het mooiste van de Wallen

Ons' Lieve Heer op Solder is de best bewaard gebleven schuilkerk van Amsterdam. In 1661 bouwt kousenkoopman Johannes Hartman hier een schuilkerk op de bovenste drie verdiepingen van dit hoekpand. Een deel van de plafonds gaat weg, waardoor een kerk met galerijen op één en op twee hoog ontstaat. De kerk draagt de naam van de koopman: schuilkerk 't Hart.

De ingang van de kerk zit in de Heintje Hoeksteeg; daar zit ook de woning voor de priester. Echt geheim kan de kerk niet zijn. Het gaat de protestantse machthebbers er vooral om dat het gebouw aan de buitenkant niet herkenbaar is als kerk.

Halverwege de 18e eeuw wordt de kerk opgeknapt. Katholieken hebben inmiddels meer vrijheid: ze mogen in alle openbaarheid naar de mis, zolang het gebouw maar niet herkenbaar is als kerk. Het Hart wordt populair en gewijd aan de beschermheilige van Amsterdam, Sint-Nicolaas. Eind 19e eeuw vervangt de Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade de schuilkerk. Al sinds 1888 is Ons' Lieve Heer op Solder een museum.

Op een terp achter hun huizen aan de Warmoesstraat bouwen de eerste bewoners van Amsterdam in de 13e eeuw een kapelletje dat ook als begraafplaats dienstdoet. Op 17 september 1306 wijdt de bisschop van Utrecht de kerk tot Sint-Nicolaaskerk: de kerk krijgt de naam van de beschermheilige van de zeelieden.

Als de stad groter wordt en het aantal inwoners groeit, voldoet één kerk niet meer. In 1409 wijdt de bisschop aan de Dam de Nieuwe Kerk in. In de volksmond gaat de Sint-Nicolaaskerk daarna de Oude Kerk heten.

Het gebouw groeit in de loop van de eeuwen steeds verder, onder meer in 1552 met de Mariakapel, waar de gebrandschilderde ramen zitten.

Na de alteratie van 1578, als Amsterdam protestants wordt, verdwijnen alle versieringen uit het interieur van de kerk. Hier en daar zie je nog sporen van de oude katholieke versiering. Tot op de dag van vandaag is de Oude Kerk op zondagochtend in gebruik voor de protestantse eredienst.

In de Oude Kerk liggen sinds de dertiende eeuw tot 1865 ongeveer 60.000 mensen begraven, onder meer dan 2.000 grafzerken. Onder hen veel bekende Amsterdammers, van Rembrandts vrouw Saskia tot Jacob Beeldsnyder, tot nu toe de enige zwarte, tot slaaf gemaakte man van wie het graf gevonden is.

Dit deurstuk komt in het eerste deel van de 18e eeuw op zijn plek, aangebracht door een bewonderaar van Cornelis Tromp. Waarschijnlijk in opdracht van Jan Pranger, de voormalige hoogste WIC-baas in Afrika.

Cornelis Tromp is al tientallen jaren dood als het deurstuk zijn plek krijgt. Op het houten reliëf heeft Cornelis Tromp een commandostaf in de hand en reikt een zwarte bediende hem zijn helm aan.

Tromp zou de Afrikaanse jongen op één van zijn reizen hebben meegenomen, maar of dat echt zo is, is onbekend. Hoe hij heet, weten we niet. De jongen staat ook geschilderd door Jan Mijtens, naast Margaretha van Raephorst, de rijke vrouw met wie Tromp in 1667 trouwt.

Naast de jongen staat het schip 'De Gouden Leeuw' afgebeeld; het moet haast slagzij maken om in de omlijsting te passen. De Gouden Leeuw raakt in één van de zeeoorlogen met Engeland, tijdens de Slag bij Kijkduin in 1673, ernstig beschadigd.

Het houtsnijwerk gaat terug op een schilderij van Ferdinand Bol. Op de Prinsengracht, vlak bij de Looiersgracht, heeft een soortgelijk deurstuk gezeten. Dat is verdwenen.

In 1550 verrijzen hier de turfpakhuizen. Het is één van de oudste nog bestaande gebouwen van de stad en heeft nog steeds het originele houtskelet. Vanuit dit pand verdelen de huiszittenmeesters de turf onder de armen; ook delen ze er voedsel uit.

Het wordt hier al snel te krap, vooral omdat de stadsbank van lening meer ruimte nodig heeft. In 1610 krijgen de huiszittenmeesters een nieuw pand, aan de Leprozengracht, het huidige Waterlooplein. Ook dat Turfpakhuis staat er nog.

Het Huis aan de Drie Grachten is gebouwd in 1610. Ook eerder staan hier al huizen; bij de bouw komen materialen van die eerdere huizen terug.

Het huis verrijst tegelijk met het buurhuis op Oudezijds Voorburgwal 247, door één eigenaar en in dezelfde stijl. In 1687 krijgen de huizen verschillende eigenaren, en vanaf dat moment gaan ze er anders uitzien.

In 1909 wordt het Huis aan de Drie Grachten gerestaureerd, op basis van een schilderij van Gerrit Berckheyde uit het eind van de 17e eeuw. De trapgevels worden in 1909 opnieuw opgemetseld. In 2023 staat het huis te koop, vraagprijs 4,3 miljoen.

Op 8 januari 1631 gaat hier in de Agnietenkapel het Atheneum Illustre van start. Eigenlijk wil Amsterdam een universiteit oprichten, en eigenlijk al veel eerder dan 1631. Maar Leiden ligt dwars; die stad heeft de oudste universiteit van Nederland.

Leiden vreest, waarschijnlijk terecht, dat veel studenten veel liever in Amsterdam gaan studeren. De Leidse universiteit is al gesticht in 1575, toen Amsterdam nog katholiek is. En na de alteratie kiest Willem van Oranje ervoor om de tweede universiteit niet in Amsterdam, maar in Franeker te stichten.

De wetenschap breekt door in de 17e eeuw: op veel terreinen volgen nieuwe ontdekkingen, en de wereld wordt door ontdekkingsreizen steeds groter. In zo'n tijd mag in de belangrijkste stad van het land geen universiteit ontbreken, vindt Amsterdam.

Als de toestemming voor een universiteit uitblijft, kiest de stad voor een Atheneum Illustre, een soort opleiding tussen de Latijnse school en de universiteit in. En dat moet dan ook meteen het beste atheneum worden. Om de school een vliegende start te geven, trekt de stad Barlaeus en Vossius aan, wetenschappers met een internationale reputatie. Met een jaarsalaris van 2600 gulden wordt Vossius meteen de best betaalde hoogleraar in de Republiek.

Het Atheneum Illustre is populair. Als Barlaeus of Vossius lesgeeft, zit de Agnietenkapel vol. Niet alleen met studenten, want de lessen zijn openbaar en trekken belangstellenden uit het hele land. Enige voorwaarde is dat je Latijn beheerst, want de colleges zijn in die taal.

Bijles krijgen de studenten, tegen extra betaling, bij de hoogleraar thuis. In Amsterdam halen de studenten hun kandidaats; willen ze verder studeren, dan moeten ze naar Leiden, Franeker, Groningen of Harderwijk.

Het Atheneum Illustre groeit stap voor stap met meer leerstoelen en meer studenten, maar pas in 1877 mag het zich Universiteit van Amsterdam noemen.

Nadat de protestanten in Amsterdam de macht overnemen, komen de katholieke kerken en kloosters in beslag. Zo ook het Sint-Ceciliaklooster, dat de stad verbouwt tot verblijf voor 'Prinsen en groote Heeren' die op bezoek komen en hier de nacht kunnen doorbrengen.

Het klooster wordt het Prinsenhof; het gebouw dankt zijn naam waarschijnlijk aan die hoge gasten, zoals Willem van Oranje, prins Maurits en Maria de' Medici. Ook de Admiraliteit van Amsterdam trekt in een deel van het pand.

In 1647 past dat allemaal niet meer in de Prinsenhof, en verhuist de opvang van belangrijke gasten naar het Oudezijds Herenlogement aan de Grimburgwal, dat speciaal voor dat doel verrijst.

In de Napoleontische tijd wordt de Prinsenhof het stadhuis van Amsterdam. Het stadhuis zit tot dan aan de Dam, in wat nu het Paleis op de Dam heet, maar dat neemt koning Lodewijk Napoleon in gebruik.

In het stadhuis komt een rariteitenkamer, met belangrijke voorwerpen uit de Amsterdamse geschiedenis. Daar staat de Goliath uit het Oude Doolhof, staan de beelden uit de vierschaar en de maquettes van het Stadhuis op de Dam. Het stadsbestuur blijft hier op de Oudezijds Voorburgwal tot 1988, als de Stopera in gebruik gaat. De Prinsenhof is nu een chic hotel.

In de geveltop van deze woning staan allemaal verwijzingen naar de tabakshandel: vier mensen, tabaksrollen en manden. Onduidelijk is wat er precies staat afgebeeld — een inheemse Amerikaan, een slaafgemaakte of een zogenaamde zogeheten tabaksindiaan.

Het gaat om een figuur met kenmerken van beide, die vaak dient als verwijzing naar de tabakshandel, in de tabaksreclame of als verwijzing naar het werelddeel Amerika. Het ligt voor de hand om te denken dat het pand en de geveltop in opdracht van een tabakshandelaar of WIC-bevelvoerder ontstaan, maar zeker is dat niet.

Dit is één van de weinige overgebleven originele trapgevels, een goed voorbeeld van Amsterdamse renaissance van Hendrick de Keyser, met grote trappen, veel versieringen, maskers, kopjes en twee jaartalstenen. Het huis heeft een binnenplaats met een achterhuis aan de Oudezijds Achterburgwal 46a.

Het huis heeft oorspronkelijk een houten onderpui met een fraai toegangspoortje. Die houten onderpui wijkt later voor de huidige stenen onderpui. Schuin aan de overkant, op Oudezijds Voorburgwal 18, staat een gevel waarvan de onderkant sterk op dit huis lijkt. Waarschijnlijk probeert de bouwer het beroemde huis aan de overkant na te maken.

Het huis, hier op nummer 57, is ouder dan de voorgevel uit 1615; het heeft nog een houtskelet uit 1570 en snijwerk uit die periode. Het loopt door tot aan de Oudezijds Achterburgwal, daar op nummer 46.

Ook het huis aan de Oudezijds Achterburgwal heeft een gevel uit 1615, en ook hier zit een ouder huis achter die voorgevel. De gevelsteen van het complex, De Gecroonde Raep, hangt aan dit huis, dus eigenlijk aan de achterkant.

Oudezijds Achterburgwal 52 en 54 is een dubbel pakhuis dat oorspronkelijk in verbinding staat met het grachtenpand op de Oudezijds Voorburgwal 65. Daar zit een gevelsteen met nagenoeg dezelfde tekst: Godt is mijn Burgh. De tekst verwijst naar psalm 18 vers 3 en naar een lied van Maarten Luther.

De afbeelding op de gevelsteen hier verschilt wel van die aan de Oudezijds Voorburgwal. Ook op andere panden in de stad kom je dezelfde bijbeltekst tegen, bijvoorbeeld op de Haarlemmersluis.

Hier aan de Oudezijds Achterburgwal zit van 1476 tot 1646 bierbrouwerij De Witte Roos.

Het Wapen van Riga is één van de meest gefotografeerde grachtenpanden van de stad. De trapgevel is alleen niet origineel. Het grachtenpand is in de jaren 1940-1942 gereconstrueerd. Het is dan vervallen en onbewoonbaar verklaard. Oudezijds Voorburgwal 14 heeft op dat moment een tuitgevel. Eigenlijk gaat het hier om een houten huis: de stenen gevel staat tegen de bestaande houten constructie aan. In het pand zit nog het houten skelet.

De geschiedenis van Het Wapen van Riga begint in 1600, als Hendrickje Hendricks dit perceel koopt. Haar dochter trouwt in 1604 met een koopman uit Riga, en hij laat hier dit huis bouwen. Trots op zijn afkomst en op de bron van zijn fortuin geeft hij het zijn naam: het Wapen van Riga. Het is een trapgevel met veel witte blokjes, de Hollandse renaissancestijl, die in Amsterdam tot 1615 veel voorkomt.

Van Oudezijds Voorburgwal 18 is alleen het middelste deel van de gevel origineel. De ondergevel is een houten onderpui, en de bovenkant is een trapgevel die later voor een tuitgevel wijkt. Het middenstuk is in de Hollandse renaissancestijl en lijkt sterk op Oudezijds Voorburgwal 57.

Op de gevelsteen staat het 16e-eeuwse kasteel van Egmond. Dat kasteel bestaat al niet meer als de gevelsteen op zijn plek komt. In 1573 branden de geuzen het kasteel tijdens het beleg van Alkmaar plat. Dat gebeurt in opdracht van Willem van Oranje en onder leiding van geuzenleider Diederik Sonoy.

Al in 1591 is er sprake van een huis met de naam 'Het Slot van Egmont', maar het huidige pand is, net als de gevelsteen, van omstreeks 1615. Van het kasteel zijn er dan alleen nog tekeningen. Het Slot van Egmont wordt in de 18e eeuw gedeeltelijk herbouwd.

Hier ligt al eeuwenlang een brug, ook toen dit nog geen deel van Amsterdam was en de zeedijk de route naar Muiden vormde. In 1425 komt de brug binnen de stad te liggen, als die uitbreidt tot aan de Geldersekade. Waarschijnlijk heeft de sluis eerst hefdeuren, net als de eerste Haarlemmersluis (nu Martelaarsgracht).

Het is moeilijk voor te stellen, maar al snel verrijzen boven op de sluis aan beide zijden huizen, zoals de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1544 laat zien. Een eeuw later staan de huizen er nog, maar in 1774, op de kaart van Gerrit de Broen, zijn ze verdwenen en is de situatie zoals nu. De tekening uit 1784 is dan ook een historiserende tekening, die laat zien hoe het vroeger was.

Al in 1679 opent op dit adres een distilleerderij annex tapperij: de Wildeman. Om verwarring met andere zaken met dezelfde naam te vermijden, heet het al snel De Gekroonde Wildeman, en zo heet het pand nog steeds.

In 1730 neemt Wynand Fockink de zaak over. Met de handel in suiker uit Suriname en kruiden uit Azië is Amsterdam een ideale plek voor een distilleerderij. Wynand Fockink groeit, en koopt pand na pand in de Pijlsteeg.

De onderneming blijft daarna eeuwenlang in die familie, al verandert de naam van de bewindvoerders wel eens bij gebrek aan mannelijke opvolgers. In zijn testament bepaalt Wynand dat niemand de zaak mag verkopen. Dat gaat twee eeuwen goed, maar in 1954 neemt Bols Wynand Fockink over.

Het pand is uit 1689 en heeft een houten pui en een klokgevel. De top heeft fruit- en bloemmotieven aan de zijkanten. Het winkelinterieur is uit de 18e eeuw. Het 17e-eeuwse bord met daarop 'de Wildeman' hoort eigenlijk buiten te hangen, maar hangt om veiligheidsredenen binnen.

Dit deel van de Oudezijds Voorburgwal staat bekend als de Bierkade. Sinds Amsterdam de biertol krijgt, is de import en doorverkoop van bier een heel belangrijke inkomstenbron. Het meeste bier komt uit Duitsland.

De biervaten worden hier gelost; dit stuk van de Oudezijds Voorburgwal heet dan ook de Bierkade. Hier wonen arbeiders die de hele dag met vaten sjouwen en daardoor heel sterk zijn. Een standaard biervat weegt 155 kilo.

De bewoners van de Bierkade staan bekend als echte vechtersbazen. Als je het tegen de vechtersbazen van de Bierkade moet opnemen, heb je een groot probleem. Kortom: als je moet vechten tegen de bierkaai, weet je dat je een strijd voert die je niet kunt winnen. En daar komt de uitdrukking dus vandaan.

Regelmatig gaan jongeren uit verschillende Amsterdamse buurten met elkaar op de vuist; vooral de rivaliteit tussen de Oudezijde en de Nieuwezijde is groot. Met Sint-Jacob (25 juni) is er elk jaar een groot gevecht op de Nieuwebrug, het zogeheten hoopvechten. Het stadsbestuur is hier natuurlijk niet blij mee, maar kan er weinig tegen doen. Pas tegen het einde van de 18e eeuw komt er een einde aan het hoopvechten.

Tot 1899 stroomt hier water, dat doodloopt op de achterkant van de huizen aan de Nieuwmarkt. Via een ondergrondse verbinding staat het in verbinding met de Geldersekade.

Ooit is de Huidenvetterssloot belangrijk voor de afwatering van dit stuk Amsterdam. Zoals de naam al verraadt, zitten er veel leerverwerkers. Dat zie je ook nog aan de gevelsteen op de Barndesteeg 15. De drie vosjes verwijzen naar het beroep van de bewoner, die vachten verwerkt.

Al in 1631 verdwijnen de leerlooiers. Ze geven te veel overlast, vooral stank, en moeten daarom naar de Jordaan, aan de rand van de toenmalige stad. Eind 19e eeuw heeft de sloot al lang geen functie meer en stinkt hij vanwege het bijna stilstaande water. Daarom valt het besluit om de Huidenvetterssloot te dempen.

Oudezijds Achterburgwal 191 is jarenlang één van de meest gefotografeerde huizen van Amsterdam. Het huis is zo verzakt dat het alleen met een speciale constructie, zogenaamde op-en-neren, overeind blijft staan.

In 2005 wordt het huis gerenoveerd en veel rechter gezet. Een woning mag maximaal één centimeter per meter scheef staan. Om dat te bereiken moeten de balken aan de lage kant omhoog. De vloeren in het huis zijn nu wel waterpas.

In 1602 komt hier het Oudemannenhuis; honderd oudjes betrekken in augustus 1602 het nieuwe huis. Tot dan wonen ze bij de Kalverstraat, maar dat Oudemannenhuis is veel te klein geworden.

In 1600 houdt de stad daarom een loterij, en met de opbrengst verrijst in de voormalige tuin van het Oude Nonnenklooster een nieuw thuis. Ook al heet het Oudemannenhuis, toch wonen er voornamelijk vrouwen.

Het Oudemannenhuis richt zich op de zogenaamde schaamarmen: oude mensen, vaak voormalige middenstanders, die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, maar ook niet in complete armoede leven.

Ze moeten ook wel wat geld hebben, want de inrichting van de kamer kopen ze zelf, en ze betalen ook twee gulden voor hun toekomstige begrafenis. Verder moet je boven de 50 zijn, en mag je geen kinderen meer hebben die je moet verzorgen. Het huis groeit snel: in 1616 wonen er al 200 oudjes.

De regels in het Oudemannenhuis zijn streng; wie zich er niet aan houdt, staat zes weken buiten. Die straf krijg je bijvoorbeeld als je buiten het huis klaagt over het eten. Dat bestaat voornamelijk uit kool, wortelen, bonen en dergelijke, met zo nu en dan vlees of vis erbij.

Het pand zoals wij dat kennen, stamt uit 1757. Het oude gasthuis gaat in 1754 tegen de vlakte, en ervoor in de plaats komt het huidige classicistische gebouw, dat wel dezelfde indeling heeft als het oude pand. In 1831 houdt het Oudemannenhuis op te bestaan als een soort bejaardenhuis; het wordt een dependance van het ziekenhuis en daarna een museum.

Het Oost-Indisch Huis is het eerste gebouw dat speciaal voor de VOC verrijst. In 1606 bouwt waarschijnlijk Hendrick de Keyser het op de plek van de boomgaard van het voormalige Sint-Paulusbroederklooster.

Het Bushuis ernaast is dan al in gebruik bij de VOC, maar daar is nauwelijks plek om te vergaderen. De compagnie groeit snel, en het Oost-Indisch Huis breidt een aantal keren flink uit. Rond 1660 heeft het de huidige vorm rondom een binnenplaats.

Er wordt niet alleen vergaderd; hier neemt de VOC ook de matrozen aan, hier ligt het proviand voor onderweg, en er is ook een slachterij. Daar verwerkt de compagnie duizenden ossen voor aan boord van de schepen. Ook is hier een apotheek en een grote verzameling scheepskaarten.

Het Bushuis is de wapenopslag van de stad. Een bus is een andere naam voor een kanon. Op de bovenverdiepingen van het gebouw zit een graanopslag.

Het Bushuis is gebouwd in 1550; toen is dit nog de rand van de stad, een ideale plek voor een wapenopslag. Maar nadat de VOC zich naast het Bushuis vestigt en de stad steeds verder groeit, moet het Bushuis verdwijnen. Het krijgt een nieuwe plek aan het Singel, waar nu de Universiteitsbibliotheek zit.

Het oude Bushuis wordt opslag van de VOC en later zelfs slachthuis van de compagnie. Het gebouw gaat in 1891 tegen de vlakte. De nieuwbouw staat een slag gedraaid en kijkt niet meer met het gezicht naar de Oude Hoogstraat, maar naar de Kloveniersburgwal.

In 1616 verrijst hier een poortje naar een ontwerp van Hendrick de Keyser. Het poortje is een extra toegang tot de Waalse Kerk en dient ook bij begrafenissen op de begraafplaats van de kerk; de doodshoofden op het poortje verwijzen daar ook naar.

Op foto's uit het begin van de 20e eeuw ontbreken de doodshoofden en de keizerskroon. Inmiddels staan ze weer op de poort. Op een tekening van Reinier Vinkeles uit 1768 zie je hoe de begrafenisstoet door het poortje loopt.

Veel van de immigranten die naar Amsterdam komen, spreken Frans. Voor een deel zijn dat protestantse Walen die vluchten voor de inquisitie en de bloedraad van Alva; een ander deel zijn protestantse hugenoten, die Frankrijk ontvluchten na de Bartholomeusnacht.

De Fransen vormen een eigen gemeenschap en blijven hun eigen taal spreken. Na de machtsovername door de protestanten krijgen ze hun eigen kerk, de Waalse Kerk, in het begin ook wel de Franse Kerk genoemd.

De Fransen krijgen ook een eigen weeshuis en bejaardenhuis aan de Lauriergracht in de Jordaan. Die zijn verdwenen, maar in de Waalse Kerk is nog elke week een dienst in het Frans.

Prostitutie, landloperij of bedelarij: vrouwen die de politie hiervoor oppakt, lopen het risico dat ze hier in het Spinhuis belanden. Er zit een idealistische gedachte achter. De vrouwen zitten niet alleen opgesloten, ze moeten werk verrichten waardoor ze een vak leren waarmee ze na hun vrijlating in eigen onderhoud kunnen voorzien. Een soort gevangenis-werkplaats dus, waar de vrouwen moeten spinnen en breien.

De mannen zitten in het Rasphuis, voor vrouwen is er het Spinhuis. Het Spinhuis opent in 1597 in een deel van het oude Sint-Ursulaklooster aan de Oudezijds Achterburgwal. In 1643 brandt het Spinhuis tot de grond toe af; meteen begint de nieuwbouw, zoals die vandaag nog te zien is.

Naast criminele vrouwen belanden er nog anderen in het Spinhuis. Zo zijn er vrouwen met een geestelijke stoornis, die heropvoeding nodig hebben, maar niet 'krankzinnig' genoeg zijn voor het Dolhuys.

Ook komen er zogenaamde geldgasten: vrouwen die vastzitten omdat de familie dat wil. Daar moet de familie wel voor betalen, en ze hebben ook toestemming van de rechter nodig.

En er zijn arme vrouwen, die in ruil voor kost en inwoning werk willen doen. De verschillende groepen houdt het Spinhuis zoveel mogelijk uit elkaar. In totaal kunnen er zo'n 80 vrouwen opgesloten zitten.

De vrouwen zijn te bekijken: voor twee stuivers kunnen Amsterdammers de dames gaan bekijken, een populair uitje, zeker in de kermistijd. Ook buitenlandse gasten zien een bezoekje aan het Spinhuis als een normaal onderdeel van hun trip door Amsterdam.

Eind 18e eeuw raakt het Spinhuis overvol en aftands. In 1780 besluit het stadsbestuur tot een groot nieuw gesticht, op de Plantage, waar nog grond genoeg is. In 1782 vertrekken de vrouwen uit het Spinhuis en de mannen uit het Rasphuis naar het Nieuwe Spin- en Werkhuis op de Roetersburgwal.