schuilkerken

De historische bebouwing die hier ooit staat, maakt plaats voor het Barbizon. Tussen Prins Hendrikkade 61 en 62 loopt vroeger een nauwe gang naar een inpandig blok huizen. Hier staat het oudste stenen huis van Amsterdam, uit de jaren 20 van de 16e eeuw.

Het oude huis gaat in 1909 tegen de vlakte. Er zijn nog foto's van het interieur, dat dan nog origineel 16e-eeuws is, met een hoge voorruimte, een spiltrap achterin en betegelde wanden. Na de sloop is Sint Annenstraat 12 het oudste stenen huis van Amsterdam.

In de verdwenen steeg zit ook de katholieke schuilkerk Drie Bonte Kraayen, genoemd naar het bord aan het woonhuis. De schuilkerk ligt op de eerste verdieping. De Drie Bonte Kraayen ontstaat rond 1660, na een legaat van de weduwe van een houtkoper. In de 18e eeuw neemt de groep gelovigen steeds verder af, en in 1837 raakt het huis tijdens een zware storm zo beschadigd dat het tegen de vlakte moet. De Oude Teertuinen, zoals dit stuk van de Prins Hendrikkade dan heet, ligt aan het open water van het IJ; het kan hier dus flink stormen.

In 1720 koopt de katholieke schuilkerk Sint Anna het wijnpakhuis op deze plek. Katholieken mogen begin 18e eeuw wel samenkomen, maar niet in een gebouw dat al te herkenbaar is als kerk.

Op de gevel zit een gevelsteen, De Pool, naar de oorspronkelijke eigenaar van het pakhuis, Ambrozius de Pool. Al snel heet de schuilkerk ook De Pool. Diezelfde Ambrozius de Pool koopt aan de Prinsengracht een brouwerij; ook aan de achterkant daarvan, in de Kerkstraat, zit een soortgelijke gevelsteen met een Pool. Ook na de dood van Ambrozius in 1705 blijft het pakhuis De Pool heten.

De katholieken kerken hier tot 1899, de laatste eeuw in het openbaar, want er is inmiddels geloofsvrijheid. In 1805 maakt de gevel van het pakhuis daarom plaats voor een gevel die meer op een kerkgebouw lijkt.

In de schuilkerk hangen een aantal indrukwekkende grote schilderijen en beelden. Topstuk is 'Christus aan het Kruis' van Jacob de Wit, dat nu in het Teylers Museum in Haarlem hangt.

In 1899 verhuist de kerk naar de Wittenburgergracht en heet weer Sint-Annakerk; ook de bijnaam en de gevelsteen De Pool gaan mee naar Wittenburg. Die kerk gaat in 1978 tegen de vlakte; de gevelsteen zit nu op een katholieke basisschool vlak bij de afgebroken kerk.

De Mozes en Aäronkerk begint hier in 1641, bij de gevelsteen Mozes, als schuilkerk. In eerste instantie in één pand, 'waar Moyses in de gevel staat'; Italiaanse kooplieden kopen het, en na een verbouwing van acht jaar is de schuilkerk klaar.

Veertig jaar later komt ook het buurpand erbij, 'waar Aäron in de gevel staat', en groeit de kerk. In de jaren die volgen, komen er nog een huis in de Jodenbreestraat en drie panden daarachter aan de Houtgracht bij.

Eén van die huizen is het huis waar Spinoza opgroeit. Uiteindelijk ontstaat er een schuilkerk voor 1500 gelovigen met vijf paters. De ingang ligt aan de (Joden)Breestraat.

In de buurt wonen behalve veel Joden ook een aantal zwarte Amsterdammers. Voor hen is de kerk belangrijk; zij laten er hun kinderen dopen. Begin 19e eeuw wordt de kerk bouwvallig, en in 1841 verrijst op dezelfde plek de huidige Mozes en Aäronkerk.

Petrus Laurentszoon koopt hier in 1654 het huis De Crijtbergh en laat er een achterhuis bouwen; op de eerste verdieping daarvan komt een schuilkerk. Die krijgt drie ingangen: behalve via het Singel ook aan de Herengracht, via de Katersteeg en de Oude Bokkengang.

De Krijtberg wordt al snel te klein. In 1677 volgt een herbouw, en van die situatie blijft een tekening van Adriaan de Lelie bewaard. Opnieuw ligt de eigenlijke kerk op de eerste verdieping. Wat opvalt, is het gebrek aan meubilair: gelovigen staan, knielen of huren een krukje.

De Krijtberg is van 1708 tot 1814 gesloten, en zijn alle jezuïeten uit de stad en de provincie verbannen. De huidige kerk verrijst in 1881, nadat de oude schuilkerk tegen de vlakte gaat. Omdat de bouw op een kleine ingesloten lap grond moet gebeuren, is de kerk slank en hoog en zitten de ramen ook hoog. De Krijtberg is nog altijd een jezuïetenkerk.

Deze twee pakhuizen horen bij de oudste bebouwing van de Herengracht. Ze verrijzen hier bij het begin van de stadsuitbreiding.

Beide pakhuizen hebben in het midden boven elkaar geplaatste openslaande deuren. Daarboven zit de takelhaak, zodat goederen makkelijk over de verschillende laadvloeren te verdelen zijn. De pakhuizen ondergaan in 1975 een restauratie en keren zo veel mogelijk terug in oude staat; het zijn nu appartementen.

Herengracht 45 is van 1627 tot 1670 een schuilkerk voor een groep doopsgezinden. De zogenaamde Oude Friezen zijn hardliners die zich niet thuis voelen bij de andere doopsgezinden. Hier in d'Arke Noach houden zij hun bijeenkomsten; later vertrekken ze naar de Prinsengracht.

De Sonneblom verrijst in 1616 door koopman Pieter d'Ablain. Hij handelt op de Levant, het oostelijke Middellandse Zeegebied. De palmbladeren en een zonnebloem in de timpaan (driehoek) op de geveltop herinneren daar nog altijd aan.

Herengracht 14 heeft dan hoogstwaarschijnlijk een trapgevel. Die maakt in 1767 plaats voor de huidige monumentale lijstgevel, naar de mode van die tijd.

Als Pieter d'Ablain in 1636 overlijdt, blijft zijn weduwe, Anna Heldewier, in het huis wonen. Ze laat er katholieke diensten houden; het grachtenhuis is daarmee dus een schuilkerk. Tot eind 17e eeuw blijven hier katholieke geestelijken wonen. Zowel Pieter d'Ablain als Anna Heldewier is geschilderd door Paulus Moreelse.

Vanaf 1630 zit hier schuilkerk De Vrijberg, waar de remonstranten samenkomen. De kerk staat op de plek van een vroegere hoedenmakerij. Ze koopt steeds meer panden in de omgeving en groeit uit tot een grote kerk midden in het huizenblok, met uitgangen naar de Keizersgracht, de Prinsenstraat en de Prinsengracht.

De remonstranten moeten in een schuilkerk terecht nadat het begin 17e eeuw tot een scheuring in de calvinistische kerk komt. Centraal in dat conflict staat de predestinatie: bepaalt God al bij de geboorte of iemand in de hemel komt, of hangt dat af van hoe je op aarde leeft? De rekkelijken, de remonstranten, geloven het laatste, terwijl de strenggelovigen ervan uitgaan dat God alles al bij de geboorte bepaalt.

De spanning tussen beide groepen loopt enorm hoog op. In 1618 grijpen de strengen, de contra-remonstranten, de macht. Van Oldenbarnevelt wordt vermoord, andere remonstrantse leiders belanden in de gevangenis, dominees in ballingschap, en de remonstranten mogen geen kerkdiensten meer houden in gewone kerken.

Vanaf dat moment zijn ze, net als de lutheranen, doopsgezinden en katholieken, aangewezen op schuilkerken. In de loop van de 17e eeuw krijgen de remonstranten meer ruimte. Schuilkerk De Vrijberg is vanaf het begin al zo groot dat overduidelijk is dat hier gekerkt wordt, en dat mag ook, zolang het maar niet in een gewone kerk gebeurt.

Tot 1957 dient het gebouw als remonstrantse kerk. De grote zaal is de grootste en oudste bewaard gebleven schuilkerk van Nederland.

Een jezuïtische priester sticht schuilkerk De Zaaier hier in 1663 op een zoldertje. Er is plek voor niet meer dan enkele tientallen gelovigen, die via een trap hun schuilkerk bereiken.

Vooral vanuit de arme Jordaan stromen de katholieke gelovigen toe, en al snel is de zolder te klein en koopt de parochie een mouterij ernaast. De Zaaier wordt de grootste schuilkerk van Amsterdam.

De kerk moet verschillende keren sluiten, omdat de katholieke autoriteiten de macht van de jezuïeten willen beperken. Maar steeds blijft hier een groep gelovigen samenkomen. Tot in de 19e eeuw blijft De Zaaier een schuilkerk; pas daarna krijgen katholieken dezelfde rechten.

In 1833 gaan de huizen hier tegen de vlakte, en in 1837 komt hier de rooms-katholieke St.-Ignatiuskerk, in de volksmond nog steeds De Zaaier. Begin 20e eeuw verhuist de parochie naar een nieuwe, grotere kerk, De Zaaier aan de Rozengracht. Het pand hier aan de Keizersgracht wordt distilleerderij (Bootz), later magazijn, sportschool en uiteindelijk kantoorruimte.

Deze moderne gevelsteen brengt de eigenaresse aan. Ze koopt in 1973 dit pand, laat het restaureren en plaatst in 2015 de steen. De tekst lees je als 'De koewachter blijft thuis'. De eigenaresse komt uit het dorpje Koewacht, een grensdorp in Zeeuws-Vlaanderen.

Koewachters zijn Zeeuwse kinderen die koeien hoeden, in dienst van één of meer boeren. 's Ochtends halen ze de koeien op en drijven ze het dorp uit; 's avonds keren ze met de dieren terug. Dat gebruik duurt tot in de twintigste eeuw.

Achter Brouwersgracht 130-134 zit tot 1953 de schuilkerk Johannes en Willibrordus. De ingang zit in een smalle gang achter de deur tussen Brouwersgracht 130 en 134. Via een trap bereiken de gelovigen de kerk op de eerste verdieping.

Een rijke katholieke pastoor sticht de schuilkerk rond 1670. Hij bouwt een zaal van twaalf bij achttien meter, met een galerij op de eerste verdieping om extra gelovigen een plek te geven.

De zaal blijft bewaard, ook al is het tegenwoordig een kantoorpand. Het houten interieur verdwijnt bij een verbouwing in 1953. Aan de zijkant van het gebouw, in de tuin van Brouwersgracht 128, zie je nog goed dat het ooit een kerkgebouw is.

Achter de poort tussen Prinsengracht 157 en 173 ligt het Zon's Hofje. Het hofje ontstaat nadat de schuilkerk die hier zit overbodig is geworden. Die schuilkerk begint in een schuur op het erf van koopman Marten Looten, die hier recht achter woont aan de Keizersgracht.

Sinds 1671 komen hier verschillende groepen doopsgezinden bijeen. De doopsgezinden splitsen zich op in verschillende stromingen, die allemaal een gebouw nodig hebben. Uiteindelijk fuseren al die groepen weer in 1752, en dan is de schuilkerk hier overbodig.

De gevelsteen op het hofje herinnert nog aan de kerkfusie. Op de steen beschijnt De Zon (zo heet een groep doopsgezinden) De Arke Noach (zo heet een andere groep).

Op het erf verrijst een hofje voor oude vrouwen, met zes huisjes en twaalf kamers. Bij de opening in 1765 geldt het als zeer modern: elke woning heeft 'modern' sanitair, een bedstede en zoldertjes voor de opslag van turf en het drogen van de was. De doopsgezinde dames moeten ten minste vijftig jaar oud zijn.

Begin 19e eeuw groeit het hofje verder, zodat er uiteindelijk 32 vrouwen kunnen wonen. In de jaren zestig besluit de doopsgezinde gemeente de huisjes aan vrouwelijke studenten te verhuren; er wonen nu 30 jongeren.

Rond 1687 komt hier de katholieke schuilkerk De Posthoorn. De kerk zit eerst op de hoek van de Korte Prinsengracht en de Haarlemmerstraat, maar dat wordt te klein. Hier op de Prinsengracht neemt de parochie het voormalige gebouw van de postkoetsdienst op Haarlem in gebruik. Het huis heet 'de Posthoorn'; nog steeds zie je de posthoorn in de gevel, boven de oorspronkelijke ingang.

Om de groeiende stroom gelovigen een plek te bieden, koopt de parochie later ook Prinsengracht 11 en 13. De kerk trekt vooral gelovigen uit de Jordaan, vaak mensen met een lager inkomen. De toegang loopt via een steeg aan de achterkant die uitkomt op de Brouwersgracht: de Posthoornsteeg. In 1863 neemt de huidige Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat de plek van de schuilkerk over.