Cornelis van der Voort

In 1606 koopt de broer van schilder Cornelis van der Voort hier drie nog onbebouwde kavels. Hij laat er twee huizen bouwen. Onduidelijk is wie in het hoekhuis gaat wonen, het huidige Jodenbreestraat 2, en wie in het huis ernaast dat wij nu kennen als het Rembrandthuis.

Cornelis van der Voort is in die tijd één van de bekendste Amsterdamse schilders. Hij maakt portretten van de stadselite en schildert hen als één van de eersten bijna ten voeten uit.

Ook schildert Cornelis van der Voort een aantal schuttersstukken en regentenstukken. Zijn werk is duur en veelgevraagd, en hij wordt hoofdman van het Sint-Lucasgilde, het schildersgilde.

Cornelis van der Voort maakt als eerste groepsportretten van regenten. Hij ontwikkelt daarvoor een standaardvorm. Latere schilders breiden zijn opzet nog uit, maar twee eeuwen lang blijft het voorbeeld van Van der Voort in gebruik.

Net als veel schilders in de 17e eeuw heeft Van der Voort ook een kunsthandel; vanuit dit pand verkoopt hij werk en bemiddelt hij bij opdrachten. Van der Voort heeft veel invloed op schilders van de generatie na hem, zoals Rembrandt. Na zijn dood in 1624 koopt Hendrick Uylenburgh het hoekhuis. Een paar jaar later komt Rembrandt hier wonen.

Pieter Hasselaer heeft hier de brouwerij De Witte Arend. Behalve brouwer is Hasselaer ook één van de eerste deelnemers aan de VOC. Hij laat zich in 1610 schilderen door Cornelis van der Voort.

Dertien jaar na de dood van Pieter Hasselaer laat zijn weduwe Margriet Benningh een bijpassend portret maken. Zij laat zich schilderen door Nicolaes Pickenoy; dat portret komt naast het portret van Pieter Hasselaer te hangen. Pickenoy probeert zo dicht mogelijk bij de stijl van zijn leermeester Cornelis van der Voort te blijven, maar als je goed kijkt, zijn er kleine verschillen.

Van beide portretten zijn drie versies. Eén serie hangt in het Muiderslot; die geldt als het meest origineel. Een tweede serie hangt in het Rijksmuseum; mogelijk maakt Nicolaes Pickenoy voor die serie een kopie van zijn portret van Margriet Benningh. Het portret van Hasselaer in het Rijksmuseum is een kopie door een onbekende schilder. Er is nog een derde serie, die in een privécollectie zit en waar weinig over bekend is. De verschillende versies zijn waarschijnlijk bedoeld voor de erfgenamen, zodat ze allemaal Pieter Hasselaer en Margriet Benningh thuis kunnen hebben hangen.

Ruim 40 jaar lang kunnen welgestelde Amsterdammers hier terecht voor hun portretten. En die welgestelden wonen hier in de buurt; de gracht heet de Fluwelen Burgwal.

Na de alteratie van Amsterdam krijgen schilders geen opdrachten meer van de katholieke kerk, en de protestanten moeten niets hebben van religieuze schilderijen. De nieuwe klanten zijn rijke kunstliefhebbers. Cornelis van der Voort speelt daarop in met zijn winkel: hij handelt niet alleen in schilderijen, hij is zelf ook een veelgevraagd schilder van portretten en schuttersstukken.

Van der Voort vertrekt in 1614 naar de Jodenbreestraat. Daar begint hij niet alleen een schilderijenwinkel, maar ook een groot schildersatelier waar schilders in opdracht portretten maken. Dat pand wordt later de kunsthandel van Hendrick Uylenburgh, naast het huidige Rembrandthuis.

De winkel hier aan de Oudezijds Voorburgwal zet een leerling van Van der Voort voort: de schilder Nicolaes Pickenoy, die vanuit hier ook schilderijen verkoopt. En ook Pickenoy verhuist later naar hetzelfde pand in de Jodenbreestraat. Rembrandt wordt daar zijn buurman.

Als Cornelis van der Voort in 1617 de regenten van het Rasphuis schildert, is hij de eerste die een groep regenten schildert. De compositie die hij ontwerpt, keert daarna op veel regentenstukken terug: een groep mannen rondom een tafel, met daarop symbolen die naar hun functie verwijzen.

De voorzitter van de regenten zit steeds het meest in het licht. Een staande figuur is een bode, bediende of andere ondergeschikte. Regenten die al lang in functie en ouder zijn, komen bij Van der Voort meer in het licht en zitten vaak meer vooraan de tafel.

De regenten van het Rasphuis laten zich een kleine 30 jaar later weer schilderen, waarschijnlijk door Pieter Codde; die compositie voldoet nog steeds aan de uitgangspunten van Van der Voort. Twee eeuwen lang bouwen schilders een regentenstuk op zoals Van der Voort dat voor het eerst doet in 1617.

De regenten van de Gasthuizen laten zich in 1617 portretteren door Cornelis van der Voort. Eerder dat jaar schildert hij ook al de regenten van het Rasphuis. De regenten van de Gasthuizen betalen ieder vijftig gulden aan Van der Voort; de lijstenmaker krijgt drie gulden van elke regent.

Het doorkijkje op het schilderij biedt zicht op een voorstelling van Christus die de lamme geneest, een verwijzing naar de taken van de gasthuizen. Hier vinden de zieken van de stad verzorging.

Voor zover bekend blijft dit het enige groepsportret van de Gasthuizen. Latere regenten laten alleen hun familiewapens op wapenborden schilderen.

Cornelis van der Voort schildert veel leden van de familie Hasselaer. In 1610 maakt hij het portret van de pater familias Pieter Hasselaer. En rond diezelfde tijd schildert hij de broers Dirck en Pieter Hasselaer in het schuttersstuk 'Schutters van de compagnie van kapitein Jonas Cornelisz Witsen en luitenant Volckert Overlander'. Dirck is de vaandrig van de compagnie en staat in het midden met de vlag over zijn schouder. Pieter is de sergeant en staat helemaal links vooraan. Cornelis van der Voort schildert ook zichzelf; hij staat rechtsachter.

In 1623 schildert Cornelis van der Voort de broers opnieuw in een schuttersstuk, maar nu niet samen: ieder op een apart schilderij. Beiden zijn dan lid van de schutterij van wijk 13, en beiden zijn opgeklommen in rang.

Dirck staat op 'Schutters van Wijk 13 met kapitein Adriaen Pietersz Raep en vaandrig Cornelis Ysbrantsz Kieft', Pieter op 'Schutters van Wijk 13 met luitenant Pieter Pietersz Hasselaer'. Beide schilderijen zijn bedoeld voor de Grote Camer van de Handboogdoelen op het Singel. Ze hangen aan weerszijden van de schouw.

Dirck Hasselaer is een Amsterdamse koopman en van 1617 tot 1641 bewindhebber van de Verenigde Oostindische Compagnie. Op 27 mei 1612 trouwt hij met Brechtje van Schoterbosch. Twee jaar later laten ze zich schilderen, waarschijnlijk door Cornelis van der Voort.

Van der Voort krijgt veel opdrachten van de Hasselaers; hij schildert ook Dircks broer, vader en twee schoonzussen. En bovendien schildert Van der Voort de schutterijen waar Dirck en Pieter lid van zijn.

Dirck komt uit een rijk brouwersgeslacht, en zijn eigen zaken gaan ook goed. Bij de aanleg van de grachtengordel koopt hij samen met zijn broer vier kavels. Ze laten er twee dubbele huizen op bouwen, elk huis met een dubbele trapgevel.

Al aan het eind van de 17e eeuw wijken de trapgevels voor een lange lijstgevel, zodat er twee brede, statige grachtenpanden ontstaan, die er nu nog staan. Aan de overkant van de gracht, op nummer 141, woont de derde Hasselaer-broer, Nicolaes.

Nicolaes Tulp is wereldberoemd door zijn anatomische les, in 1634 geschilderd door Rembrandt. Al ruim daarvoor, in 1624, laat hij zich schilderen door Cornelis van der Voort. Tulp is dan 31 jaar oud en woont al hier; hij laat in 1616 dit pand aan de Keizersgracht bouwen.

Er zijn veel portretten van Nicolaes Tulp, maar de aanname is dat Cornelis van der Voort hem als eerste schildert. Het is een klein, intiem portret. Tulp staat aan het begin van zijn carrière: hij treedt net toe tot het stadsbestuur en maakt naam als arts.

Voor Cornelis van der Voort is het één van zijn allerlaatste werken; hij overlijdt op 2 november 1624.

Cornelis van der Voort maakt in 1617 twee portretten: van Cornelis Bicker en Aertgen Witsen. Het stel is net getrouwd. Van der Voort schildert het paar majestueus, van top tot teen, iets wat in die tijd ongebruikelijk is. Alleen vorsten of hoge adel laten zich zo afbeelden.

Het huwelijk tussen Cornelis Bicker en Aertgen Witsen verbindt twee machtige Amsterdamse koopmansfamilies. Cornelis is een zoon van koopman en oud-burgemeester Gerrit Bicker; Aertgen is een dochter van graanhandelaar en burgemeester Gerrit Jacobsz Witsen. En die gebundelde macht zie je aan beide schilderijen.

Beiden dragen duur zwart linnen. Het diepe, egale zwart hoort bij de kostbaarste kleuren om te maken. De grote kanten kragen en de vele sieraden van Aertgen stralen enorme rijkdom uit. Beiden hebben handschoenen in de hand, een teken van huwelijkse trouw.

Cornelis Bicker staat op het moment van schilderen nog aan het begin van zijn carrière. Hij groeit uit tot één van de machtigste mannen van Amsterdam; het lijkt alsof hij zich daar al van bewust is. Het huwelijk met Aertgen is een stap op weg naar die macht.

Laurens Reael is gouverneur-generaal in Nederlands-Indië. Na zijn terugkeer naar Amsterdam in 1620 laat hij zich schilderen door Cornelis van der Voort. Als gouverneur-generaal is hij een soort onderkoning in Nederlands-Indië, en zo laat hij zich ook schilderen. In zijn rechterhand houdt hij zijn militaire stok vast, en op zijn borst ligt de ketting die hij van de Staten-Generaal krijgt.

Laurens Reael is teruggeroepen naar Amsterdam vanwege kritiek op zijn leiding in de Oost. Hij zou niet hard genoeg zijn en keert zich tegen de slavernij — overigens niet uit principe, hij ziet vooral praktische bezwaren. De slaafgemaakten zouden steeds proberen te ontsnappen, terwijl de plantage-eigenaren vooral op zelfverrijking uit zouden zijn. Reael heeft veel conflicten met zijn tweede man Jan Pietersz Coen, en uiteindelijk kiest het bestuur van de VOC voor Coen.

Bij dit portret van Laurens Reael hoort een portret van zijn vrouw Suzanna Moor. Dat kan niet van Van der Voort zijn, want de schilder sterft vijf jaar voordat Reael en Moor trouwen. Wie het wél schildert, is onbekend.

Hans van Loon en Anna Ruychaver laten zich in 1623 schilderen door Cornelis van der Voort. Niet op één schilderij, maar op twee bij elkaar horende portretten, zogeheten pendanten. Hans staat er als actieve koopman, Anna als de waardige rots in de branding, zittend afgebeeld.

Hans van Loon handelt op China en Japan en is nauw betrokken bij de VOC. Het huwelijk met Anna Ruychaver levert hem vooral sociaal aanzien op. Anna Ruychaver is van zeer gegoede komaf: ze is verwant aan oude Noord-Hollandse families als Brederode en Van Duivenvoorde en aan de machtige Amsterdamse familie Boelens. Zij brengt bovendien familievermogen uit de buskruithandel mee.

Op het schilderij van Hans van Loon staat het familiewapen van de Van Loons. Daarop staan twee morenkoppen; die verwijzen niet naar de slavenhandel — het familiewapen is van ruim daarvoor — maar naar de handel in specerijen met het Midden-Oosten. Bij Anna Ruychaver staat het wapen van haar familie.