Paleis op de Dam

Rond 1395 gaat hier het eerste stadhuis van Amsterdam in gebruik. Het gebouw staat er speciaal voor: nadat Amsterdam in 1342 stadsrechten krijgt, groeit de behoefte aan een centrale plek voor bestuur en administratie. Dat wordt uiteindelijk dit stadhuis.

Het gebouw breidt steeds verder uit, met een stadhuistoren en een vierschaar, waar de schepenen recht spreken. Burgers kunnen de rechtszaken in die vierschaar volgen. Tot twee keer toe moet het gebouw na een stadsbrand herrijzen. Vanaf 1609 zit ook de Wisselbank in het stadhuis.

Het gebouw is al snel weer te klein en te bouwvallig; de toren moet weg, omdat hij dreigt in te storten. Als het stadhuis in 1654 afbrandt, is dat het einde van het gebouw. Het is al verouderd, en na de brand verrijst een nieuw en veel groter stadhuis, dat wij nu kennen als het Paleis op de Dam.

Vroeg op de zondagochtend van 7 juli 1652 breekt er brand uit in het oude stadhuis. Het vuur verspreidt zich razendsnel door het oude en overvolle gebouw. Van alle kanten komen mensen om te helpen blussen, maar ook om zoveel mogelijk uit het stadhuis te redden.

Een deel van de documenten van de stad komt in veiligheid, net als de beelden uit de vierschaar. Gelukkig liggen de belangrijkste papieren in de IJzeren Kapel in de Oude Kerk.

In het oude stadhuis zit ook de Wisselbank, waar een grote hoeveelheid geld en goud ligt opgeslagen. Dagen later duiken er nog gesmolten klompen goud op in de puinhopen. Tijdens de brand verdwijnt waarschijnlijk ook een deel van het geld en goud — reden voor het stadsbestuur om de volgende dag al een keur af te kondigen dat iedereen alles moet inleveren wat hij uit het stadhuis heeft gered. De dreiging met lijfstraffen werkt, want volgens Vondel komen de schatten van de stad terug.

Op het schilderij van Beerstraten zie je dat over de huizen in de buurt natte lakens hangen. Zo hopen de bewoners verspreiding van de brand te voorkomen. Ook zie je op de schilderijen en de tekening mensen op ladders, om uit het stadhuis te redden wat er te redden valt.

In 1609 gaat hier in het oude stadhuis de Wisselbank open, een revolutionaire verandering in het betalingsverkeer. Tot dan verloopt betalen vaak chaotisch.

Er zijn veel verschillende munten in omloop, de waarde is lang niet altijd duidelijk, en vaak gaan er ook hoekjes af, wat de waarde nog onduidelijker maakt. Geldwisselaars verdienen daar een goede boterham aan, maar voor de handel is het een groot probleem.

De Amsterdamse Wisselbank verandert dat compleet: iedereen kan hier zijn munten inwisselen voor guldens. In korte tijd wordt de gulden daarmee de internationale standaard in het betalingsverkeer. De gulden is in de 17e eeuw wat de dollar nu is.

De betrouwbaarheid van de Wisselbank is essentieel. Dat wordt nog belangrijker als de Wisselbank papieren wisselbrieven gaat uitgeven. Tegen inlevering daarvan krijgt de toonder contant geld bij de Wisselbank. Het bankbiljet is daarmee geboren.

De bank werkt ook als een soort giro: handelaren kunnen een rekening openen, geld opnemen en overmaken naar andere rekeningen. Het vertrouwen in de Wisselbank is zo groot dat veel handelaren hun geld liever hier opslaan dan thuis; hier ligt het veiliger. De Engelse ambassadeur spreekt over "...de wijdvermaarde wisselbank, alwaer de grootste wezenlijke schat gevonden wordt, die ergens in de waerelt bekent is".

De Wisselbank blijft lang belangrijk, maar als eind 18e eeuw de VOC ten onder gaat, komt ook de Wisselbank in de problemen. De Nederlandsche Bank neemt de rol van de Wisselbank in 1820 over.

De vierschaar is de plek van de rechtszaken. De zaal heet zo omdat de rechtspraak traditioneel in de openlucht plaatsvindt. Dat gebeurt binnen vier baken, ook wel scharen genoemd. Die openbaarheid geldt als belangrijk, en daarom heeft de vierschaar in het Paleis op de Dam ruiten zonder glas, maar met tralies ervoor, zodat het publiek kan zien wat er gebeurt. Ook het oude stadhuis heeft een vierschaar.

De vierschaar staat vol beelden en reliëfs van Artus Quellinus. Wie door de ruiten naar binnen kijkt, ziet op de achtergrond drie reliëfs met de beroemde vonnissen van historische rechtszaken: Zaleucus uit de Griekse oudheid, Salomo uit de Bijbel en Brutus uit de Romeinse tijd. De vierschaar zit vol symbolen voor rechtspraak, dood en straf.

De zitting in de vierschaar is overigens alleen een ceremonie, want de eigenlijke rechtszaak en veroordeling vinden vóór de ceremonie elders plaats. Een misdadiger kan alleen ter dood worden veroordeeld als hij eerder, bij ondervraging en eventueel marteling, heeft bekend.

De doodstraf kan door onthoofding, dat is het meest eervol. Maar het kan ook door ophangen, wurgen, verdrinking, de brandstapel of radbraken. En daarbovenop kunnen nog aanvullende straffen komen, zoals dat het lijk aan de galg komt op het galgenveld in Noord, om door het weer en de beesten verteerd te worden. Ook kan een misdadiger een gewone begrafenis worden ontzegd. En dat betekent, in het denken van de 17e-eeuwse Amsterdammer, dat het hiernamaals onbereikbaar is.

Amsterdam groeit explosief in het begin van de 17e eeuw. Handel en nijverheid floreren enorm, en dat trekt massa's mensen, waardoor de bevolking in de eerste 40 jaar van de 17e eeuw verviervoudigt.

Het oude stadhuis wordt simpelweg te klein. Het gebouw breidt in de loop der jaren steeds uit, waardoor het een onoverzichtelijk geheel wordt. Daarnaast is het bouwvallig: verschillende delen van het raadhuis beginnen langzaam te bezwijken. In 1640 valt de beslissing om het gebouw af te breken en te vervangen door een nieuw stadhuis.

Uiteindelijk kiest de stad voor een ontwerp van Jacob van Campen, een voor die tijd zeer vooruitstrevende stijl, nu bekend als Hollands classicisme. Het stadhuis van Amsterdam wordt het grootste van Europa en geldt wel als 'het achtste wereldwonder'.

Om het gewicht van het gebouw te dragen, gaan er 13.659 houten palen van Noorse sparren de slappe Amsterdamse bodem in. Nog tijdens de bouw breidt het ontwerp uit. Na de Vrede van Munster in 1648 groeit de handel, en lijkt er behoefte aan een nog groter stadhuis.

De vrede is niet alleen goed voor de handel; ook hoeft de stad niet meer te betalen voor de oorlog tegen Spanje. En dus is er geld genoeg voor een groot en extravagant gebouw. Maar vier jaar later breekt de eerste Engelse Oorlog uit, en gaan de plannen toch maar op de schop. Het stadhuis krijgt daarom geen derde verdieping meer, zoals eerder de bedoeling is. En ook op de decoratie wordt bezuinigd.

Nog voordat het gebouw af is, brandt het oude stadhuis af in 1652. Het nieuwe stadhuis verrijst op dat moment vlak achter het oude. Drie jaar later, op 29 juli 1655, gaat het stadhuis in gebruik.

Atlas, met op zijn schouders een bol met daarop het hemelgewelf, staat al 350 jaar op de achterkant van het Paleis. Eigenlijk zou het geen bol met de hemel moeten zijn, maar een zogenaamd armillarium: een serie ringen die de baan van de zon, de maan en de sterren duidelijk maken.

Kennelijk is de opdracht te ingewikkeld voor meestergieter Hemony, want bij zijn dood is er nog steeds geen armillarium. Het stadsbestuur besluit dan maar tot de gesloten bol, want als Hemony het niet kan gieten, dan lukt het niemand.

De bol staat symbool voor de stad als het midden van het universum en laat zien hoe de stad halverwege de 17e eeuw naar zichzelf kijkt. In 1916 zijn Atlas en zijn bol gerestaureerd; er zitten scheuren in de bol, en de stangen die het beeld dragen zijn niet meer stevig. De restauratoren laten in de bol een loden koker achter, met daarin hun restauratieverslag en enkele foto's.

Ook in 2024 gaat de bol van het dak om gerestaureerd te worden.

Het stadhuis krijgt aan de voor- en achterkant timpanen, driehoekige versieringen in de top van de gevel. Op die timpanen laat Amsterdam zien dat het zichzelf als de belangrijkste stad ter wereld ziet.

Het timpaan op de voorkant laat zien hoe de wereldzeeën hulde brengen aan Amsterdam. De zee loopt in de 17e eeuw nog door tot op de huidige Dam; de haven van het Damrak loopt dood op de Dam. In het midden van het timpaan zit de gekroonde stedenmaagd van Amsterdam; om haar heen bieden figuren de goederen aan die in de Gouden Eeuw van overzee komen. Daaromheen staan zeemonsters en eenhoorns.

Links naast het timpaan staat het beeld van de voorzichtigheid, rechts de gerechtigheid. Beide beelden komen vaak voor op gemeentehuizen. Het beeld van de gerechtigheid staat recht boven de plek waar vroeger een schavot stond voor openbare terechtstellingen.

Boven op het timpaan staat het beeld van de vrede; dat verwijst naar de Vrede van Munster van 1648, die vrede met Spanje die de stad tijdens de bouw sluit.

De Amsterdamse stedenmaagd verschijnt hier als heerser over de wereld. Alle continenten komen haar een eerbetoon brengen en geven onderdanig geschenken. Het timpaan geldt wel als racistisch: het toont de vermeende superioriteit van Europa, en vooral Afrika verschijnt als primitief.

Links staat Europa, rijk gekleed, met een kroon op haar hoofd. Ze heeft een hoorn van overvloed in haar armen. Het timpaan zit vol koloniale verwijzingen. Achter haar staat Afrika, bijna naakt, maar wel met een zonnehoed en kralenketting. Afrikanen slepen balen, tonnen en ivoor naar Amsterdam.

Azië staat rechts van de stedenmaagd. Zij heeft een tulband op haar hoofd en voert een kameel bij de teugel. Amerika verschijnt als een vrouw met een verentooi. Ze brengt rollen tabak en suikerriet. Mijnwerkers delven zilver en goud.

Tijdens de bouw van het stadhuis is Amsterdam op het hoogtepunt van haar macht, en dit beeldhouwwerk bewijst dat de hoge heren zich zeer bewust zijn van die macht. Het beeldhouwwerk aan en in het stadhuis is gemaakt door de Antwerpse kunstenaar Artus Quellinus. Dit timpaan is een inspiratiebron voor de versieringen op de voorkant van het Centraal Station.

Artus Quellinus is verantwoordelijk voor het beeldhouwwerk in en aan het stadhuis. Hij begint in 1650 met zijn atelier en werkt 14 jaar lang aan het stadhuis. Quellinus maakt de ontwerpen; de meeste beeldhouwwerken voeren zijn tientallen medewerkers uit.

Quellinus komt uit Antwerpen, waar hij ook een groot atelier heeft; dat atelier draagt hij over aan zijn zwager. Op het terrein van de stadssteenhouwerij bouwt hij een nieuw atelier. Quellinus woont hier ook. Op het terrein bereiden de medewerkers de beeldhouwwerken voor. Ze gaan vervolgens zoveel mogelijk over het water naar het stadhuis.

In het stadhuis zitten rond de 1500 beeldhouwwerken, allemaal gemaakt in het atelier van Quellinus. Aan de buitenkant zijn de bekendste de timpanen aan de voor- en achterkant en het beeld van Atlas boven op de achterkant van het stadhuis. Binnen zit veel meer beeldhouwwerk; vooral de Burgerzaal en de Vierschaar zijn uitbundig gedecoreerd.

Voordat Quellinus de beelden uitvoert, maakt hij voorstudies in terracotta; als die de goedkeuring krijgen, kan het beeld in carrara-marmer. Enkele tientallen van die terracotta voorstudies blijven bewaard.

Het stadhuis is tegelijk rechtbank, gevangenis en de plek van de executies. Gemiddeld drie keer per jaar worden ter dood veroordeelden opgehangen, onthoofd of geradbraakt. Dat gebeurt buiten op een schavot, zichtbaar voor iedereen, en het trekt vaak een groot publiek.

Alleen misdadigers die hun misdrijven hebben bekend, mogen worden geëxecuteerd. Om ze bij die bekentenis te helpen, kunnen ze gemarteld worden. De logica daarachter: door de pijn zouden mensen zich niet meer op hun leugens kunnen concentreren en dus wel de waarheid moeten spreken.

Bij een terechtstelling komt er een schavot aan het balkon van het stadhuis; vlak onder dat balkon zitten gaten, zodat daar balken in kunnen om het schavot te dragen. Tegenwoordig zijn die gaten dichtgemetseld, maar het kleurverschil is nog te zien.

De laatste executie in Amsterdam vindt plaats op 22 november 1854. Dat is niet hier, maar op de binnenplaats van de gevangenis.

Net om de hoek van de Paleisstraat, op anderhalve meter hoog, staat het GNOT-teken in de muur van het Paleis gekrast. Het teken is het symbool van Provo. GNOT is een samentrekking van God en genot.

Robert Jasper Grootveld bekrast hier in 1975 het Paleis; hij wordt betrapt en krijgt een boete. Bij de groep die het symbool ontwerpt, horen ook Simon Posthuma (later vader van Douwe Bob) en Marijke Koger. Zij trekken naar Londen en maken deel uit van het creatieve team rond de Beatles. En dat creatieve team kiest als symbool opnieuw een appel. Toeval?

Tien jaar later ontstaat computergigant Apple. Het gebruik van de naam apple, maar vooral van het symbool, leidt tot een jarenlange, slepende rechtszaak tussen de Beatles en Apple, die pas in 2007 tot een schikking komt.

Ligt de oorsprong van het appeltje van Apple hier op de hoek van het Paleis? Het logo lijkt in ieder geval sterk op het Provo-appeltje. Datzelfde appeltje zit ook in het wegdek op het Spui, de plek waar de provo's veel samenkomen. Wie van bovenaf naar het plein kijkt, ziet een Provo-appel van rode straatklinkers.

Hier in het Burgemeestersvertrek vergaderen de vier burgemeesters van Amsterdam, ze worden geadviseerd door een groep oud-burgemeesters. Twee enorme schilderijen boven de twee haarden herinneren de burgemeesters er constant aan dat ze eerlijk, onomkoopbaar en standvastig moeten zijn.

Boven de ene haard hangt De onverschrokkenheid van Fabricius in het legerkamp van Pyrrhus van Ferdinand Bol. De Romeinse consul Fabritius moet in Griekenland onderhandelen over de vrijlating van krijgsgevangenen. De Grieken proberen Fabritius om te kopen en als dat niet lukt sturen ze een olifant op hem af. Het heeft allemaal geen zin, de onverschrokken Fabricius houdt stand.

Boven de andere hard hangt De onomkoopbaarheid van de Romeinse consul Manius Curius Dentatus van Govert Flinck. Links op de voorgrond staat de consul in simpele kleren. De rijkgeklede Sammanieten zijn naar zijn landgoed gekomen om hem om te kopen met kostbare geschenken. Maar Dentatus weigert, hij is tevreden met zijn maaltijd van zelfgekweekte rapen.

Niet voor niets staan op beide schilderijen Romeinse consuls. De Amsterdamse burgemeesters vergeleken zich graag met hen. Net als de Romeinen zijn de Amsterdamse regenten republikeinen en de Amsterdammers zien zichzelf graag als net zo machtig als de Romeinen destijds.

Op beide schilderijen staat een zwarte bediende en beiden vertegenwoordigen het kwade. Op het schilderij van Ferdinand Bol is een zwarte man de olifantenbegeleider en in het schilderij van Govert Flinck is het een zwarte bediende die de giften aanbiedt waarmee de Sammanieten de consul willen omkopen.