Oude Kerk

Op een terp achter hun huizen aan de Warmoesstraat bouwen de eerste bewoners van Amsterdam in de 13e eeuw een kapelletje dat ook als begraafplaats dienstdoet. Op 17 september 1306 wijdt de bisschop van Utrecht de kerk tot Sint-Nicolaaskerk: de kerk krijgt de naam van de beschermheilige van de zeelieden.

Als de stad groter wordt en het aantal inwoners groeit, voldoet één kerk niet meer. In 1409 wijdt de bisschop aan de Dam de Nieuwe Kerk in. In de volksmond gaat de Sint-Nicolaaskerk daarna de Oude Kerk heten.

Het gebouw groeit in de loop van de eeuwen steeds verder, onder meer in 1552 met de Mariakapel, waar de gebrandschilderde ramen zitten.

Na de alteratie van 1578, als Amsterdam protestants wordt, verdwijnen alle versieringen uit het interieur van de kerk. Hier en daar zie je nog sporen van de oude katholieke versiering. Tot op de dag van vandaag is de Oude Kerk op zondagochtend in gebruik voor de protestantse eredienst.

In de Oude Kerk liggen sinds de dertiende eeuw tot 1865 ongeveer 60.000 mensen begraven, onder meer dan 2.000 grafzerken. Onder hen veel bekende Amsterdammers, van Rembrandts vrouw Saskia tot Jacob Beeldsnyder, tot nu toe de enige zwarte, tot slaaf gemaakte man van wie het graf gevonden is.

Hier staat tegen de kerk een paardenstal; die verduistert de onderste helft van de ruiten van de collegekamer. Omstreeks 1937 gaat de stal tegen de vlakte. Eerder heeft de Oude Kerk zelf een veel grotere stal, met zelfs plaats voor vijf paarden.

Rondom de Oude Kerk staan veel meer gebouwtjes: woningen voor het personeel en ook loodsen voor het onderhoud van de kerk.

Jan Pieterszoon Sweelinck wordt waarschijnlijk al op zijn vijftiende organist van de Oude Kerk. Hij leert het vak al jong van zijn vader; op zijn tweede zit hij voor het eerst achter het orgel. Sweelinck en zijn orgelspel zijn beroemd in heel Europa.

Maar een jaar nadat Sweelinck organist van de Oude Kerk wordt, komt die positie ineens behoorlijk op losse schroeven te staan. In 1578 komt de kerk in handen van de protestanten. Niet alleen verandert het repertoire dat hij tijdens de diensten moet spelen, er valt zelfs het besluit dat de orgels uit de kerken moeten; de gereformeerden zien het orgel namelijk als een wereldlijk instrument. Gelukkig zijn de orgels geen eigendom van de kerken, maar van de stad, en die steekt er een stokje voor. Zo kan Sweelinck de rest van zijn leven de orgels van de Oude Kerk blijven bespelen.

De improvisaties en de techniek van Sweelinck zijn beroemd. En vanaf 1600 wordt hij ook internationaal steeds bekender. Talentvolle organisten uit het buitenland komen naar Sweelinck om les bij hem te nemen in zijn huis in de Koestraat. Dit zijn vooral orgeltalenten uit Duitsland; leerlingen vertellen graag bij sollicitaties dat ze les hebben gehad van Sweelinck.

Sweelinck schrijft veel muziek bij psalmen, die internationaal in grote oplages verschijnt. Waarschijnlijk is die niet bedoeld voor uitvoering in de kerk: Sweelinck kiest namelijk Franstalige in plaats van Nederlandstalige psalmen om op muziek te zetten. De Nederlandse berijming is gebruikelijk in de kerken, maar de Franse taal heeft veel aanzien bij de gegoede burgerij.

Sweelinck overlijdt in 1621. Hij ligt begraven hier in de Oude Kerk, waar ook een plaquette voor hem hangt.

Weyn Ockers wordt bekend door haar rol tijdens de beeldenstorm. Ze zou samen met haar dienstmaagd Trijn een pantoffel naar een mariabeeld hebben gegooid. Of dat echt zo is, weten we nooit; haar bekentenis komt na marteling tot stand.

In de zomer van 1566 trekt er een beeldenstorm door de Nederlanden; op 23 augustus is de Oude Kerk aan de beurt. Woedende protestanten vernielen delen van het interieur, en Weyn Ockers zou in de Sebastiaanskapel haar pantoffel hebben uitgetrokken en naar het mariabeeld hebben gegooid.

Het beeld staat in het altaar van Simon Slecht, priester in de Oude Kerk. De priester verrijkt zichzelf met giften die het mariabeeld krijgt. Deze 'vette offer-penningen' zijn onderwerp van veel kwaadsprekerij en spot.

Weyn Ockers zou die dag in woede zijn ontstoken toen zij het veelbesproken altaar zag, en haar pantoffel hebben uitgetrokken om te gooien. Aanvankelijk lijken de gebeurtenissen van 23 augustus geen grote gevolgen te hebben voor Weyn en Trijn.

Anderhalf jaar later is de situatie helemaal veranderd. Alva is met zijn bloedraad op een onbarmhartige strafexpeditie om de Hollandse ketters te onderwerpen. Weyn en Trijn worden gearresteerd, eerst omdat ze een stenen hondje bij het beeld van Sint-Rochus zouden hebben gestolen. Dat ontkennen de vrouwen, maar even later komt daar de pantoffelbeschuldiging bij.

Na twee keer martelen bekent Weyn dat ze haar schoen zou hebben gegooid. Ook Trijn ondergaat twee keer de marteling, maar zij legt geen bekentenis af. De bekentenissen van haar bazin zorgen er echter voor dat ook zij de doodstraf krijgt — op 22 juni verdrinken de beulen beide vrouwen op de Dam in een met water gevuld wijnvat.

De onbeschilderde plekken op de pilaren laten zien waar tot 23 augustus 1566 heiligenbeelden hebben gezeten. Of alle beelden op die dinsdag sneuvelen, is onbekend; een aantal kan er ook nog tot 26 mei 1578 hebben gezeten. Op die dag wordt Amsterdam protestants.

Vrijwel direct na de alteratie verdwijnen alle katholieke versieringen uit de Oude Kerk. Ook aan de buitenzijde van de kerk verdwijnen veel beelden. Ook daar is vrij makkelijk te zien waar de beelden hebben gezeten. Van de beelden zijn geen afbeeldingen bewaard.

Oorspronkelijk zit het plafond van de Oude Kerk vol beschilderingen. Nadat de gereformeerden de kerk in 1578 overnemen, verdwijnen die allemaal onder de kalk.

Tijdens een restauratie in de jaren vijftig van de vorige eeuw duiken delen van de plafondschilderingen weer op. De vondst is een verrassing; niemand weet dat er schilderingen zitten. De oudste komen uit 1470.

De figuren in elk vlak verwijzen naar een gilde, waarvan de kapel of het altaar zich er recht onder bevindt. Zo hoort het scheepje met daarin Maria en Christus bij het Binnenvaardersgilde, en zit Sint Eloy, patroonheilige van de smeden, in het gewelf van de Smidskapel.

Begin 18e eeuw begint de toren van de kerk te verzakken. De toren is keer op keer uitgebreid en verzwaard, en uiteindelijk kan de fundering dat niet meer dragen. Ook de bouw van het orgel verzwakt de toren waarschijnlijk.

Door de overheersende wind uit het zuidwesten begint de toren over te hellen naar het noordoosten. Om de toren weer recht te krijgen, komt er een omhulsel om de onderste helft van de toren heen; oorspronkelijk is de toren dus smaller en sierlijker.

Hoe de toren er ooit uitziet, is alleen nog te zien op het boogvormige schilderijtje dat op de zogenaamde 'roodeur' hangt. De roodeur is de bijnaam van de deur naar de Spiegelkamer, ook wel de kamer van Commissarissen voor Huwelijkse Zaken genoemd.

Het schilderijtje is rond 1590 gemaakt en toont de kerk met toren vanaf de westkant. Dit is de enige afbeelding van de toren vanuit deze hoek, voordat die in 1738 verbouwd wordt vanwege de verzakte fundering.

Deze kerkbanken komen uit het begin van de 16e eeuw, toen de Oude Kerk nog katholiek was. In die banken zingen en bidden monniken bijna de hele dag door, staand bij ieder gebed. Voor oude en vermoeide monniken is er een bankje waar ze met hun achterwerk tegenaan kunnen leunen.

Deze bankjes heten 'misericordes'. Dat woord komt van het Latijnse misericordia, wat barmhartigheid betekent. In het houtsnijwerk van deze bankjes, onder de billen van de monniken, spelen zich vreemde scènes af.

Mensen poepen geld, lopen tegen muren aan, vechten, drinken en hebben seks: de meest vulgaire voorstellingen komen voorbij op de misericordes. Het lijkt vreemd dat in het heiligste deel van de kerk zulke aardse en zondige afbeeldingen te zien zijn.

De reden is echter simpel: de plek waar de houtsnijwerken zitten, is niet geschikt voor waardige of heilige voorstellingen. Onder de billen van de monniken moeten juist dingen te zien zijn die afkeuring oproepen, maar wel met een knipoog. De houtsnijwerkjes zijn dus niet alleen om te lachen, maar ook voorbeelden van hoe je niet moet leven.

Ooit telt de Oude Kerk 33 glas-in-loodramen. Het merendeel stamt uit de late middeleeuwen. Het licht valt daardoor in allerlei sprankelende kleuren de kerk binnen. De enige overgebleven ramen uit die tijd zitten in de Mariakapel. Samen vormen ze een beeldverhaal.

Het linkerraam toont de Annunciatie, de aankondiging van de geboorte van Christus, en de Visitatie. Onderaan zie je de opdrachtgever, Jan Claesz van Hoppen, met zijn vrouw en kinderen. Op het rechterraam is de Aanbidding van de Herders weergegeven, met daaronder de beschermheiligen van de Oude Kerk, Sint Nicolaas en Johannes de Doper. De stad Amsterdam schenkt het raam in 1555 aan de Oude Kerk.

Je vindt ook niet-religieuze ramen in de Oude Kerk. Bijvoorbeeld een tweetal glas-in-loodvensters met familiewapens van de burgemeesters van Amsterdam tussen 1578 en 1795. In de kooromgang zit een glasraam ter herinnering aan het eind van de oorlog met Spanje in 1648. Het raam komt er in 1656 om de vrede te herdenken. Afgebeeld is de Spaanse koning Philips IV, die een gezegeld en ondertekend document overhandigt aan vertegenwoordigers van de Generale Staten.

De belangrijkste papieren van Amsterdam liggen altijd in de IJzeren Kapel. De kapel zit hier vijf meter boven de grond, en er zijn twee trappen nodig om de ingang te bereiken.

Vanaf de 15e eeuw liggen de belangrijke documenten zorgvuldig opgeborgen in de charterkast in de kapel. Het gaat om oorkonden met het bewijs van speciale privileges die de handel vergemakkelijken.

Verschillende landsheren geven de stad die voorrechten, zoals het beroemde tolprivilege dat graaf Floris V in 1275 aan de bewoners van Amsterdam geeft. Een oorkonde geschreven op perkament en bekrachtigd met één of meer zegels noem je een charter, en die ligt in de charterkast.

De eikenhouten charterkast heeft 45 laatjes waarin de papieren van de stad op onderwerp geordend liggen. Drie sleutels sluiten de klapdeur van de charterkast af. Die sleutels liggen op drie verschillende plaatsen, bij drie verschillende functionarissen. De IJzeren Kapel zelf gaat ook nog eens dicht met twee deuren: een ijzeren deur met twee sloten, en een zware houten deur met een grendel.

De charterkast blijft tot 1892 in de Oude Kerk staan. Dan verhuist de kast naar de Waag op de Nieuwmarkt. Tegenwoordig liggen de belangrijke documenten uit de geschiedenis van Amsterdam in de kelder van het Stadsarchief.

Deze kapel verrijst in 1515 als replica van de Heilig-Grafkerk in Jeruzalem. Het hanggewelf bestaat nog steeds; onder het gewelf staat een beeldengroep, die de beeldenstorm niet overleeft.

De Heilig-Grafkapel speelt een belangrijke rol bij de paasrituelen. Op goede vrijdag komt een crucifix (een kruisbeeld met Jezus) in de kapel te liggen, op zaterdag houden gelovigen de wacht, en op zondag gaat de crucifix de kerk in. Zo verbeelden de gelovigen de opstanding van Christus.

Tegenwoordig heeft de kapel rood glas in de ruiten; dat is moderne kunst. De plaatsing is zeer omstreden. Uiteindelijk bepaalt de rechter dat het rode glas is toegestaan, vooral omdat het weer vervangen kan worden door het originele glas.

In de Spiegelzaal achter deze deur zetelen van 1578 tot 1656 de commissarissen van Huwelijkse Zaken. Iedereen die in Amsterdam wil trouwen, moet eerst door deze deur. En ook de ondertrouw moet je hier laten vastleggen.

Naar schatting 200.000 Amsterdammers gaan door deze rode deur om hun ondertrouw vast te laten leggen. Door de roodeur gaan betekent op zijn Amsterdams ook: in ondertrouw gaan. Als het stadhuis op de Dam klaar is, verhuizen de commissarissen van Huwelijkse Zaken naar het nieuwe stadhuis.

De commissarissen kunnen de trouwlustigen van tevoren al bespieden. In de deur zit een spioneervenster, een zogenaamd judasluikje. En boven de deur staat nog een laatste waarschuwing uit 1597 aan de aanstaande echtparen: Tis haest getrout dat lange rout. Met haast getrouwd, lang gerouwd, zouden we nu zeggen.

Ruim tweeduizend graven, waarin waarschijnlijk zo'n 60 duizend mensen begraven liggen, tel je in de Oude Kerk. De graven zijn 4, soms 5 kisten diep, en worden regelmatig geruimd als de grafrechten verlopen of in de verkoop gaan.

Tegenwoordig zijn vrijwel alle graven leeg en liggen de stoffelijke resten in een knekelput achter in de kerk. Door een glasplaat in de vloer zie je daar de inhoud van de knekelput.

Geen van de zerken is ongeschonden. Door de voortdurende slijtage van de schoenzolen zijn ze afgesleten. Veel stenen zijn ook gebroken door verzakkingen of gebreken in de steen.

In de vochtige bodem vergaan de doodskisten na verloop van tijd, waardoor het zand onder de zerken wegzakt. De grafstenen moeten zo nu en dan omhoog om de vloer weer op hoogte te brengen. In elke zerk zit daarom een wigvormig gat, waarin een klauw de zerk kan optillen.

Het oudste graf is ouder dan de kerk. Nog voor de bouw van de Oude Kerk ligt hier Amsterdams eerste begraafplaats. Bij archeologisch onderzoek in 1963 duikt onder de Oude Kerk een zogenaamd boomkistgraf op uit omstreeks 1200. In het graf ligt het skelet van een ongeveer 35-jarige man. Het boomkistgraf is het oudste graf dat ooit in Amsterdam is gevonden. Helaas weten we verder niets over de man.

Jacob Matroos Beeldsnijder is de enige bekende persoon van kleur die in de Oude Kerk begraven ligt. Jacob komt samen met zijn tweelingbroer Ernst in 1780 ter wereld. Zijn vader is Wolphert Beeldsnijder, een Nederlander; zijn moeder is Betje van Beeldsnijder, een Afro-Surinaamse vrouw.

Betje is als slaaf eigendom van Wolphert, en om die reden zijn de broers bij hun geboorte ook bezit van hun vader. We weten weinig over de gezinssituatie van Jacob en Ernst. Volgens de officiële documenten worden Betje en haar zoons in 1781 vrijgekocht en reizen ze naar Nederland. Jacob komt in 1817 in de Oude Kerk te liggen; het lot van zijn broer is onbekend.

Saskia Uylenburgh, de eerste vrouw van Rembrandt, komt hier in 1642 op 29-jarige leeftijd te liggen. Rembrandt koopt het graf, maar verkoopt het weer twintig jaar later, in 1662, om de begrafenis van Hendrickje Stoffels te kunnen betalen. Of de resten van Saskia dan meteen worden geruimd, is niet duidelijk; wel dat haar grafsteen verdwijnt en dat andere doden haar plek vanaf dat moment gebruiken.

Pas in 1953 komt de exacte plek van Saskia's graf weer boven, en komt daar een nieuwe zerk met haar naam op.

Saskia wordt geboren in een welgestelde Friese familie. Ze leert Rembrandt waarschijnlijk kennen via haar neef, de Amsterdamse kunsthandelaar Hendrick Uylenburgh. In de zomer van 1634 tekent Rembrandt hun ondertrouwakte in de Spiegelkamer van de Oude Kerk. Daarop gaat het pasgetrouwde stel wonen bij de familie van Saskia's neef Hendrick aan de Jodenbreestraat. Hun twee zonen (onder wie Titus) worden gedoopt in de Oude Kerk. Saskia staat model voor talloze werken van Rembrandt.

Kiliaen van Rensselaer speelt een hoofdrol in de Nederlandse koloniale geschiedenis in de Verenigde Staten. Als bewindvoerder van de WIC, maar vooral als grootgrondbezitter.

Van Rensselaer heeft min of meer zijn eigen kolonie, Rensselaerswijck, ongeveer de huidige provincies Albany en Rensselaer, in de staat New York. De stad Rensselaer en de county met dezelfde naam in Albany herinneren daar nog altijd aan.

Van Rensselaer is een schatrijke juwelier die zijn geld investeert in de Verenigde Staten. Hij stuurt boeren en ambachtslieden vanuit Europa naar het gebied en begint daar vooral tabaksplantages. Ook nadat de Britten de rol van de Nederlanders overnemen, blijft de familie Van Rensselaer nog lang zeer invloedrijk. Verre afstammelingen hangen in de Oude Kerk een plaquette op.

Kiliaen van Rensselaer zet zelf nooit een stap in Amerika; zijn zoon wel, die neemt de leiding van de kolonie op zich.

Toen de kerk protestants werd, had deze doopkapel geen functie meer. In de 17e eeuw koopt Cornelis de Graeff de kapel. De Graeff is één van de machtigste en rijkste mannen van Amsterdam; als zomers buitenverblijf laat hij Paleis Soestdijk bouwen.

Van de doopkapel maakt Cornelis de Graeff een grafkapel voor zijn eigen familie. Het hekwerk laat hij ontwerpen door Jacob van Campen, met wie hij ook al samenwerkt bij de bouw van het Paleis op de Dam. Net als bij het paleis is het beeldhouwwerk van Quellinus.

Cornelis Cruys wordt geboren in het Noorse Stavanger en komt naar Amsterdam om zijn geluk te beproeven. Hij brengt het tot bevelvoerder van de Russische marine. De loopbaan van Cruys begint bij de Amsterdamse marine; hij trouwt een kapiteinsdochter en maakt snel carrière.

Bij het bezoek van tsaar Peter de Grote in 1697 organiseert de stad een schijngevecht op het IJ. Cornelis Cruys geeft de tsaar uitleg over manoeuvrerende schepen. Peter de Grote, die in Amsterdam zoveel mogelijk kennis probeert te verzamelen, vraagt Cruys of hij naar Rusland wil komen om daar de marine mee op te zetten.

In april 1698 tekent Cornelis Cruys een contract met de tsaar. Met zes schepen trekt hij daarna met zijn vrouw en kinderen en 626 andere Hollanders — scheepslieden, ingenieurs, bouwers — naar Rusland. Hij krijgt de leiding over de werf aan de Zwarte Zee en wordt meteen ook viceadmiraal van de vloot. Cornelis Cruys bouwt een wendbare vloot waarmee de Russen een wapenstilstand met de Turken weten af te dwingen.

Rusland heeft in die dagen geen verbinding met de Oostzee; Sint-Petersburg bestaat nog niet, en dat gebied is in handen van de Zweden. In 1703 veroveren de Russen het gebied en beginnen ze meteen met de bouw van een moderne nieuwe hoofdstad, naar het voorbeeld van Amsterdam: Sint-Petersburg.

Cornelis Cruys adviseert over de aanleg van de haven en over de bouw van het fort dat de stad beveiligt. Ook hier krijgt Cruys de opdracht om een Russische marine uit de grond te stampen. Keer op keer slaat Cruys Zweedse aanvallen af, zodat de bouw van Sint-Petersburg gewoon door kan gaan.

Peter de Grote en Cornelis Cruys raken goed bevriend. De Amsterdammer is in 1712 zelfs getuige bij het huwelijk van de tsaar. Maar als hij tot tweemaal toe een paar Zweedse schepen laat ontkomen, keert de tsaar zich tegen hem. Cruys wordt verbannen naar het onherbergzame Kazan. Na een jaar haalt de tsaar hem terug en geeft hij hem zijn oude functie terug.

Maar Cornelis Cruys wordt oud, en hij smeekt de tsaar om ontslag en terugkeer naar Amsterdam. Peter de Grote wil hem echter niet laten gaan; pas twee jaar na de dood van de tsaar mag Cruys terug naar Amsterdam. Het is te laat: voordat hij terug kan keren, sterft Cornelis Cruys. Zijn lichaam gaat naar Amsterdam en komt hier in de Oude Kerk te liggen.

Rusland heeft dan, mede dankzij Cornelis Cruys, een bloeiende havenstad aan de Oostzeekust en is een sterke zeemacht geworden. Veel Russische scheepvaarttermen herinneren nog aan de Nederlandse invloed: wjerf, ankor, mast, sjtoerman, sjkipper, kabeljtow. In Stavanger staat een standbeeld van Cornelis Cruys.

Jacob van Heemskerck is in zijn tijd dé grote Nederlandse zeeheld. Hij wordt bekend omdat hij in 1597 de overlevenden van de expeditie van Willem Barentsz veilig thuisbrengt, na de overwintering op Nova Zembla.

Veel belangrijker is de overwinning onder zijn leiding op de Spanjaarden bij Gibraltar in 1607; die zeeslag kost hemzelf het leven. Op 25 april vernietigt de vloot van Van Heemskerck de Spaanse marine in Gibraltar. Daarna moet Filips III wel akkoord gaan met een wapenstilstand, die uiteindelijk 12 jaar duurt.

De begrafenis van Van Heemskerck is ongewoon indrukwekkend. 800 hoogwaardigheidsbekleders begeleiden de stoet van zijn huis vlak bij het Spinhuis naar de Oude Kerk. "Heemskerck, die dwers door 't ys en 't yser dorste streven / Liet d'eer aen 't Land, hier 't lyf, voor Gibraltar het leven", schrijft Pieter Cornelisz Hooft voor het grafmonument dat vlak bij zijn grafsteen aan een pilaar hangt. Zijn helm, harnas en zwaard komen aan het grafmonument, en hangen daar bijna twee eeuwen. Ze zijn nu in het Rijksmuseum.