboogdoelen. Twee jaar later laten ze zich schilderen door Nicolaes Pickenoy. De twee schilderijen horen bij elkaar en zijn bedoeld om naast elkaar te hangen. Ook de vader van Marritje wordt door Pickenoy geschilderd.

Marritje Jochems heeft handschoenen in haar hand, een teken van huwelijkse trouw. Tegelijk laten de handschoenen zien dat het hen goed gaat: handschoenen zijn duur en niet weggelegd voor de gewone man.

Maerten Rey heeft een glas witte wijn in zijn hand. Dat verwijst natuurlijk naar het beroep van het stel: ze zijn de uitbaters van de Voetboogdoelen, één van de belangrijkste uitgaansgelegenheden van de stad. De manier waarop Maerten de roemer vasthoudt, heeft iets uitnodigends, alsof hij de wijn net keurt en nu aan een bezoeker wil aanbieden.

Beide schilderijen blijven twee en een halve eeuw in handen van de familie. Sinds eind 19e eeuw horen ze bij de collectie van het Rijksmuseum. Maerten en Marritje blijven al die tijd bij elkaar.

Nicolaes Pickenoy is één van de meest gevraagde schilders van zijn tijd; hij schildert grote schuttersstukken en individuele portretten. Prominente Amsterdammers laten zich door hem portretteren, zoals Nicolaes Tulp, Cornelis de Graeff, Maarten Harpertsz Tromp en zeeheld Jochem Hendricksz Swartenhondt.

In 1638 koopt schilder Nicolaes Pickenoy dit huis. Eerder heeft hij een atelier en kunsthandel vlak bij de Oude Kerk. Net als zijn buurman Rembrandt kan Pickenoy het huis eigenlijk niet betalen. Na acht jaar verkoopt hij het alweer.

Pickenoy is een leerling van Cornelis van der Voort, die eerder in dit huis aan de Jodenbreestraat woont en werkt, en die daarvoor woont en werkt in het pand vlak bij de Oude Kerk.

Net als Rembrandt krijgt Pickenoy de opdracht voor een schuttersstuk voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. Rembrandt maakt de Nachtwacht, Pickenoy schildert de officieren en andere schutters van wijk IV in Amsterdam onder leiding van kapitein Jan Claesz van Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde. Alle afgebeelden betalen 60 gulden om op het schilderij te staan.

Pickenoy staat bekend als een trage schilder. Daardoor kan hij de opdracht voor de anatomische les van professor Tulp niet aannemen; Rembrandt is eigenlijk tweede keus. In 1645 verhuist Pickenoy naar de Koningsgracht, wat wij nu het Singel noemen; hij krijgt 9.000 gulden voor het pand aan de Jodenbreestraat.

Cornelis de Graeff is twee keer geschilderd door Nicolaes Pickenoy, en beide keren maakt Pickenoy ook een portret van zijn echtgenote. Zulke bij elkaar horende portretten zijn heel gewoon en heten pendantportretten; ze zijn bedoeld om thuis naast elkaar op te hangen.

De eerste pendantportretten komen uit 1633 en tonen Cornelis de Graeff en zijn eerste vrouw, Geertruid Overlander. De schilderijen ontstaan ter ere van hun huwelijk op 1 november 1633. Negen weken later overlijdt Geertruid al.

Drie jaar later hertrouwt Cornelis de Graeff met Catharina Hooft. Opnieuw komen er twee pendantportretten. Het zijn levensgrote portretten waarop het paar ten voeten uit staat. Cornelis de Graeff is in die drie jaar een man geworden; de jongensachtige trekken zijn verdwenen.

De portretten uit 1636 zijn veel minder sober dan de oudere. Cornelis en Catharina zijn zelfverzekerde regenten, zich bewust van hun voorname afkomst. De kleding en de sieraden verraden hun rijkdom. In de jaren hierna groeit Cornelis de Graeff uit tot één van de machtigste mannen van Amsterdam.

Nicolaes Pickenoy schildert de schutters van wijk IV waarschijnlijk voor de deur van brouwerij De Swaen op het Singel. Links in de verte zie je de Jan Roodenpoortstoren. Die toren is de klokkentoren van wijk IV, de wijk waar de schutters vandaan komen.

Het schilderij is één van de schuttersstukken die voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen worden besteld. Het hangt daar naast de Nachtwacht. Anders dan Rembrandt portretteert Nicolaes Pickenoy de schutters wél goed herkenbaar. Ze betalen allemaal 60 gulden om op het schilderij te mogen.

Net als de Nachtwacht verhuist 'Officieren en schutters van wijk IV onder kapitein Jan Claesz van Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde' halverwege de 18e eeuw naar het Stadhuis aan de Dam. Sinds 1925 hangt het in het Rijksmuseum, net als de Nachtwacht in de eregalerij.

Nicolaes Tulp is wereldberoemd door zijn anatomische les, geschilderd door Rembrandt. Ook Nicolaes Pickenoy schildert Tulp. De dokter is 40 op het schilderij en kijkt de toeschouwer direct aan.

Tulp wijst naar een brandende kaars, rechts op het schilderij. Onderaan staat de tekst: ALIIS INSERVIENDO CONSUMOR. Dat betekent: 'ik verteer me in het belang van anderen'. Het is Tulps levensmotto; kennelijk ziet de dokter zichzelf als iemand die zichzelf opbrandt om anderen te helpen.

De kaars is ook een symbool van vergankelijkheid: er komt een eind aan dit leven. Daar wijst ook de doodskop op.