de alteratie van Amsterdam

Amsterdam blijft lang een Spaansgezinde katholieke stad. Terwijl bijna heel Holland in 1578 al de kant van de opstandelingen kiest, blijft in Amsterdam een streng-katholiek stadsbestuur aan de macht.

De stad komt steeds verder in een isolement te liggen. De Watergeuzen sluiten de handelsroutes af, en om de stad trekken gewapende aanhangers van Willem van Oranje. In 1577 proberen de geuzen de stad in te nemen, maar de inval mislukt.

In februari 1578 sluiten de opstandelingen en het stadsbestuur een overeenkomst, de satisfactie van Amsterdam. Calvinisten krijgen veel meer rechten in de stad, maar dat is de opstandelingen niet genoeg: op 26 mei 1578 grijpen ze de macht en bezetten ze het stadhuis.

27 vooraanstaande katholieken komen hier aan het Damrak (nog ongedempt) in een boot en gaan voorbij de banpaal op de Diemerzeedijk weer aan land. Hier komt de uitdrukking 'aan de dijk zetten' vandaan. De 27 mogen gaan en staan waar ze willen, zolang ze maar buiten Amsterdam blijven.

De machtsovername gaat eigenlijk erg soepel: nergens is er verzet, en de verdreven katholieken rekenen er ook niet op dat ze 'slechts' verbannen worden. Ze zijn ervan overtuigd dat ze de alteratie niet zullen overleven. De katholieke burgemeester Buyck weigert zelfs de kleren die zijn vrouw hem komt brengen; dat vindt hij zonde.

Nadat de katholieke regenten de stad uit zijn, is het gehate Minderbroedersklooster aan de beurt. Zij doen volop mee aan de inquisitie. Het klooster wordt geplunderd en de kloosterlingen de stad uitgejaagd. Een paar dagen later treedt het nieuwe calvinistische stadsbestuur aan. Amsterdam gaat op 26 mei 1578 over naar de Prins van Oranje en de opstandelingen.

Joost Buyck staat bekend als de laatste katholieke burgemeester van Amsterdam. Tijdens de alteratie op 26 mei 1578 jagen de opstandelingen hem samen met de andere drie burgemeesters de stad uit. Joost Buyck is op dat moment de sterke man van Amsterdam. Hij is al achttien keer burgemeester geweest en is een krachtig verdediger van het katholieke geloof en de Spaanse koning.

Joost Buyck neemt koning Filips II in 1549 de eed af, als die naar Amsterdam komt om de rechten van de stad opnieuw vast te leggen. Buyck is getrouwd met Ballichje Occo, de dochter van koopman en kunstmecenas Pompeius Occo.

Buyck hoort bij een kleine, zeer gesloten kliek van orthodox-katholieke regenten die er alles aan doen om het calvinisme en de opstand buiten de stad te houden. Hij is ervan overtuigd dat hij een machtsovername niet zal overleven. Als de opstandelingen hem op 26 mei 1578 oppakken, weigert hij ook de kleren die zijn vrouw hem brengt; dat is niet meer nodig.

Maar Joost Buyck wordt niet vermoord, hij wordt verbannen. Samen met andere prominente katholieken zetten ze hem in een bootje en roeien ze hem naar de Diemerzeedijk. Hij mag de stad nooit meer in en sterft in 1588 in Leiden.

De minderbroeders zijn in 1578 gehaat bij de nieuwe protestantse machthebbers. Terwijl de nonnen en monniken van andere kloosters in de stad mogen blijven, moeten de minderbroeders Amsterdam verlaten. Zij zijn het symbool van de harde katholieke onderdrukking van andersdenkenden.

De minderbroeders zijn altijd al streng in de leer, en tijdens de beeldenstorm in 1566 is het Minderbroedersklooster daarom een doelwit van de protestantse opstandelingen. Op 26 september 1566 bestormt een woedende menigte het complex en plundert en vernielt het interieur.

Een jaar later zijn de rollen omgekeerd. Als reactie op de beeldenstorm komt de Spaanse inquisitie naar Amsterdam, en Alva neemt persoonlijk zijn intrek in het klooster. De Raad van Beroerten, beter bekend als de bloedraad, vergadert in het klooster. Veel opstandelingen krijgen strenge straffen; anderen wachten de vervolging niet af en vluchten, vaak naar Duitsland.

De minderbroeders steunen de inquisitie openlijk en preken vol haat tegen de protestanten. Daar betalen ze een hoge prijs voor. Na de alteratie van 1578, de overgang naar het protestantisme, jagen de protestanten alle monniken van het klooster de stad uit. Het klooster wordt in de jaren daarna omgebouwd tot een woonwijk.

Willem Baerdesen is één van de leiders van de alteratie, de protestantse machtsovername op 26 mei 1578. De opstandelingen zetten die dag de katholieke machthebbers de stad uit. De geweldloze manier waarop dat gaat, verrast veel katholieken, en waarschijnlijk speelt Baerdesen daar een belangrijke rol bij.

De orthodox-katholieke elite regeert de decennia daarvoor met harde hand, met Alva's bloedraad als dieptepunt. Andersgelovigen vervolgt die elite hard.

Baerdesen is in de jaren zestig, voor de beeldenstorm, één van de leiders van de gereformeerden. En na de komst van Alva is Baerdesen zijn leven in Amsterdam niet zeker en moet hij vluchten.

Als de stad in 1578 overgaat naar het calvinisme, komt Willem Baerdesen terug. Onder zijn leiding kiest de stad voor een veel gematigder aanpak. Zo legt hij de basis voor de Amsterdamse tolerantie. De meest gehate katholieken worden verbannen en 'aan de dijk gezet', net als de kloosterlingen van het Minderbroedersklooster.

In de stad vervolgt de overheid geen katholieken, net zomin als de doopsgezinden. Ze mogen alleen hun geloof niet in het openbaar uiten. Maar wat er in de beslotenheid van het eigen huis of de zogenaamde schuilkerk gebeurt, gaat de stadsoverheid niets aan. Willem Baerdesen lijkt hierin op zijn vader, bekend als Willem Bardes, die zich inzet voor tolerantie tegenover andersdenkenden.

Cornelis Bam is één van de leidende katholieken die de protestanten na de machtsovername de stad uitzetten. Hij is eerder zeer succesvol en verdient veel geld met een brouwerij, hier in huis Vredenburg. Dat gaat goed totdat de protestanten de macht grijpen; zij zien Bam als één van de machtigste katholieke bestuurders en verbannen hem uit de stad.

Cornelis Bam vestigt zich met zijn gezin in Kalkar. Van daaruit verkoopt hij zijn panden in Amsterdam. In Kalkar creëert Bam samen met zijn — ook verbannen — zwager Sybrant Occo een soort 'herinnering' aan het verloren, katholieke Amsterdam, een 'spiritueel alternatief'. Ze hebben een aantal schilderijen en relieken 'meegesmokkeld' en plaatsen die in de kerk van hun nieuwe stad, een kerk die toevallig ook aan Sint-Nicolaas is gewijd.

De nieuwe machthebbers in Amsterdam zijn ook bereid om katholieke heiligdommen aan de hoogste bieder te verkopen, en zo komt Cornelis Bam aan de monstrans van de Oude Kerk, de belangrijkste katholieke schat van de kerk. Uit diezelfde Oude Kerk neemt Bam zijn 'memorietafel' mee: een flink schilderij met op de achtergrond een grote kruisiging; op de voorgrond knielen Bam, zijn zuster en zijn vrouw, vier zoons en drie overleden kinderen.

Na de alteratie van Amsterdam wordt de Oude Kerk een protestantse kerk. De pastoor staat voor de keus: bekeren of ballingschap.

Bekeren is voor Jacob Buyck geen optie; hij komt uit een invloedrijke katholieke familie die loyaal is aan de Spaanse koning. Sinds 1573 is hij pastoor van de Oude Kerk. Buyck besluit het protestantse Holland te verlaten en komt terecht in de Sint-Aldegondiskerk in het Duitse stadje Emmerich.

Nog tijdens zijn leven laat Buyck een memorietafel maken, die na zijn dood boven zijn graf in de Sint-Aldegondiskerk moet komen. Zo kunnen gelovigen voor zijn zieleheil in het hiernamaals bidden. Helaas voor Buyck sterft hij aan de pest en komt hij niet bij de kerk, maar buiten de stad te liggen.

Op de memorietafel is pastoor Buyck knielend afgebeeld, met zijn handen voor zijn borst. Voor hem ligt een gebedenboek. De memorietafel is nu in museum Ons' Lieve Heer op Solder. Daar is ook een ablutiekelkje uit de Oude Kerk van vlak voor de alteratie. Zeer waarschijnlijk heeft pastoor Buyck het in handen gehad. Gelovigen krijgen uit het kelkje een slok ongewijde wijn om hun mond te spoelen na de Heilige Communie.

Sybrant Occo wordt na de alteratie uit Amsterdam verbannen. Hij is de zoon en erfgenaam van Pompeius Occo. Sybrant legt zich vooral toe op de verdediging van het katholieke geloof en wordt burgemeester in het streng-katholieke stadsbestuur.

Van Sybrant Occo is bekend dat hij de drijvende kracht is achter het eerste heksenproces in Amsterdam. Engel Dircxdr is daar één van de slachtoffers van. Na marteling en een exorcisme-ritueel bekent zij op 7 januari 1542 dat ze een pact met de duivel heeft gesloten. Drie dagen later verbrandt de stad haar levend. In de jaren die volgen, sterven nog vijf vrouwen op de brandstapel wegens hekserij.

Tussen 1556 en 1562 is Sybrant vier keer burgemeester van Amsterdam. Na de beeldenstorm van 1566 vlucht Sybrant Occo voor korte tijd naar Utrecht. Twaalf jaar later, als de protestanten definitief de macht overnemen, is hij één van de orthodox-katholieke Amsterdammers die de stad uit moeten.

Het altaarstuk met hem en zijn vrouw weet hij te redden; het komt uiteindelijk in Kalkar terecht, waar zijn zwager Cornelis Bam naartoe is gevlucht. In de Nicolaikirche in Kalkar komen ook de memorietafel voor de familie Bam en de monstrans van de Oude Kerk terecht. Zelf komt Sybrant Occo in Leiden terecht, waar hij in 1588 overlijdt.

In 1845 duiken in de Nieuwezijds Kapel acht fragmenten op van wat ooit een drieluik van bijna drie-en-een-half meter breed moet zijn geweest. De fragmenten zitten achter een met behang dichtgeplakte deur. In de juiste volgorde geplaatst, vertellen ze het verhaal van het Mirakel van Amsterdam.

Het zijn de restanten van een drieluik dat Jacob van Oostsanen rond 1515 schildert voor de Heilige Stede, de kerk die later de Nieuwezijds Kapel wordt. Mogelijk ontstaat het schilderij ter ere van het bezoek van keizer Karel V aan de Heilige Stede.

Tijdens de alteratie van Amsterdam moet het drieluik zwaar beschadigd zijn geraakt; het interieur van de Heilige Stede wordt dan vernield. Waarschijnlijk raakt het oorspronkelijke schilderij in 1578 zwaar toegetakeld, en snijden herstellers later de nog te redden delen eruit. Hoe en wanneer de fragmenten in de muurkast terechtkomen, blijft een raadsel.