Tsaar Peter de Grote

Adriaan Schoonebeek opent in 1688 hier op de Kalverstraat een winkel waar hij boeken en kunst verkoopt die hij in zijn werkplaats laat drukken. Tien jaar later neemt zijn leven opeens een andere wending, als hij tsaar Peter de Grote ontmoet.

Waarschijnlijk ontmoeten de twee elkaar voor het eerst in de woning van kunstverzamelaar Jacob de Wilde aan de Keizersgracht. Tsaar Peter de Grote is hier om kennis op te doen voor de opbouw van Rusland, en etsen is één van de vaardigheden die de tsaar wil leren. Kort na de ontmoeting geeft Schoonebeek al etslessen aan de tsaar. De eerste etsen van tsaar Peter de Grote ontstaan onder supervisie van Adriaan Schoonebeek.

Nog datzelfde jaar vertrekt Schoonebeek naar Rusland. In oktober 1698 woont de dan 37-jarige Amsterdamse prentmaker in Moskou. In de nog bestaande Wapenkamer in het Kremlin richt hij een atelier in, waar hij prenten maakt en Russische leerlingen opleidt. In 1715 sterft hij in Moskou, 44 jaar oud. In de Hermitage in Sint-Petersburg liggen honderden prenten van Schoonebeek.

Tijdens zijn eerste bezoek aan Amsterdam in 1697-1698 leert tsaar Peter de Grote de Amsterdamse kunstkabinetten kennen: verzamelingen van exotische en bijzondere dieren, planten en voorwerpen. Hij bezoekt verschillende kabinetten en is diep onder de indruk. Zoiets moet er in Rusland, en dan vooral in Sint-Petersburg, ook komen, vindt de tsaar.

Albertus Seba heeft zijn verzameling hier op de Haarlemmerstraat. Hij weet van de belangstelling van de tsaar, en vanaf 1711 correspondeert Seba met de lijfarts over zijn collectie. Hij stuurt geschenken naar Rusland om de tsaar te overtuigen van de kwaliteit, en begin 1716 slaat Peter de Grote toe. Voor 15.000 gulden koopt de tsaar de complete collectie Seba. Nog datzelfde jaar gaan de kisten naar Sint-Petersburg.

Seba onderhoudt zijn contacten met het Russische hof ook nadat hij zijn verzameling verkoopt. Hij bemiddelt bij de aankoop van schilderijen en allerlei rariteiten, maar ook bij de koop van het werk van insectentekenares Maria Sibylla Merian. Zijn grootste slag slaat Albertus Seba als de tsaar de collectie van professor Ruysch koopt. Die collectie bestaat uit honderden dieren en embryo's op sterk water en veel opgezette en geprepareerde dieren.

De collecties van Seba en Ruysch vormen in Sint-Petersburg het begin van de kunstkamera, het museum dat tsaar Peter de Grote in zijn stad sticht. Het is de eerste keer dat er speciaal voor een museum een gebouw verrijst. Het museum bestaat nog steeds, en de verzameling Ruysch is één van de topattracties. De verzameling Seba raakt verspreid over verschillende gespecialiseerde musea.

Cornelis Cruys wordt geboren in het Noorse Stavanger en komt naar Amsterdam om zijn geluk te beproeven. Hij brengt het tot bevelvoerder van de Russische marine. De loopbaan van Cruys begint bij de Amsterdamse marine; hij trouwt een kapiteinsdochter en maakt snel carrière.

Bij het bezoek van tsaar Peter de Grote in 1697 organiseert de stad een schijngevecht op het IJ. Cornelis Cruys geeft de tsaar uitleg over manoeuvrerende schepen. Peter de Grote, die in Amsterdam zoveel mogelijk kennis probeert te verzamelen, vraagt Cruys of hij naar Rusland wil komen om daar de marine mee op te zetten.

In april 1698 tekent Cornelis Cruys een contract met de tsaar. Met zes schepen trekt hij daarna met zijn vrouw en kinderen en 626 andere Hollanders — scheepslieden, ingenieurs, bouwers — naar Rusland. Hij krijgt de leiding over de werf aan de Zwarte Zee en wordt meteen ook viceadmiraal van de vloot. Cornelis Cruys bouwt een wendbare vloot waarmee de Russen een wapenstilstand met de Turken weten af te dwingen.

Rusland heeft in die dagen geen verbinding met de Oostzee; Sint-Petersburg bestaat nog niet, en dat gebied is in handen van de Zweden. In 1703 veroveren de Russen het gebied en beginnen ze meteen met de bouw van een moderne nieuwe hoofdstad, naar het voorbeeld van Amsterdam: Sint-Petersburg.

Cornelis Cruys adviseert over de aanleg van de haven en over de bouw van het fort dat de stad beveiligt. Ook hier krijgt Cruys de opdracht om een Russische marine uit de grond te stampen. Keer op keer slaat Cruys Zweedse aanvallen af, zodat de bouw van Sint-Petersburg gewoon door kan gaan.

Peter de Grote en Cornelis Cruys raken goed bevriend. De Amsterdammer is in 1712 zelfs getuige bij het huwelijk van de tsaar. Maar als hij tot tweemaal toe een paar Zweedse schepen laat ontkomen, keert de tsaar zich tegen hem. Cruys wordt verbannen naar het onherbergzame Kazan. Na een jaar haalt de tsaar hem terug en geeft hij hem zijn oude functie terug.

Maar Cornelis Cruys wordt oud, en hij smeekt de tsaar om ontslag en terugkeer naar Amsterdam. Peter de Grote wil hem echter niet laten gaan; pas twee jaar na de dood van de tsaar mag Cruys terug naar Amsterdam. Het is te laat: voordat hij terug kan keren, sterft Cornelis Cruys. Zijn lichaam gaat naar Amsterdam en komt hier in de Oude Kerk te liggen.

Rusland heeft dan, mede dankzij Cornelis Cruys, een bloeiende havenstad aan de Oostzeekust en is een sterke zeemacht geworden. Veel Russische scheepvaarttermen herinneren nog aan de Nederlandse invloed: wjerf, ankor, mast, sjtoerman, sjkipper, kabeljtow. In Stavanger staat een standbeeld van Cornelis Cruys.

Tsaar Peter de Grote komt naar Amsterdam om zoveel mogelijk kennis op te doen en zoveel mogelijk geschoold personeel over te halen om naar Rusland te komen. Eén van degenen die hij vraagt, is uitvinder Jan van der Heijden.

In 1697 komt tsaar Peter de Grote hier op bezoek; tevergeefs probeert hij Jan van der Heijden over te halen om mee te gaan naar Rusland. De uitvinder verkoopt hem wel een aantal brandspuiten à 385 gulden per stuk. Die gaan mee naar Rusland; het Russische woord voor brandspuit is brendspoyt.

In het Amsterdam Museum staat nog een model van een slangbrandspuit. Het model komt, net als de echte brandspuiten, uit de werkplaats in de Koestraat.

Dorothea Maria Merian woont bij haar moeder in. Na hun gemeenschappelijke reis naar Suriname helpt ze haar moeder met de uitgave van het boek over Surinaamse insecten. Na de dood van haar moeder verkoopt Dorothea de meeste originele tekeningen en schetsen. Een vertegenwoordiger van tsaar Peter de Grote koopt een groot aantal van die tekeningen.

Dat leidt tot een uitnodiging van tsaar Peter de Grote aan Dorothea Maria en haar man Georg Gsell om naar Sint-Petersburg te verhuizen. Het echtpaar Gsell-Merian komt in dienst aan het hof, als schilder en later als beheerder van de natuurhistorische kunstverzameling. Dorothea Maria geeft ook les aan de academie van wetenschappen. Ze overlijdt in 1743 in Sint-Petersburg.

Georg Gsell is dan al drie jaar dood. Hij helpt tijdens zijn Russische jaren om de kunstcollectie van de tsaar op te bouwen. Gsell kent de Nederlandse meesters goed en adviseert welke schilderijen de tsaar moet aankopen. Die werken hangen nu in de Hermitage; daar hangt ook werk van Georg Gsell zelf.

Nicolaas Witsen heeft een bijzondere band met Rusland. Als jongeman gaat hij mee met een diplomatieke missie naar Moskou onder leiding van Jacob Boreel. Witsen blijft enkele maanden in Moskou, waar hij de Russische taal leert en kennismaakt met het hof van tsaar Aleksej I.

In Moskou verzamelt Witsen kaarten en documenten en legt hij contact met zijn eigen achterneef Andries Winius, die een hoge regeringspost heeft op de buitenlandse kanselarij in Moskou en bij geheime informatie kan.

Terug in Nederland blijft Witsen informatie over Rusland en Siberië verzamelen. Achterneef Winius stuurt hem regelmatig geheime kaarten. In 1690 geeft Nicolaas Witsen een grote kaart van Siberië uit; twee jaar later komt zijn beroemde kaart van Tartarije. Eind 17e eeuw is Nicolaas Witsen dé specialist in West-Europa.

Tsaar Peter de Grote woont in 1716-1717 vier maanden lang op Herengracht 527. Op 6 december 1716 komt hij hier aan. Het is niet zijn eerste bezoek aan Nederland: in 1697 is hij hier ook al maandenlang. Eerst in Zaandam, maar al snel vertrekt hij naar Amsterdam, naar een huis op de VOC-werf. Bijna twintig jaar later komt hij dus weer terug.

Peter de Grote huurt hier het paleisachtige grachtenhuis 'De vergulde Turkse Keyser' om er met een deel van zijn gezelschap in te trekken.

De tsaar is hier om zoveel mogelijk kennis en kunst te verzamelen voor zijn Rusland. Hij koopt complete en belangrijke verzamelingen van Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba en laat die naar Rusland verschepen. Daarmee legt hij de basis voor de kunstkamer in Sint-Petersburg, het eerste Russische museum.

In januari 1717 wordt Peter ernstig ziek en moet hij een paar weken het bed houden. Begin maart voelt hij zich voldoende hersteld om na twintig jaar de Zaanstreek weer te zien en excursies te maken naar verschillende Nederlandse steden. Op 10 april vertrekt de tsaar met zijn gezelschap naar Frankrijk. Als Peter de Grote weg is, is het stadspaleis helemaal uitgewoond.

In december 1716 staat Peter de Grote hier onverwacht op de stoep bij zijn vriend Christoffel van Brants. Het verhaal wil dat als de tsaar bij het huis aankomt, de meid juist de gang schrobt en hem zegt dat hij moet wachten: 'Al was je de burgemeester van Amsterdam, dan nog kom je er niet langs.'

De twee kennen elkaar al jaren. Van Brants woont in 1693 een tijd in Rusland als koopman. Ook tijdens het eerste bezoek van de tsaar aan Amsterdam in 1697 ontmoeten ze elkaar; mogelijk slaapt Peter de Grote toen ook bij Van Brants.

In 1716 is tsaar Peter de Grote met zijn tweede grote rondreis door het westen bezig. Het is deels een diplomatieke reis, maar Peter de Grote gebruikt de reis ook om kennis en kunst te kopen voor Rusland. In Amsterdam koopt hij onder andere de collectie preparaten van Frederik Ruysch en het anatomisch kabinet van apotheker Seba.

Peter de Grote slaapt hier maar één nacht; daarna vertrekt hij naar 'De vergulde Turkse Keyser' aan de Herengracht 527. Waarom hij zo snel weggaat, is onduidelijk, maar het verhaal dat er ruzie zou zijn ontstaan tussen de tsaar en Christoffel van Brants lijkt onwaarschijnlijk.

In de maanden daarna logeert de tsaar nog een paar keer in het buitenhuis Petersburg van Van Brants. Bovendien benoemt de tsaar zijn vriend tot ambassadeur van Rusland en verheft hij hem in de adelstand.

In 1697 reist tsaar Peter de Grote door West-Europa; hij wil hier kennis ophalen voor zijn Russische rijk. In Zaandam wil hij op een werf gaan werken, maar de opdringende Zaankanters maken het verblijf voor de tsaar onmogelijk. Met zijn twee meter is hij ook geen onopvallende verschijning.

Na acht dagen in Zaandam komt de tsaar naar Amsterdam, en burgemeester Nicolaas Witsen ontfermt zich over hem. Hij zorgt dat Peter de Grote een woning krijgt op de afgesloten VOC-werf en introduceert de tsaar bij wie hij maar wil.

Tussen Nicolaas Witsen en tsaar Peter de Grote ontstaat een warme band; ze delen veel interesses: scheepvaart, wetenschap, Russische taal en cultuur. Onduidelijk is of de tsaar ook hier aan de Herengracht slaapt, maar hij is er ongetwijfeld geweest.

Uiteindelijk koopt de tsaar veel kunst en voorwerpen tijdens zijn twee bezoeken aan Amsterdam, en neemt hij veel specialisten mee naar Rusland. Nicolaas Witsen speelt daar een sleutelrol bij.

Op 29 augustus 1697 krijgt tsaar Peter de Grote een feestelijk banket aangeboden in de Kloveniersdoelen. Na afloop is er een grote vuurwerkshow in de Amstel, recht voor de deur.

Tsaar Peter en zijn gevolg bekijken de voorstelling vanaf een bootje. Op twee platte schuiten staat een vuurwerkpaviljoen met een versierde triomfboog.

Het vuurwerkspektakel is op het water, omdat dat veiliger is, maar ook vanwege de mooie lichteffecten. De vuurwerkshow voor Peter de Grote bevat zoveel vuurpijlen dat het afsteken 42 minuten duurt.

Het feest ter ere van de tsaar is het begin van zijn vier maanden durende verblijf in Amsterdam. Hij woont al die tijd op het VOC-terrein op Oostenburg. Peter de Grote werkt op de werf van de VOC om het vak van scheepstimmerman te leren. Maar hij verdiept zich in zijn Amsterdamse maanden ook in andere vaardigheden, zoals etsen en klokgieten.

Varen was één van de grote passies van Peter de Grote. Tijdens zijn eerste verblijf in Nederland was scheepsbouw voor hem het belangrijkst. Hij bouwde zelf aan de Peter en Paul op de VOC-werf op Oostenburg.

Vrijwel dagelijks was de tsaar op het water, met tochten op het IJ en de Zuiderzee. En dan niet alleen als passagier, de tsaar wil beter leren zeilen, het liefst onder zware omstandigheden.En dan graag in een Nederlandse boeier.

Schilder Ludolf Bakbuizen heeft Tsaar Peter de Grote geschilderd in zo'n boeier. De tsaar vaart langs bolwek blaauwhoofd. de molen op het schilderij is molen De Bok, die op de plek van de huidige speelplaats op het Barentszplein stond.

Het is geen toeval dat juist Ludolf Bakhuizen de tsaar schildert. Pter de Grote is tijdens zijn verblijf in Amsterdam een aantal keren in het atelier van de schilder geweest. Bakhuizen was specialist in watergezichten met veel schepen, net wat de tsaar zeer interessant vond.

er zijn meer schilderijen van Ludolf Bakhuizen waarvan gesuggereerd wordt de Tsaar Peter de Grote erop staat, bewijs daarvoor ontbreekt.

Ludolf Bakhuizen kreeg een aantal keren bezoek van Tsaar Peter de Grote in 1697. De tsaar was zeer geïntresseerd in de kennis die de schilder had van schepen en hoe je die moest tekenen.

De tsaar kreeg tekenles en zou onder leiding van Ludolf Bakhuizen ook een aantal schepen hebben getekend, maar die tekeningen zijn verloren gegaan.

Ludolf Bakhuizen heeft de tsaar geschilderd terwijl hij in een boeier vaart over het IJ, de tsaar is makkelijk herkenbaar aan zijn lengte van meer dan 2 meter.

Ludolf Bakhuizen was eind 17e eeuw één van de bekendste schilder van zeegezichten in Europa. Van hem wordt gezegd dat hij bij slecht weer vaak het water op ging om de weersinvloeden op lucht en water van nabij te volgen. Juist dat soort kennis zal de tsaar hebben aangetrokken.