de kunstkammers

Apotheker Albertus Seba heeft één van de mooiste kunstkabinetten van de stad. Seba bezit vooral schelpen, insecten, opgezette dieren, gedroogde planten en honderden dieren op sterk water. In de apotheek richt hij daar een speciale kamer voor in.

Seba komt in de haven aan veel bijzondere spullen. Scheepskapiteins, chirurgijns en zeelieden brengen hem planten, zaden, schelpen en dieren uit Azië, Afrika en Amerika. Soms krijgen zij in ruil medicijnen of een medische behandeling. Seba gebruikt een deel van de exotische stoffen voor zijn apotheek, maar houdt de meest bijzondere exemplaren voor zijn kabinet.

De collectie van Seba gaat in 1716 naar Peter de Grote. Voor 15.000 gulden krijgt de tsaar de complete collectie Seba. Nog datzelfde jaar gaan de kisten naar Sint-Petersburg.

Na de verkoop begint Seba vrijwel meteen opnieuw. Deze tweede verzameling wordt waarschijnlijk nog omvangrijker en systematischer dan de eerste. Geleerden uit heel Europa komen naar de Haarlemmerstraat om de verzameling van Albertus Seba te onderzoeken.

Seba sterft in 1736. Zijn erfgenamen verkopen de tweede verzameling in 1752 op een grote veiling in Amsterdam. Handelaren uit heel Europa komen erop af. Zo raakt de collectie Seba verspreid over verschillende musea en verzamelingen.

Jacob de Wilde heeft hier op de Keizersgracht één van de beroemdste kunstkabinetten van Amsterdam. Zijn verzameling rariteiten, museum Wildianum, trekt bezoekers uit heel Europa. Het museum is alleen op afspraak te bezoeken; het gastenboek over de jaren 1690-1721 telt ruim 700 namen.

Jacob de Wilde is ontvanger-generaal bij de Admiraliteit van Amsterdam. Door zijn functie heeft hij veel contact met VOC-kapiteins, die hem materiaal leveren voor zijn collectie zeldzame voorwerpen uit verre landen.

Als verzamelaar legt hij zich vooral toe op Griekse munten, beeldjes, stenen en gebruiksvoorwerpen en Egyptische oudheden. Zijn meest geliefde steen draagt de afbeelding van een Hercules. Deze zogenaamde 'Wildeman' gebruikt hij om zijn brieven mee te verzegelen. De afbeelding is ook te zien op zijn grafsteen in de Oude Kerk.

Tsaar Peter de Grote bezoekt Museum Wildianum twee keer, eerst op 13 december 1697. Maria de Wilde, de dochter van Jacob, maakt van dat bezoek een tekening. Ook bij zijn tweede bezoek aan Amsterdam in 1717 komt de tsaar in Museum Wildianum. Na de dood van Jacob de Wilde proberen zijn kinderen de collectie in zijn geheel te verkopen; dat mislukt, en de kunstkamer raakt in delen verspreid.

De vader van Jan Swammerdam is apotheker, maar vooral ook verzamelaar. Hij heeft een kabinet van 6000 voorwerpen in 27 kasten. Jan Swammerdam bestudeert de voorwerpen van zijn vader; de collectie trekt ook veel andere wetenschappers.

De Duitse geleerde Christian Knorr von Rosenroth bezoekt Swammerdam in 1663 en beschrijft de collectie. Hij ziet arendstenen en bezoarstenen. Arendstenen zijn holle klompen ijzererts; in de holte zit een klein steentje, zodat de arendsteen rammelt als je hem schudt. De steen is zwanger, heet het, en arendstenen helpen dan ook bij de zwangerschap. Van arendstenen gaat ook het verhaal dat ze uit het nest van een arend komen, vandaar de naam.

Bezoarstenen helpen ongeveer overal tegen. Ze komen uit de maag van Perzische geiten, en de vader van Swammerdam heeft wel twintig van deze erg dure stenen. Hij heeft ook een stukje eenhoorn en allerlei voorwerpen uit India en China.

Veel van de spullen koopt hij van VOC-matrozen. Swammerdam heeft de eerste keus: de boten komen aan voor zijn deur. Zoon Jan Swammerdam verkoopt de collectie uiteindelijk.

Volckert Jansz staat op De Staalmeesters: hij is de staande man, de tweede van links, op het schilderij. Het is onduidelijk of hij net opstaat of juist gaat zitten.

Volckert is niet alleen een succesvol lakenkoopman, hij is ook een hartstochtelijk verzamelaar. Zijn vader begint al een rariteitenkabinet met schelpen, onbekende dieren als een gordeldier of zeepaardjes, en prenten.

Volckert Jansz breidt de verzameling flink uit. Bezoekers uit binnen- en buitenland schrijven enthousiast over zijn collectie. Hij koopt zijn rariteiten op veilingen. Rembrandt komt ook graag op dat soort veilingen en heeft zelf een aanzienlijke collectie. Het lijkt aannemelijk dat de twee elkaar kennen.

Petronella de la Court en haar man, de bierbrouwer Adam Oortmans, hebben een uitgebreide kunst- en rariteitenverzameling. Na de dood van Adam Oortmans zet de inmiddels zestigjarige De la Court de brouwerij en de verzameling alleen voort.

Haar collectie bestaat uit schilderijen en prenten, maar ook waardevolle atlassen, kostbaar porselein en beeldsnijwerk. Het poppenhuis is één van de absolute topstukken in de kunstkamer van De la Court. Het bijzondere is dat er in het poppenhuis ook een kunstkamer zit. Dat geeft ons een indruk van de kunstkamer in het huis hier aan het Singel.

De kunstkamer in het poppenhuis hangt vol schilderijen, en ook het plafond is beschilderd. Verder zijn er veel glazen miniaturen die in het echt van porselein zullen zijn geweest. In de kamer staat een kabinet met twee bokalen van muskaatnoten. In de lade onder het kabinet liggen heel veel minuscule tropische schelpjes, en op de grond staat een opgezet schildpadje.

De kunstkamer in het poppenhuis van Petronella de la Court is een paar jaar geleden gerestaureerd. De muren zijn in de loop van de jaren wit geschilderd; ze hebben nu weer hun oorspronkelijke groene kleur. Het damast op de muren is vervangen door katoen dat er net zo uitziet. De kennis om het uiterst fijn geweven damast te maken is in de loop van de eeuwen grotendeels verloren gegaan.

Rembrandt heeft in het Rembrandthuis niet alleen zijn werkplaats en een atelier voor de leerlingen. Hij heeft ook een kunstkabinet. We weten redelijk goed wat er in die kamer staat, door het faillissement dat de schilder in 1656 aanvraagt. Er komt op dat moment een inventarislijst, die bewaard blijft.

Rembrandt heeft alleen al 8000 prenten, niet alleen met eigen kunstwerken, maar ook een uitgebreide verzameling aangekochte kunst. Daarnaast gipsen beelden, schelpen, opgezette dieren en kledingstukken; hij verzamelt bijvoorbeeld tulbanden. Het is niet ongebruikelijk dat kunstenaars zulke verzamelingen aanleggen.

Kunstenaars gebruiken de verzameling ook als voorbeeld voor henzelf en hun leerlingen om te kunnen schilderen. De verzameling van Rembrandt is alleen buitengewoon groot en kostbaar.

Op 25 en 26 juli 1656 komt de complete inboedel op papier; die beschrijving blijft bewaard en ligt in het stadsarchief. Het duurt twee jaar voordat alle spullen geveild zijn. En in 1658 moet Rembrandt uiteindelijk ook het huis zelf verlaten.

De koopman Gildemeester richt in 1792 in zijn huis aan de Amsterdamse Herengracht twee grote vertrekken in als schilderijengalerij. De wanden laat hij volledig behangen met schilderijen in vergulde lijsten. De kamers zijn een soort museum en informeel ontmoetingscentrum voor kunstenaars en vermogende verzamelaars.

Twee jaar later, in 1794, laat Gildemeester zijn kunstkamer schilderen door Adriaen de Lelie. De schilderijen aan de muur zijn herkenbaar. Links boven de deur hangt een Rembrandt, het portret van een oude man in een stoel. Links vooraan hangt 'De prinses Maria bij Durgerdam' van Ludolf Bakhuizen, daaronder 'De brief' van Gerard ter Borch.

Jan Gildemeester zelf staat in het midden; hij staat te praten met de man in de rode jas. Knielend rechts vooraan schildert Adriaen de Lelie zichzelf. Helemaal achteraan in het midden staat behangschilder Jurriaan Andriessen. Op het plafond zie je schilderingen van Jan de Wit; die plafondschilderingen zijn er nog steeds.

Jan Gildemeester bezit ook het buiten Frankendael in de Watergraafsmeer; ook daar hangt het vol met kunst. De familie Gildemeester staat geschilderd op het bordes van Frankendael. Dat schilderij is spoorloos; er is alleen nog een slechte foto.

In 1800 gaat de collectie Gildemeester onder de hamer. De werken raken verspreid over Europa; een aantal hangt tegenwoordig in Buckingham Palace.

Herengracht 400 moet begin 19e eeuw volstaan hebben met opgezette zeldzame vogels uit Azië, Afrika en Zuid-Amerika. In de tuin staan volières met levende vogels. Eigenaar Coenraad Temminck is een vooraanstaand wetenschapper die al enkele standaardwerken schrijft waarin hij vogels beschrijft en afbeeldt.

De vader van Coenraad, Jacob Temminck, begint met de verzameling. Hij heeft een hoge baan bij de VOC en kan gebruikmaken van het netwerk van scheepskapiteins en handelaren om de vogels te verzamelen. Behalve vogels verzamelt vader Temminck ook schelpen, opgezette dieren en rariteiten.

Coenraad Temminck weet de al grote verzameling nog verder uit te bouwen. Hij wordt vooral bekend door de wetenschappelijke beschrijvingen die hij van de vogels maakt. Van een groot aantal soorten is Temminck de eerste die ze beschrijft. Kunstenaars laat hij afbeeldingen van de vogels maken. Nog steeds dragen veel diersoorten een Latijnse naam met Temminck erin verwerkt.

In 1820 is Coenraad Temminck de initiatiefnemer voor de oprichting van het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden. De basis voor dat museum is de collectie van Temminck, de collectie van de universiteit van Leiden en het 'Lands Kabinet van Natuurlijke Historie'. Temminck wordt de eerste directeur. In 1834 gaat hij zijn collectie achterna en verhuist hij zelf ook naar Leiden. Het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie bestaat nog steeds en heet nu Naturalis.

Simon Schijnvoet woont en werkt hier in het Aalmoezeniersweeshuis. Hij is de hoofdprovoost en daardoor verantwoordelijk voor de dagelijkse leiding in het weeshuis. Met zijn gezin woont hij in het Aalmoezeniersweeshuis, en hier heeft hij ook zijn grote verzameling rariteiten.

Schijnvoet heeft een schelpenkabinet, een insectenverzameling, een mineralenkabinet, diverse muntenverzamelingen en een kunstkabinet. Dat alles ordent hij strak in kasten en laden. Schijnvoet wil de bezoekers niet alleen verwonderen, maar ook overtuigen. De voorwerpen uit de natuur zijn voor hem een inspiratiebron voor de kunsten en voor goede smaak.

De collectie van Schijnvoet trekt bezoekers uit heel Europa. Hoogtepunt is waarschijnlijk het bezoek van tsaar Peter de Grote tijdens zijn eerste bezoek aan Amsterdam in 1697. Helemaal zeker is niet dat Peter de Grote hier in het Aalmoezeniersweeshuis binnen is geweest. Wél zeker is dat zijn agent Christoffel van Brants hier veel komt.

Simon Schijnvoet ontwerpt ook gevels en buitenhuizen. Zijn beroemdste ontwerp is het buitenhuis van diezelfde Christoffel van Brants in Nederhorst den Berg. Dat buitenhuis draagt de naam van de tsaar en heet Petersburg. Tijdens zijn tweede verblijf in Nederland in 1717 blijft de tsaar een paar dagen in buitenhuis Petersburg. Met zijn gevolg van 80 man weet hij de weelderige tuinen volledig te vernielen.

Begin 19e eeuw, in de Napoleontische tijd, wordt het Prinsenhof het stadhuis van Amsterdam. De stad richt hier een soort rariteitenkabinet in, met allerlei voorwerpen die herinneren aan verdwenen gebouwen en belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van Amsterdam. Een soort voorloper van een stadsmuseum dus.

Hier staat de Goliath uit het Oude Doolhof, staan de beelden uit de vierschaar en de maquettes van het Stadhuis op de Dam. Aan de muur hangen schuttersstukken en historische schilderijen. De voorwerpen komen van het oude Stadhuis op de Dam, waar koning Lodewijk Napoleon zijn intrek neemt.

Je kunt het rariteitenkabinet in de Prinsenhof bezoeken, maar alleen voor tien uur 's ochtends of na vier uur 's middags. Zo storen de bezoekers de ambtenaren van de gemeente niet te veel. Bovendien zijn veel voorwerpen slecht te zien: ze staan dicht op elkaar, en sommige schilderijen hangen op ongunstige plaatsen.

Eind 19e eeuw gaat de collectie uit elkaar; de voorwerpen komen uiteindelijk in verschillende Amsterdamse musea terecht.