de beeldenstorm in Amsterdam

De onbeschilderde plekken op de pilaren laten zien waar tot 23 augustus 1566 heiligenbeelden hebben gezeten. Of alle beelden op die dinsdag sneuvelen, is onbekend; een aantal kan er ook nog tot 26 mei 1578 hebben gezeten. Op die dag wordt Amsterdam protestants.

Vrijwel direct na de alteratie verdwijnen alle katholieke versieringen uit de Oude Kerk. Ook aan de buitenzijde van de kerk verdwijnen veel beelden. Ook daar is vrij makkelijk te zien waar de beelden hebben gezeten. Van de beelden zijn geen afbeeldingen bewaard.

Eind augustus 1566 brengen Antwerpse kooplieden stukken marmer en albast mee om te laten zien wat er in hun stad tijdens de beeldenstorm gebeurt. Ook in Amsterdam gist het.

Het stadsbestuur vindt het een goed idee om de kostbaarheden in de kerken veilig op te laten bergen. Dat gebeurt dan ook, op 23 augustus, tot ontstemming van de gildeleden — want het meeste zilver en ander kostbaar spul in de kapellen hoort hún toe. Zo ontstaat er een oploop naar de kerken.

De Nieuwe Kerk gaat op tijd op slot, maar in de Oude Kerk loopt het mis. Daar klinken om twee uur de vespers, en er zouden kinderen worden gedoopt. Er ontstaat gedoe; mensen schreeuwen dat het ritueel niet deugt. Sommige kinderen gaan ongedoopt weer naar huis.

Jacob Jansz Sael eist dat zijn petekind in het Nederlands wordt gedoopt en niet in het Latijn. Er ontstaat gewoel, waarbij enkelen aan heiligenbeelden beginnen te trekken en ze vernielen. En opeens is daar de schout met veertig man; er ontstaat paniek en een meisje wordt doodgedrukt.

Een woedende menigte verjaagt de schout en zijn mannen. Leden van de schutterij treden een stuk tactvoller op en krijgen het volk de kerk uit. Maar dat voorkomt niet dat heel wat altaren en andere zaken schade oplopen. Anderhalf jaar later, als Alva's bloedraad in de stad is, arresteren zijn mannen Jacob Jansz Sael; hij krijgt de doodstraf.

Weyn Ockers wordt bekend door haar rol tijdens de beeldenstorm. Ze zou samen met haar dienstmaagd Trijn een pantoffel naar een mariabeeld hebben gegooid. Of dat echt zo is, weten we nooit; haar bekentenis komt na marteling tot stand.

In de zomer van 1566 trekt er een beeldenstorm door de Nederlanden; op 23 augustus is de Oude Kerk aan de beurt. Woedende protestanten vernielen delen van het interieur, en Weyn Ockers zou in de Sebastiaanskapel haar pantoffel hebben uitgetrokken en naar het mariabeeld hebben gegooid.

Het beeld staat in het altaar van Simon Slecht, priester in de Oude Kerk. De priester verrijkt zichzelf met giften die het mariabeeld krijgt. Deze 'vette offer-penningen' zijn onderwerp van veel kwaadsprekerij en spot.

Weyn Ockers zou die dag in woede zijn ontstoken toen zij het veelbesproken altaar zag, en haar pantoffel hebben uitgetrokken om te gooien. Aanvankelijk lijken de gebeurtenissen van 23 augustus geen grote gevolgen te hebben voor Weyn en Trijn.

Anderhalf jaar later is de situatie helemaal veranderd. Alva is met zijn bloedraad op een onbarmhartige strafexpeditie om de Hollandse ketters te onderwerpen. Weyn en Trijn worden gearresteerd.

Na twee keer martelen bekent Weyn dat ze haar schoen zou hebben gegooid. Ook Trijn ondergaat twee keer de marteling, maar zij legt geen bekentenis af. De bekentenissen van haar bazin zorgen er echter voor dat ook zij de doodstraf krijgt — op 22 juni verdrinken de beulen beide vrouwen op de Dam in een met water gevuld wijnvat.

Pieter Aertsen maakt in Amsterdam twee altaarstukken: één voor de Oude Kerk en één voor de Nieuwe Kerk. Voor de Oude Kerk schildert hij het drieluik 'Het sterfbed of de dood van Maria', voor de Nieuwe Kerk de 'Aanbidding van de herders'.

Tijdens de beeldenstorm gaat het altaarstuk in de Oude Kerk verloren; er blijft niets van bewaard. Voor Pieter Aertsen moet dat een traumatische ervaring zijn: hij woont op het Oudekerksplein, tegenover de Oude Kerk. Volgens de overlevering wil hij met de beeldenstormers op de vuist gaan.

Van het altaarstuk in de Nieuwe Kerk blijft slechts één paneel bewaard. Wanneer de rest sneuvelt, is niet duidelijk: tijdens de beeldenstorm in 1566 of tijdens de protestantse machtsovername van 1578.

Op het resterende paneel zie je een enorme ossenkop, met delen van de stal en de herders. Dit paneel meet 60 bij 90 centimeter. Dat laat zien hoe gigantisch het origineel moet zijn geweest. Daar staan minimaal ook Jezus, Maria, Jozef, de herders, de hele stal en de ezel op.

Na de protestantse machtsovername van 1578 is er in Amsterdam geen plek meer voor de vele kloosters. Alle katholieke gebouwen gaan dicht of komen in beslag, ook het Sint-Geertruidenklooster. Om plunderingen door burgers te voorkomen, komen er wachters bij het klooster.

Het haalt weinig uit: groepen protestanten vallen de kloosters aan. Van alles verdwijnt of sneuvelt, van kerkzilver tot meubilair. Ook de piëta van het Geertruidenklooster ontkomt niet aan de vernielzucht.

De piëta is een voorstelling van een bedroefde Maria die de gestorven Jezus op haar schoot draagt. De plunderaars hakken de gezichten weg. Om erger te voorkomen begraven de nonnen het bovenste deel van het beeld hier op hun begraafplaats. Pas 400 jaar later, in 1985, komt het weer boven. Het beeld is nu te zien in het Amsterdam Museum.

De minderbroeders zijn gehaat in Amsterdam. Ze zijn streng gelovig en voor velen het symbool van de harde katholieke onderdrukking van andersdenkenden.

Het Minderbroedersklooster is tijdens de beeldenstorm in 1566 daarom een doelwit van de protestantse opstandelingen. Een eerste aanval in augustus mislukt nog, maar op 26 september 1566 bestormt een woedende menigte het complex en plundert en vernielt het interieur. In het klooster staat een beroemde beeldengroep van Joost Jansz Bilhamer; die gaat volledig verloren.

Uit voorzorg gaat het klooster dicht en komen de broeders elders onder. Protestantse beeldenstormers gebruiken het gebouw daarna voor hun kerkdiensten, een enorme provocatie, die niet lang duurt.

Een jaar later is het klooster de plek waar Alva met zijn bloedraad bijeenkomt. Vanuit hier spoort de inquisitie de beeldenstormers van een jaar eerder op. Hier verhoort, martelt en veroordeelt ze hen. Mogelijk verwijst de naam Bloedstraat naar deze periode. Het maakt de minderbroeders nog gehater.

De Heilige Stede is voor protestanten één van de meest verfoeide plekken in katholiek Amsterdam. Wonderen met hosties bestaan in hun ogen niet, en de verering, de aflaten en de bedevaart zien zij als katholieke uitwassen. Op 17 september 1566 proberen beeldenstormers daarom de Heilige Stede binnen te dringen.

Die aanval mislukt; wat er precies gebeurt, blijft altijd onduidelijk. Maar volgens de overlevering treffen de aanvallers de overvrouwen van het Sacramentsgilde. De gildedames willen liever sterven voor de goede zaak dan hun kapel laten ontheiligen. Met veel geschreeuw en gedreig weten ze de plundering te voorkomen.

De Heilige Stede is gered. De spanning in de stad is zo groot dat het jaar erop geen Heilige Omgang vanuit de Heilige Stede vertrekt, uit angst voor rellen. Twaalf jaar later, na de alteratie van Amsterdam in mei 1578, wordt de Heilige Stede alsnog geplunderd: het goud en zilver gaan de smeltkroes in en veel kunstschatten sneuvelen.