Nieuwe Kerk

Begin 15e eeuw wordt de Oude Kerk te klein voor de groeiende stad, en op 15 november 1408 geeft bisschop Frederik van Blankenheim van Utrecht toestemming voor een tweede parochiekerk: de Nieuwe Kerk. De kerk wordt gewijd aan Onze Lieve Vrouwe, en later aan Sint-Catharina.

De Nieuwe Kerk verrijst in delen en raakt een aantal keren zwaar beschadigd door brand. Steeds herrijst de kerk groter en mooier. In eerste instantie staat de kerk niet aan de Dam: er staan huizenblokken tussen de kerk en het plein. Pas als in 1648 het nieuwe stadhuis verrijst, breidt de Dam zo ver uit dat ook de Nieuwe Kerk aan het plein staat.

De kerk dient sinds 1814 voor koninklijke huwelijken en inzegeningen. Willem I is op 30 maart 1814 de eerste, Willem-Alexander op 30 april 2013 voorlopig de laatste. Ook de inzegening van het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima in 2002 is hier in de Nieuwe Kerk. Glas-in-loodramen herinneren aan de koninklijke inzegeningen.

Willem Eggert is begin 15e eeuw de bouwheer van de Nieuwe Kerk; hij schenkt de grond waarop de kerk staat en draagt ook financieel flink bij aan de bouw.

Willem is schatrijk geworden als bankier en is een belangrijke steun voor graaf Willem van Holland. Die beloont Willem Eggert vervolgens met allerlei adellijke titels. Zo wordt hij heer van Purmerend, waar hij het slot Purmersteijn bouwt.

Maar Willem Eggert is vooral Amsterdammer. Hij heeft een imposant huis vlak bij de kerk, en er is hem veel aan gelegen om de Nieuwe Kerk mooier te maken dan de Oude Kerk. Hij heeft de kathedraal van Amiens als voorbeeld voor ogen.

Om de familienaam definitief aan de kerk te verbinden, geeft hij opdracht om deze Eggertkapel te stichten. De voltooiing maakt hij niet meer mee. Willem Eggert komt dus niet in zijn eigen kapel te liggen; hij ligt vlakbij, en op die plek is een grafschrift. Zoon Jan bouwt de kapel af en regelt dat er wekelijks drie missen voor het zielenheil van zijn vader klinken.

Het is ijskoud op woensdag 11 januari 1645. Twee dakdekkers op de Nieuwe Kerk hebben hun vuurpot in de dakgoot staan. Even later staat het dak in de brand.

Binnen een half uur staat het houten dak volledig in brand, en stort het brandend in de kerk.

Vrijwel alles wat in de kerk staat, gaat verloren. Grafzerken en pilaren barsten door de hitte. Wel komen de koperen kroonluchters nog uit de puinhopen tevoorschijn.

Na de brand wordt de kerk gerestaureerd, vergroot en verder verfraaid. Uiteindelijk krijgt de kerk een mooier aanzien dan voor de brand. En daar hoort een toren bij: de afgebrande kerk had ook een bescheiden toren. De herbouwde kerk moet een veel grotere, imposantere toren krijgen. De bouw begint wel, maar de toren komt nooit af. Nog altijd is de Nieuwe Kerk een kerk zonder toren.

In een katholieke kerk scheidt het koorhek het deel van de kerk af waar op wonderbaarlijke wijze het lichaam van Christus in een hostie overgaat. Gewone gelovigen mogen niet in dat deel komen.

In een protestantse kerk heeft een koorhek geen functie, en toch komt hier in 1654, als de kerk allang protestants is, een indrukwekkend koorhek. Hier scheidt het de ruimte af waar bijzondere plechtigheden plaatsvinden, zoals huwelijken.

Het hek is ontworpen door de beroemde Amsterdamse edelsmid Johannes Lutma. Hij moet jaren aan het hek hebben gewerkt, dat het hoogtepunt van zijn werk wordt. Het hek wordt bekroond door twee leeuwen: met het wapen van Amsterdam aan de ene kant en het Amsterdamse stadszegel, het koggeschip, aan de andere. Alles golft en fonkelt met krullen, ranken, bloemen, vruchten, engelen- en monsterkoppen; deze stijl heet de kwabstijl.

Het koorhek van Lutma komt in de plaats van het oorspronkelijke gotische koorhek, dat verloren gaat bij de brand van de Nieuwe Kerk in 1645.

Tot tweemaal toe zijn er plannen voor een toren bij de Nieuwe Kerk. De eerste keer in 1565: als de parochie van de Oude Kerk zijn toren laat verhogen, vindt de Nieuwe Kerk dat zij niet achter kan blijven en er ook een toren moet komen. De rivaliteit tussen beide parochies is groot. Maar door de beeldenstorm van 1566 en de alteratie van 1578 gaan de plannen niet door.

Als de Nieuwe Kerk in 1645 uitbrandt en grootser en mooier herrijst, biedt dat nieuwe kansen. Burgemeester Willem Backer is de drijvende kracht achter de bouwplannen.

Jacob van Campen ontwerpt een toren in neogotische stijl. Van Campen ontwerpt ook het nieuwe stadhuis (nu Paleis op de Dam), dat tegelijk verrijst. Maar liefst 6363 heipalen gaan de grond in om de enorme toren te kunnen dragen. De kerktoren moet hoger worden dan het stadhuis, hét symbool van de wereldlijke macht, om te laten zien dat de kerk belangrijker is dan het stadsbestuur. Ook moet de toren per se iets hoger dan de Domtoren in Utrecht.

De eerste steen legt de zoon van de burgemeester in 1647. Maar in 1653 stopt de bouw definitief; de voet en een deel van de romp van de toren zijn dan klaar.

De drijvende kracht achter de bouw, Willem Backer, is een jaar eerder overleden. Bovendien is het geld op, nu de bouw van het nieuwe stadhuis een stuk duurder uitvalt dan verwacht. Er blijft een forse onderkant zonder nut over; het grootste deel daarvan gaat in 1783 tegen de vlakte, maar nog steeds is vanaf de Nieuwezijds Voorburgwal goed te zien dat er een begin met de toren is gemaakt.

Een aantal 17e-eeuwse schilders en tekenaars beeldt de Nieuwe Kerk met toren af; zij nemen een voorschot op een toekomst die er nooit komt.

Na de alteratie wordt de Nieuwe Kerk wit geschilderd; de versierde katholieke kerk moet sober worden. Afbeeldingen zijn daarbij uit den boze, zeker afbeeldingen van heiligen.

Tijdens de grote restauratie van 1959 tot 1980 komen kleurrijke fresco's tevoorschijn; ooit is een groot deel van de kerk ermee gedecoreerd. Enkele fresco's zijn weer zichtbaar gemaakt. Daarop staan engelen die naar de hemel opstijgen, en prachtige versieringen. Op de kale plekken op de pilaren in de kerk hebben heiligenbeelden gezeten.

Joan van Hoorn is gouverneur-generaal van Nederlands-Indië begin 18e eeuw. Hij wordt steenrijk in Indië. Als hij in 1709 tegen zijn zin terug naar Nederland moet, neemt hij een Chinese arts mee en zes Papoea's. Anderhalf jaar later overlijdt hij in Amsterdam. Op zijn graf verwijzen kanonnen naar de buskruithandel waar de familie Van Hoorn veel geld mee verdient. Onderaan de grafsteen staan twee slaafgemaakten, alsof zij Van Hoorn dragen; aan hun enkels bungelen ketens.

Jan van Speijk is tijdens de Belgische Opstand commandant van 's lands gaffelkanonneerboot nr. 2, een zeilschip met één kanon. Zijn boot dreigt in februari 1831 in handen te vallen van opstandelingen in de haven van Antwerpen. Om dat te voorkomen steekt hij zijn sigaar in een vat buskruit en brengt daarmee het schip tot ontploffing.

Jan van Speijk zou hierbij de historische laatste woorden hebben gesproken: "...een infame Brabander worden? Dan liever de lucht in". Er is geen bewijs dat hij dat ook echt zegt.

Bij de ontploffing komen 28 van de 31 bemanningsleden om, onder wie Van Speijk zelf. In Nederland geldt Jan van Speijk al snel als nationale held. Het land heeft een held nodig na de verloren zeeoorlogen met Engeland en de Belgische Opstand.

Er verschijnen lofdichten, gedenkpenningen en monumenten. In het koninkrijk komt er een rouwperiode van drie dagen. Er wordt geld ingezameld voor een nationaal monument. Op 4 mei 1832, vijftien maanden na zijn dood, komt Jan van Speijk in zijn praalgraf hier in de Nieuwe Kerk te liggen.

De familie Boelens is één van de belangrijke begunstigers van de katholieke kerk in Amsterdam. Vooral de band met het Kartuizerklooster is hecht. Het klooster krijgt een kapel en bijvoorbeeld ook het beroemde altaarstuk De aanbidding van Christus van Van Oostsanen.

Dirk Boelens komt al in 1459 in de Nieuwe Kerk te liggen. Zijn kleinzoon, de priester Vechter Dirksz Boelens, sticht in 1510 deze Boelenskapel. De kapel gaat verloren na de alteratie van Amsterdam in 1578. Wat er nog van over is, overleeft de brand van 1645 niet.

Na de alteratie doet de kapel dienst als timmerwerkplaats, als bergplaats van de gravenmaker of als stookhuis. Door een ets van Jan Goeree weten we enigszins hoe de kapel eruitziet, en dat er een drieluik achter het altaar heeft gehangen.

Bij de Nieuwe Kerk liggen twee kerkhoven. Aan de westkant het gewone kerkhof, en aan de oostkant (tussen de ingang van de kerk en de Eggertstraat) het ellendelingenkerkhof.

Het gewone kerkhof is het grootste en heeft gewijde grond; het is bedoeld voor mensen die een fatsoenlijk en christelijk leven hebben geleid. Het ellendelingenkerkhof is een stukje omheinde grond, bedoeld voor ellendige doden: misdadigers en ketters die de beul heeft omgebracht, zelfmoordenaars, ongedoopte kinderen en mensen van wie de identiteit onbekend is. Wie hier ligt, komt sowieso niet in de hemel.

Op een tekening van Claes Jansz Visscher uit het begin van de 17e eeuw zie je beide kerkhoven, rechts het ellendelingenkerkhof. Als je inzoomt, is er zelfs een mannetje te zien dat tegen de muur van het kerkhof plast.

Het is niet zeker wanneer het ellendelingenkerkhof verdwijnt. In 1647 is het nog in gebruik: dan komt hoedenbandmaker Plant Michiels er te liggen, die zelfmoord pleegt op de zolder van een herberg aan de Zeedijk. Op prenten uit 1655 bestaat het kerkhof niet meer.

De steeg naast de kerk gaat vervolgens de Ellendelingensteeg heten. In 1865 vindt het stadsbestuur dat het de bewoners die naam niet meer aan kan doen. De steeg gaat voortaan Eggertstraat heten, naar Willem Eggert, die in 1400 grond en geld schenkt om de Nieuwe Kerk te laten bouwen.

Op woensdag 8 februari 1679 om half drie komt Joost van den Vondel hier te liggen. Hij wordt bijgezet in het familiegraf dat dochter Anna van den Vondel eerder koopt.

Anna ligt hier vier jaar eerder al begraven, en als Vondels kist boven op die van haar komt, is het graf al bijna vol. In 1698 wordt het graf geruimd; onduidelijk is wat er dan met de botten van Vondel en zijn dochter gebeurt.

Zelfs als ze in de Nieuwe Kerk herbegraven worden, dan verdwijnen ze in 1960. Tijdens een restauratie gaan dan alle graven leeg en belanden de botten in een knekelput op de Nieuwe Oosterbegraafplaats. De manier waarop dat gebeurt, krijgt in 1960 veel kritiek.

Het graf van Vondel hier in de Nieuwe Kerk is dus leeg; zijn echte laatste rustplek is hoogstwaarschijnlijk de Nieuwe Ooster. Vondel sterft als arme man; in de laatste jaren van zijn leven verkoopt hij zijn boeken om geld te hebben voor zijn eigen begrafenis.

Tegen de Nieuwe Kerk komen in de 16e eeuw 'cassen', ondiepe winkeltjes in de hoeken van de kerk. Ook andere kerken en gebouwen op de Dam hebben dit soort cassen, verhuurd door de gemeente of de kerk.

De cassen zijn vaak erg ondiep. In de 16e eeuw is dat niet zo'n probleem. In winkels blijft de klant vaak buiten, en verkoopt de winkelier vanuit de deuropening; de spullen liggen in de etalage en eventueel onder een overkapping.

De cassen staan tegen belangrijke publieke gebouwen en zijn daardoor perfecte verkooplocaties. Begin 20e eeuw verdwijnen de meeste winkeltjes, behalve hier aan de Nieuwezijds Voorburgwalkant van de Nieuwe Kerk.

Salomon de Plessis is eigenaar van slavenplantage Nijd en Spijt in Suriname. Vooral zijn dochter Susanna, die de plantage van hem overneemt, staat in Suriname symbool voor de wrede plantagebazen. Zij zou de baby van een tot slaaf gemaakte vrouw hebben verdronken, omdat het kind niet wilde stoppen met huilen.

Nog bekender is het verhaal over Alida. Susanna zou haar man ervan hebben verdacht dat hij een oogje op Alida had. Daarom zou ze haar met een mes hebben gestoken, haar borsten hebben afgesneden en die aan haar man hebben geserveerd. Alida is in Suriname uitgegroeid tot een symbool voor de trotse zwarte vrouw, met een standbeeld en jaarlijkse missverkiezingen die haar naam dragen.

Op 28 juni 1633 trouwen Marten en Oopjen hier in de Nieuwe Kerk. Marten is dan 21, Oopjen 23. De families kennen elkaar goed, dus het kan een huwelijk uit liefde zijn, maar er kleven ook veel voordelen aan. Oopjen brengt als bruidsschat 35.000 gulden mee, Marten 12.000.

Marten en Oopjen zijn een veelbelovend stel: jong, rijk en met een stralende toekomst voor zich. Het geld en de politieke status van de familie van Oopjen zijn zeker voor de familie van Marten aantrekkelijk. Maar Marten is een goede huwelijkskandidaat: hij is erfgenaam van een succesvolle suikerraffinaderij en begint op zijn vijftiende aan een rechtenstudie aan de Universiteit Leiden. Een ideale match voor twee families met ambitie.

Het stel laat zich ter ere van hun huwelijk portretteren door Rembrandt. Deze schilderijen zijn Rembrandts enige portretten waarop de afgebeelden levensgroot, staand en ten voeten uit verschijnen. Eigenlijk zijn zulke portretten voorbehouden aan de hoogste Europese adel.

Het is onbekend waarom Marten en Oopjen voor Rembrandt kiezen. Mogelijk kennen Marten en Rembrandt elkaar; zowel in Leiden als in Amsterdam wonen ze vlak bij elkaar. Rembrandt krijgt voor de twee schilderijen 500 gulden.

Op 18 maart 1677 komt Michiel de Ruyter hier onder enorme belangstelling te liggen. Zelf had hij liever in de Oude Kerk gelegen, maar daar is geen ruimte voor zo'n groot praalgraf.

Voorafgaand aan de plechtigheid in de Nieuwe Kerk trekt de begrafenisstoet uren door de straten. Vrouwen, en dus ook Anna van Gelder, de vrouw van Michiel de Ruyter, zijn daarbij niet welkom. Het verhaal gaat dat de man die Michiels harnas draagt, de dag erna van vermoeidheid overlijdt.

Bij de begrafenis zijn honderden gasten uit binnen- en buitenland, maar stadhouder Willem III ontbreekt; hij heeft veel conflicten met Michiel de Ruyter gehad. Ook Cornelis Tromp, die openlijk ruzie met De Ruyter maakt, is afwezig. Na de plechtigheid duurt het nog vier jaar voordat dit praalgraf klaar is.

De Ruyter zelf ligt in de grafkelder. Tot eind 19e eeuw kun je de botten van de zeeheld bekijken als je de koster een fooi geeft. De glazen ruiten die de botten moeten beschermen, zijn in de loop der eeuwen helemaal kapotgedrukt door bewonderaars; de splinters liggen tussen de botten. Eind 19e eeuw is het graf gerestaureerd; De Ruyters botten liggen nu in een loden kist in de graftombe.

Op het moment van de herdenkingsplechtigheid is Michiel de Ruyter al bijna een jaar dood. Op 29 april 1676 komt hij om bij een zeeslag bij Sicilië. Zijn lichaam wordt gebalsemd en naar Nederland vervoerd.

Op de Franse kust staan kanonnen om eresaluten af te vuren als het schip met het lijk van De Ruyter langsvaart. Opmerkelijk, omdat de Republiek in oorlog is met Frankrijk.

In 1949 opent de familie De Ruyter de kist. Zowel de kist als het lichaam zijn in zeer slechte staat. Naast het lichaam ligt het been dat bij de zeeslag in Sicilië is afgeschoten. De familie besluit dat er een nieuwe kist moet komen, en dat die voorgoed gesloten moet blijven.

De Drie Monnikjes staat nu op de gevel van Gravenstraat 15. Eind 16e eeuw bouwt beeldhouwer Bilhamer hier een knekelhuis. Het huisje hier bij de Nieuwe Kerk staat bekend als het Bekkeneelshuisje.

Bekkeneel is een oud woord voor schedel. In het huisje liggen de skeletten die overblijven als er in de kerk graven zijn geruimd. Het huisje stort in 1656 in elkaar.

Daarna verrijst op dezelfde plek het Wijnroeierscomptoir. Wijnroeiers hebben als taak te meten hoeveel wijn er in een vat zit; dat bepaalt de waarde van het vat en hoeveel belasting eroverheen gaat. Amsterdam heeft zes van die beëdigde wijnroeiers, ook wel wijnverlaters genoemd. Het comptoir is hun wachthuis.