door de Noord Jordaan

Hier slaat de stad wapens, munitie en koren op. Beneden staan de zware wapens als kanonnen, op de eerste verdieping liggen de kogels en op de bovenste verdiepingen het veel lichtere koren.

Vaak worden de pakhuizen aan de Brouwersgracht de korenpakhuizen genoemd en de pakhuizen aan de Lijnbaansgracht de artilleriepakhuizen, maar die scheiding is onterecht. De verschillende goederen liggen in alle pakhuizen.

Dit stukje van de Jordaan blijft lang onbebouwd, door ruzie over grondspeculatie wordt er pas in 1647 gebouwd. De stadspakhuizen liggen hier erg strategisch. Door Brouwersgracht zijn ze goed bereikbaar, terwijl ook de bolwerken van de westelijke stadsmuur vlakbij zijn. Bij dreiging kunnen de kanonnen snel op de muur staan.

Het koren op de bovenverdieping is de strategische voorraad die de stad aanhoudt. De prijs en beschikbaarheid van koren kan erg wisselen. Om schaarste en dus onrust te voorkomen heeft de stad altijd een noodvoorraad, die op de markt gebracht kan worden als het nodig is.

In de 19e eeuw verliezen de pakhuizen hun oorspronkelijke functie. De gebouwen worden door het Purperhoedenveem in gebruik genomen als gewoon pakhuis. Begin 20e eeuw zijn de gevels vervangen door de puntgevels die hier nu nog staan.

Hier achter de poort ligt het Raepenhofje. Een hofje voor 12 oude gereformeerde vrouwen, gebouwd in 1648. De bewoners krijgen dan vrije huisvesting. Daarnaast ontvangen zij ieder jaar 25 manden turf, een voorvoet van een os en met Kerstmis een duivekater, een feestelijk brood.

De huisjes zijn erg klein en sober, eerder kamers met een bedstee dan echte huisjes. Die bedstedes en buitentoiletten blijven tot ver in de 20e eeuw. Tegenwoordig zijn de huisjes wat verruimd en hebben ze eigen sanitair en een keukentje. De oude gereformeerde dames hebben plaats gemaakt voor studentes.

Het Raepenhofje is gesticht door Pieter Adriaensz Raep, een rijke regent. Hij sterft in 1648 zonder vrouw en zonder kinderen. Pieter Adriaensz heeft een flink vermogen geërfd en dat vormt de basis voor het Raepenhofje. Nazaten van Pieter Adriaensz zitten nog steeds in het bestuur van het Raepenhofje.

Het Raepenhofje deelt de binnentuin met het Bossche Hofje hiernaast. Vroeger stond hier een schutting, zo konden de doopsgezinde bewoonsters van het Bossche Hofje en de gereformeerde dames van het Raepenhofje uit elkaar gehouden worden.

Boven de poort van het Raepenhofje zit een sluitsteen met de initialen van Pieter Adriaensz en een raap, een soort kool. Daarboven hangt het familiewapen.

Café Papeneiland is één van de meest gefotografeerde plekken van de stad. Wat weinigen weten is dat de gevel van het café niet zo origineel 17e eeuws is als de gevel eruit ziet. Begin 20e eeuw heeft Papeneiland een tuit-gevel, net als het huis ernaast op Prinsengracht 4.

Oorspronkelijk heeft Papeneiland wel een 17e eeuwse trapgevel, maar die is in de loop der eeuwen verdwenen. In 1955 is de gevel herbouwd, de tekening die Jacob Cats in 1785 van de hoek maakt is daarbij het voorbeeld. Ook het buurpand krijt dan zijn oude gevel terug.

De trapgevels zijn populair in het eerste deel van de 17e eeuw. Vanaf 1620 worden er veel gebouwd. De stad staat er vol mee. Volgens de jaartalsteen komt Papeneiland uit 1642. Overigens zijn Prinsengracht 2 en 4 lang niet de enige herbouwde grachtenpanden in de stad.

Er wordt wel gedacht dat Papeneiland het oudste café van de stad is, maar dat is niet waar, dat is hoogstwaarschijnlijk De Drie Fleschjes achter de Nieuwe Kerk. Hier op de hoek van de Brouwersgracht en de Prinsengracht zit in ieder geval sinds eind 19e eeuw een café.

Papeneiland kreeg in mei 2011 Bill Clinton op bezoek, de ex-president stuurt een maand later een dankbrief voor de gezelligheid en de heerlijke appeltaart.

Volgens een hardnekkig verhaal loopt er een tunnel vanuit café Papeneiland onder de Prinsengracht door naar de voormalige schuilkerk De Posthoorn aan de overkant van de gracht. In 2017 zijn de kelders onderzocht van de tunnel is geen spoor te vinden. De katholieken van de schuilkerk hebben die tunnel ook helemaal niet nodig gehad. Het woord schuilkerk is misleidend, iedereen weet dat aan de overkant een katholieke kerk zit en dat wordt ook toegestaan, zolang het gebouw maar niet op een kerk lijkt.

Twee dagen van heftige rellen in de Jordaan met 26 doden. Het Palingoproer is één van de heftigste oproeren in de Amsterdamse geschiedenis geweest. De aanleiding is nota bene een relatief onschuldig volksvermaak.

Eind 19e eeuw begint de overheid tradities als palingtrekken, katknuppelen en ganstrekken te verbieden vanwege de wrede dierenmishandeling. Bij palingtrekken wordt een levende paling boven het water gehouden en moeten deelnemers vanuit een roeiboot de paling proberen te pakken, meestal eindigden ze in het water en dat is ook eigenlijk de bedoeling.

Ondanks het verbod wordt palingtrekken in 1886 nog meestal toegestaan en dus hangen de Jordanezen op 25 juli een paling over de Lindengracht, vlakbij de Zaterdagse Brug, hier voor de deur van café De Kat in de Wijngaert. Als de politie ingrijpt vinden de Jordanezen dat de politie hen weer zo nodig moet hebben en breekt er een rel uit.

Eén agent wordt een kelder ingetrokken en mishandeld, anderen banen zich een weg met hun sabels door de menigte. Steeds meer versterkingen worden de wijk ingestuurd, die onthaald worden op alles wat los en vast zat. Pas om tien uur 's avonds wordt het weer rustig.

De volgende dag loopt het helemaal uit de hand. Op de brug worden barrikaden opgericht en door de hele Jordaan zijn er rellen. De politie is niet in staat om de orde te herstellen en dus wordt het leger de wijk ingestuurd. Nadat die ook op een stenenregen is onthaald wordt er met scherp geschoten. Pas laat op die tweede avond krijgt het leger de buurt onder controle.

Het Palingoproer kost 26 mensen het leven, het is een psontane volksopstand in een buurt waar de leefomstandigheden buitengewoon slecht zijn en de bewoners zich achtergesteld voelen.

In de laatste jaren van de 14e eeuw wordt hier het Karthuizerklooster gebouwd. Het klooster ligt ruim buiten de stad, maar in een tijd waarin iedereen nog godvrezend katholiek is, is dat nauwelijks een probleem. De Karthuizer krijgen hulp vanuit de bevolking, gewone Amsterdammers komen bouwmaterialen en maaltijden brengen. Enkele rijke families schenken land en geld. Al gauw heeft het klooster uitgebreide landerijen in de ruime omgeving.

De Karthuizer monninken leven als kluizenaars. Ze hebben allemaal een huisje rondom hte kloosterhof. Beneden werken ze, boven slapen en mediteren de monniken. Op zondag eten ze gezamenlijk, op maandag mogen ze praten, voor de rest is het stil. In het klooster worden veel boeken met de hand gekopieerd, de Karthuizers hebben een indrukwekkende bibliotheek.

In de 16e eeuw verandert de situatie dramatisch voor de monniken. De Amsterdammers zijn de vele klooster met hun enorme rijkdom zat en de oprukkende reformatie maakt het onveilig. De Karthuizers kopen zelfs een huis in de stad om zich terug te kunnen trekken als dat nodig is.

Op 27 september 1566 treft de Beeldenstorm het klooster. De gebouwen worden geplunderd en vernield, pas de volgende dag slaagt de schutterij er in om het gebouw te heroveren. Vanaf dat moment wordt het echt gevaarlijk voor de de monniken. Buiten de stad trokken Geuzen rond, die katholieken en zeker kloosters aanvallen. Een muur om het klooster, een gracht en ingekwartierde soldaten kunnen niet voorkomen dat de Geuzen eind 1572 het klooster innemen en verwoesten. Van de beroemde bibliotheek blijven drie kleine boekjes over.

In de jaren erna is nog wel geprobeerd om het Karthuizerklooster te herbouwen, maar zonder succes en na de protestante machtsovername van 1578 is het definitief over. De monniken die nog leven mogen blijven wonen, maar het klooster en alle bezittingen gaan naar het Burgerweeshuis.

Van de kloostergerbouwen is niets over, wel zijn bij opgravingen dikke muren teruggevonden, daardoor weten we nu dat de gebouwen het blok tussen de Tichelstraat, de 2e Boomdwarsstraat, de Lindengracht en de Karthuizersstraat besloegen.

De Noorderkerk komt oorspronkelijk helemaal niet voor in de plannen voor de grachtengordel. Maar al snel blijkt dat de gelovigen in de Jordaan de Westerkerk wel erg ver vinden. Het eerste verzoek voor een eigen kerk wordt nog afgewezen, maar de Jordanezen blijven klagen. Stadsmetselaar Cornelis Danckertsz loopt daarom in 1620 zelf naar de Westerkerk en telt zijn stappen, ook hij vindt de afstand te groot. En dus gaat het stadsbestuur overstag.

In drie jaar tijd is de Noorderkerk gebouwd naar een ontwerp van Hendrick de Keyser. De kerk is gebouwd als een Grieks kruis, met vier gelijke zijbeuken. Zo kunnen alle gelovigen de dominee goed horen, de kansel staat centraal in de kerk. In april 1623, tijdens Pasen wordt de kerk in gebruik genomen. Het ontwerp van de Westerkerk is gebruikt van een aantal andere kerken in binnen- en buitenland.

Tot 1861 stroomt hier water en heet de Westerstraat de Anjeliersgracht. Het water van de gracht is smerig, stinkt en levert gezondheidsrisico's op. De gracht is ook erg ondiep geworden, nadat er eeuwen afval op is geloosd.

Als halverwege de 19e eeuw duidelijk is dat er wat gedaan moest worden van de vervallen kademuren wordt besloten om de Anjeliersgracht te dempen. Waarom er voor de naam Westerstraat gekozen wordt is onbekend. De nieuwe Westerstraat wordt meteen de breedste straat van Amsterdam.

Van de Anjeliersgracht is slechts één tekening bekend. Die tekening is zo ongever gemaakt op de plek waar je nu staat. Er zijn wel meerdere afbeeldingen van de Prinsengracht op de plek waar de Anjeliersgracht uitkomt.

Een groot deel van de Jordaanbevolking woont in de 19e eeuw in stegen en gangen. Die ontstaan nadat de binnenterreinen tussen de huizenblokken zijn volgebouwd. Alleen al in de Willemsstraat zijn er 57 gangen.

Op de binnenterreinen ontstaat een wirwar aan gangen en sloppen vol met wankele huisjes. De gangen zijn soms niet meer dan een meter breed, waardoor de kamers van de huizen geen zonlicht te zien krijgen. Sanitair wordt gedeeld en is schaars. Hier tussen Willemsstraat en Palmstraat liggen veel gangen, binnenplaatsjes en stegen.

De bekendste, de Wijde Gang werd ook wel de Rottige Steeg genoemd, de woonomstandigheden zijn er erbarmelijk. Een gemiddelde éénkamerwoning huisvest vaak een heel gezin van 5 tot wel 8, volwassenen en kinderen. Slaapplaatsen zijn schaars; baby's slapen in een kistje, terwijl oudere kinderen samen op het stro of op de koude houten vloer liggen.

Hoe dicht de stegen en gangen op elkaar liggen is hier op de stoep van de Willemsstraat te zien, de straatnamen zijn aangegeven op de stoep. Tegenwoordig zijn de stegen en gangen bijna allemaal verdwenen, de paar die er nog zijn, zijn opgeknapt.

Tot 2002 staat hier de laatste originele steeg met krotwoningen van Amsterdam. Ondanks protesten van buurtbewoners en historici worden Westerstraat 220 tot 230 gesloopt. De steeg is steen voor steen afgebroken en herbouwd in het Openlucht museum in Arnhem.

Westerstraat 226, 228 en 230 liggen aan de Westerstraat, de andere drie huizen liggen aan de nauwe Pottenbakkerssteeg. De woningen zijn klein, donker en vochtig en alleen te bereiken via een smalle gang vanaf de Westerstraat. Die gang is er nog altijd, maar zit nu achter de deur van nummer 218.

Deze Pottenbakkersgang is ook een typisch overblijfsel van de oude inrichting van de Jordaan. De wijk zit vol gangen en binnenterreinen, die vaak met elkaar verbonden zijn. In de drie huisjes in de gang zijn negen vervallen woningen. Al in 1930 zijn die onbewoonbaar verklaard.

In het Openluchtmuseum is de steeg breder gemaakt, de echte Pottenbakkerssteeg is te smal voor alle bezoekers. In de steeg zijn sloppen uit verschillende periodes nagebouwd. In de huizen eromheen zitten een postkantoor en een Jordanees café.