de geboorte van het kapitalisme

Het Paalhuis verrijst in 1560 aan de noordzijde van de Nieuwebrug, aan wat dan nog het Open Havenfront van Amsterdam is, tegenwoordig de Prins Hendrikkade. Het dankt zijn naam aan de dubbele rij palen die het IJ de stad afsluiten. Het staat half in het IJ, zodat schippers hier gemakkelijk kunnen aanleggen; ze betalen hier het zogeheten paalgeld.

Het Paalhuis doet ook lange tijd dienst als postkantoor en als beurs voor de termijnmarkt. Handelaren verhandelen er goederen die pas later geleverd worden, tegen een vooraf afgesproken prijs. Voor handelaren is de plek ideaal: zij kunnen hier precies zien wat de stad binnenkomt. Het Paalhuis gaat rond 1680 tegen de vlakte, bij de aanleg van een schutsluis tussen het IJ en het Damrak.

De 16e-eeuwse kooplui verzamelen zich dagelijks om te handelen, in het begin op de Warmoesstraat, waar veel grote handelaren wonen. Maar naarmate Amsterdam belangrijker wordt als handelsstad, gaan de handelende kooplui op straat een probleem vormen. De Warmoesstraat is dan nog een belangrijke doorvoerroute, en de kruiers met handkarren hebben de grootste moeite om zich langs de handelaren te wurmen.

Het stadsbestuur ziet dat het zo niet langer kan en wijst in 1561 de Nieuwe Brug aan als plek voor de handel. Vanaf de Nieuwe Brug kijk je zo op het IJ. De haven waar schepen hun goederen aan wal brengen, ligt een eindje verderop. En misschien wel het allerbelangrijkst: de schippers brengen de internationale post naar de Nieuwe Brug. Brieven uit het Oostzeegebied, uit Engeland en uit alle andere gebieden waarmee Amsterdam handel drijft, komen aan in het Paalhuis.

Op de Nieuwe Brug staan de kooplui wel in de openlucht. Op mooie zomerdagen is dat geen probleem, maar als er een gure wind over het IJ waait, zoeken ze beschutting. Daarom krijgt de koopliedengemeenschap in 1586 bij slecht weer de beschikking over de St. Olofskapel, op een steenworp van de Nieuwe Brug. Zo wordt die kapel het eerste beursgebouw van Amsterdam.

Het grootste deel van de handel bestaat uit basisproducten als partijen hout, zout en graan. Omdat die goederen betaald moeten worden, sluiten de kooplieden ook financiële transacties af: leningen, wisselbrieven en assignaties, de vroegmoderne variant van de cheque. Vanaf 1602 komen daar de aandelen in de VOC bij. De aandelenhandel is geboren; voor de Amsterdamse kooplui is dat weinig anders dan de handel die ze al gewend zijn, al gaan er vaak veel grotere bedragen in om.

De Warmoesstraat is het centrum van de handel in de 15e en 16e eeuw. Voor handelaren is de straat ideaal: ze zitten hier dicht bij de haven en hebben pakhuizen die met de achterkant in het Damrak staan, waar schepen makkelijk kunnen aanleggen.

Op de Warmoesstraat heerst een drukke handel. Bij regen schuilen de makelaars, handelaars, reders en verzekeraars onder de luifels van de winkels of in de gelagkamers van de herbergen. De huizenprijzen zijn hier dan ook het hoogst van Amsterdam, en als je echt meetelt, woon je hier in de buurt. Na 1600 vertrekt de handel naar de nieuwe beurzen aan het Damrak en rond de Dam.

Arent ten Grootenhuys is één van de grondleggers van de Compagnie van Verre, een voorloper van de VOC. In 1602 hoort hij bij de mannen die de VOC oprichten; hij steekt er 12 duizend gulden in. Samen met Dirck van Os bedenkt Ten Grootenhuys de financiële constructies die de VOC tot zo'n succes maken.

In 1609 investeert hij samen met Van Os en dertien anderen in het droogmalen van de Beemstermeer, voor die tijd een zeer riskante investering. Het meeste verdient Arent ten Grootenhuys nog met zijn handel op Rusland; bij zijn dood laat hij een kwart miljoen gulden na, een fortuin voor die tijd.

De leesbare handtekening van Ten Grootenhuys staat onder het oudst bekende aandeel ter wereld: een VOC-aandeel.

In 1609 opent hier in het Oude Stadhuis de Wisselbank, een revolutionaire verandering in het betalingsverkeer. Tot dan toe verlopen betalingen vaak chaotisch.

Er zijn veel verschillende munten in omloop, de waarde is lang niet altijd duidelijk, en vaak gaan er ook hoekjes af, wat de waarde nog onduidelijker maakt. Geldwisselaars verdienen hier een goede boterham aan, maar voor de handel is het een groot probleem. De Amsterdamse Wisselbank verandert dat compleet: iedereen kan hier zijn munten in guldens inwisselen.

In korte tijd wordt de gulden daarmee de internationale standaard in het betalingsverkeer. De gulden is in de 17e eeuw wat de dollar nu is.

De betrouwbaarheid van de Wisselbank is essentieel, en dat wordt nog belangrijker als de bank papieren wisselbrieven gaat uitgeven: tegen inlevering daarvan krijgt de toonder contant geld. Het bankbiljet is daarmee geboren. De bank werkt ook als een soort giro: handelaren openen een rekening, nemen geld op en maken over naar andere rekeningen.

Het vertrouwen is zo groot dat veel handelaren hun geld liever hier bewaren dan thuis; hier ligt het veiliger. De Engelse ambassadeur heeft het over '…de wijdvermaarde wisselbank, alwaer de grootste wezenlijke schat gevonden wordt, die ergens in de waerelt bekent is'. De Wisselbank blijft lang belangrijk, maar als eind 18e eeuw de VOC ten onder gaat, komt ook de Wisselbank in problemen. De Nederlandsche Bank neemt de rol in 1820 over.

Hier woont Johannes de Paep, die van 1643 tot 1650 conciërge is van de Amsterdamse beurs. Dat is dan de beurs van Hendrick de Keyser, die op het Rokin staat, vlak bij de Dam.

Als conciërge biedt De Paep zich aan als bemiddelaar voor handelaren die niet goed de weg weten. De beurs kan erg hectisch zijn, met kooplieden uit de hele wereld die zich verdelen over 42 pilaren. Bij elke pilaar draait de handel om andere goederen. Johannes de Paep helpt handelaren hun weg te vinden.

Hij adverteert met de volgende tekst: 'Aan alle H.H. Cooplieden en Winkeliers Uwe E.E. zij kenbaer dat Johannes de Paep aen Heeren, Cooplieden en Winkeliers verhuurt en bestelt Boeckhouders, knechts en Winkelknechts, Zoo binnen als buiten 'slants, oock kostgangers en Commensaalen, een iedernaer zijn gelt en gelegenheit. Indien iemant zijnen dienst behoeft, hij woont inde s.t Jans straet inde fransch pletbanck een ygenlijck ten dienst.'

In 1672, het rampjaar, is er een groot tekort aan muntgeld. De Franse troepen bezetten grote delen van Nederland; alleen achter de waterlinie is het veilig. Utrecht ligt buiten die linie en valt vrij makkelijk in Franse handen. En daarmee ontstaat er een muntgeldprobleem in Amsterdam, want het Amsterdamse geld komt uit de Utrechtse munt.

Ook Enkhuizen en Dordrecht mogen geld slaan, maar de tocht daarheen wordt in 1672 te gevaarlijk. En dat terwijl de vraag naar muntgeld juist enorm toeneemt. Veel handelaren halen hun tegoeden van de Wisselbank uit angst voor een Franse inval: een soort bankrun in de 17e eeuw.

De Wisselbank heeft ineens een groot tekort aan muntgeld, terwijl er genoeg klompen zilver en goud in de kluis liggen. Die voorraad wordt nog groter als er een zogenaamde oorlogsheffing komt: rijke burgers betalen met gouden of zilveren sieraden, maar daarmee is er nog geen muntgeld. Amsterdam heeft geen muntmeester en geen officiële toestemming om munten te slaan.

De muntmeester is snel gevonden: een Overijsselse muntmeester is naar Amsterdam gevlucht. Op 17 september 1672 krijgt de stad toestemming van de Staten van Holland om zelf munten te slaan. Anderhalve maand later slaat de stad hier in het bijgebouw van de munt de eerste Amsterdamse munten.

In een jaar tijd slaat de stad in de Regulierstoren 57.400 gouden dukaten en 1.386.225 zilveren rijders. Eind 1673 is de Franse dreiging voorbij, en daarmee ook de productie van munten. Maar dat ene jaar verandert de naam van het plein en de toren: de Regulierstoren wordt de Munttoren.

Woedende Amsterdammers bestormen het Engelse Koffiehuis op 5 oktober 1720, omdat de beurshandelaren zich daar verzamelen. De menigte houdt hen verantwoordelijk nadat de handel in aandelen van nepondernemingen voor een economische crisis zorgt.

In de jaren voor 1720 ontstaan eerst in Frankrijk en Engeland allerlei ondernemingen die grootse winsten beloven, zonder dat duidelijk is of dat echt gaat gebeuren. Eerst gaat de koers nog flink omhoog, maar dat kan niet goed blijven gaan, en in 1720 barst de zeepbel.

De aandelen blijken niets meer waard. De beurshandelaren hebben dat op tijd door en beperken hun verlies, maar veel gewone Amsterdammers niet.

Op 5 oktober komen ze verhaal halen in het Engelse Koffiehuis. De menigte vernielt het koffiehuis en de beurshandelaren krijgen klappen, maar de politie is er op tijd bij om erger te voorkomen.

Uiteindelijk valt de economische schade van de windhandel in Nederland mee. De beurshandel hier is veel strenger geregeld dan in Frankrijk en Engeland, waar de windhandel van 1720 wél voor een economische crisis zorgt. In een groot aantal spotprenten gaan de beurshandelaren voor de windhandel op de hak.

Isaac Le Maire geldt als de uitvinder van short gaan: het verkopen van aandelen die je nog niet bezit en pas koopt als je ze moet leveren. Zo verdien je veel geld als de koers in de tussentijd daalt; stijgt de koers, dan zijn de verliezen groot.

Le Maire ligt doorlopend overhoop met de VOC en is ervan overtuigd dat de koers gaat dalen — en anders brengt hij die koers zelf wel naar beneden.

Wat Le Maire doet, is een 'berenaanval' organiseren. Hij richt een syndicaat op met negen andere mannen. Ze gaan allemaal 'short', en dat drukt de aandelenkoers. Het syndicaat probeert de koers nog verder omlaag te krijgen door geruchten over de VOC te verspreiden. Het gaat zoals verwacht: de prijs daalt.

Op de een of andere manier krijgen de directeuren van de VOC lucht van de plannen, en vragen ze de autoriteiten in te grijpen. Op 27 februari 1610 volgt een verbod op praktijken zoals die van Le Maire en zijn syndicaat, de eerste keer dat ergens ter wereld de aandelenmarkt gereguleerd wordt. Aandelen verkopen die je nog niet bezit, is voortaan verboden.

Het verbod bedreigt Le Maire en zijn berensyndicaat niet meteen, want het gaat pas twee maanden later in. Maar als de plannen van Le Maire en zijn collega-handelaren bekend zijn, daalt de aandelenkoers niet meer. Le Maire en zijn consorten verliezen 45 duizend gulden. Hij verhuist naar Egmond aan den Hoef om de aandelenhandelaren niet meer dagelijks tegen te komen.

De handelaren omzeilen de nieuwe regels snel. Ze nemen in de contracten een clausule op dat ze weten dat het verboden is, maar toch besluiten zich er niet aan te houden. Op de beurs is de reputatie van de handelaren veel belangrijker dan regels van de overheid: wie zich niet aan de contracten houdt, kan geen zaken meer doen.

Hier op de hoek van de Dam en de toenmalige Beursstraat zit de uitgeverij van Caspar van Hilten, de maker van de oudste krant van Nederland, de 'Courante uyt Italiën, Duytslandt, &c.'. De oudste bewaard gebleven krant komt uit 1618.

Dat Van Hilten hier zit, tegen de beurs van Hendrick de Keyser aan, is geen toeval. Voor de beurshandelaren is nieuws uit het buitenland van levensbelang: stormen, misoogsten of machtswisselingen hebben grote invloed op de prijzen.

Van Hilten is niet de enige die begin 17e eeuw een krant uitgeeft. In 1619 verschijnt 'Tijdinghe uyt verscheyde quartieren' van Broer Jansz; de twee beconcurreren elkaar heftig. Een kwart eeuw later heeft Amsterdam al zes kranten.

De handel in Amsterdam explodeert begin 17e eeuw. En terwijl andere steden allang een beursgebouw hebben, handelen de kooplui in Amsterdam nog in de open lucht. Sinds de oprichting van de VOC bestaat de handel niet alleen meer uit hout, zout en graan, maar ook uit kruiden, specerijen en natuurlijk aandelen.

In 1608 valt het besluit om een handelsbeurs te bouwen, boven op de Amstel, vlak bij de Dam. De beurs verrijst op een grote stenen boog; met gestreken mast kunnen schepen onder het gebouw doorvaren.

De beurs van Londen en die van Antwerpen dienen als voorbeeld. De beurs bestaat uit een groot plein van 60 bij 35 meter. Rondom het plein ligt een overdekte galerij, met 42 genummerde pilaren.

De nummering op de pilaren is niet zomaar: bij elk nummer hoort een bepaald soort handel, een pilaar voor bier, voor zout, voor graan. Achter in de beurs staat een pilaar voor aandelen. Zo vinden kooplui hun tegenpartij makkelijk. In het gebouw is ook plek voor een wachthuis van de ratelwacht, winkeltjes, een verkoophal voor laken en een schermschool.

Het duurt drie jaar voordat het gebouw af is. De eerste handelsdag, 'vergaderinge der coopluyden', is op 1 augustus 1611. De handel trekt notarissen en makelaars naar het Rokin. Ook uitgeverijen komen erop af: de handelaren hebben behoefte aan nieuwtjes, en de uitgevers zien daar een markt in.

Het gebouw zweeft als het ware boven het water, en dat zorgt vanaf het begin voor problemen. Het blijft maar werken. In 1656 valt één van de pilaren zomaar om, en vervolgens blijken de gewelven onder het gebouw verzakt. In 1675 valt het besluit dat de onderdoorgang te gevaarlijk is, en legt de stad de scheepvaart stil.

De onderdoorgang verdwijnt onder de grond, en doorlopend zijn er herstelmaatregelen nodig, maar het gebouw blijft instabiel. Eind 18e eeuw ondergaat de Beurs een ingrijpende renovatie, maar ook dat helpt niet, en in 1836 sluit de beurs. Bouwen op deze rivierbedding blijkt niet mogelijk.

Handelaren aan de Beurs moeten aan allerlei regels voldoen. Zo is de beurs maar één of twee uur per dag open, van elf tot twaalf 's ochtends en 's avonds ook nog vaak een uur. Zo is iedereen tegelijk in het gebouw en is de kans het grootst dat er een transactie tot stand komt. Bovendien is voor iedereen inzichtelijk welke transacties er tot stand komen en tegen welke prijs.

Alleen handelaren die lid zijn van de beurs mogen er werken. Voor elk type handel hebben ze hun eigen hoekje in het gebouw of op het plein. Om buitenstaanders met de juiste handelaren in contact te brengen, zijn er bemiddelaars die tegen betaling de weg wijzen.

Handel buiten de beurs om is verboden; daarom mogen handelaren zelfs buiten beursuren niet in de buurt van het gebouw komen. Maar dat verbod helpt niet: ze spreken af op de Dam en vooral in één van de vele herbergen in de Kalverstraat. Daar ontstaat al snel een bloeiende handel, ook in allerlei optiehandel die op de beurs verboden is.

Vanaf 1630 neemt de handel flink toe. In korte tijd ontwikkelt de beurs zich, en de regels en veel van de financiële producten die dan ontstaan, zijn bijna vier eeuwen later nog steeds in gebruik. In die tijd komen ook de hoeklieden op, bemiddelaars tussen investeerders en handelaren.

De Beurs van Hendrick de Keyser is de eerste plek ter wereld waar je in aandelen kunt handelen en een koers ontstaat. Eerst alleen in aandelen van de VOC; vanaf 1623 volgt de WIC.

Behalve in aandelen gaan er ook allerlei afgeleide producten van de hand: opties, termijncontracten, verzekeringen en financiële producten als staatsobligaties en rentebrieven. De oudste rentebrief ter wereld is van een Nederlands waterschap en komt uit 1624.

De beurs is de geboorteplek van de aandelenhandel en veel moderne financiële producten. Met dezelfde keerzijde als nu: om de zoveel jaar een financiële crisis en regelmatig financiële schandalen, het eerste en bekendste met Isaac Le Maire.

In de 18e eeuw gaat het slecht met de Nederlandse handel, maar in de stad zit nog steeds heel veel rijkdom, opgebouwd in de eeuw daarvoor. De beurs verandert daardoor steeds meer van karakter. Vanuit Amsterdam financieren de bankiers de Europese en Amerikaanse regeringen. Veel geld gaat als lening naar het buitenland, en niet naar investeringen in Nederland.

Dat leidt tot een bloeiende financiële sector in de 18e eeuw, maar een verarmende samenleving en een economie die steeds verder achteruitgaat. De investeringen in het buitenland zorgen er ook voor dat de industriële revolutie in Nederland pas laat op gang komt.

In augustus 1602 kun je inschrijven op de VOC-aandelen. Dat gebeurt bij Dirck van Os thuis in de Warmoesstraat. Van Os is één van de bewindvoerders van de VOC, die eerder dat jaar ontstaat, en hij is het financiële brein van de compagnie.

Een maand lang kan iedereen die dat wil zich inschrijven in het register bij Van Os thuis; daarin geef je aan voor hoeveel geld je aandelen koopt. Om beurten kijken de bewindvoerders toe hoe boekhouder Barent Lampe de inschrijvingen vastlegt. Op de laatste dag loopt het nog storm, met vaak heel gewone Amsterdammers die een aandeel willen kopen.

Als allerlaatste schrijft boekhouder Lampe zijn huishoudster in, voor 50 gulden. In totaal schrijven 1143 investeerders in, voor 3.674.945 gulden. Ook in andere steden kun je inschrijven, maar nergens gebeurt dat zo massaal als in Amsterdam.

De handel op de beurs is altijd werk voor gespecialiseerde handelaren. Graanhandelaren kopen termijncontracten in graan, bierhandelaren in bier. Met het VOC-aandeel verandert dat.

Veel gewone mensen willen een aandeel kopen. Ze hebben geen idee hoe ze daarmee moeten handelen, en het spektakel op de beurs maakt ze onzeker. Al helemaal als die aandeelhouders van buiten Amsterdam komen.

De broers Christoffel en Jan Raphoen springen in dat gat. Bij hen koop je een aandeel voor 2,5% boven de normale beurskoers en verkoop je er één voor 2,5% onder die koers. Dat lijkt nadelig, maar zo bespaar je jezelf een boel gedoe en kosten op de beurs. Zo is het vak van hoekman geboren. En dat legt de broers geen windeieren, getuige het rijk versierde graf in de Oude Kerk.

Op 3 augustus 1763 gaat Leendert Pieter de Neufville failliet. Hij trekt tientallen handelshuizen in de Republiek, Duitsland en de rest van Europa mee in zijn val. In Amsterdam is geen krediet meer te krijgen, en een groot deel van de handel valt stil. Het kost uiteindelijk maanden om het financiële systeem van Europa weer op gang te krijgen.

Leendert Pieter de Neufville begint als succesvol stoffenhandelaar. Vanaf 1751 neemt hij het bankiershuis van zijn vader over. Dat gaat eerst erg goed; tijdens de Zevenjarige Oorlog wordt De Neufville schatrijk.

In heel Europa is een tekort aan muntgeld, en daarom gaat veel betaling via wisselbrieven, een soort schuldverklaring. De handel in die wisselbrieven is erg lucratief voor bankiers als De Neufville.

Dalende prijzen, lagere effectenkoersen en eigenaren die hun geld willen zien, zorgen na de oorlog voor een crisis. Al snel kan Leendert Pieter de Neufville niet meer aan zijn verplichtingen voldoen.

De Neufville heeft veel contracten uitstaan met handelaren in Hamburg, Berlijn en Stockholm; ook daar komen bedrijven in de problemen. Alleen al in Hamburg zijn er meer dan 90 faillissementen.

De schuldencrisis van De Neufville leidt tot strenge regels voor wisselbrieven. De Amsterdamse Wisselbank speelt een belangrijke rol bij het herstel van het financiële systeem. Ze handelt zoals wij dat nu normaal vinden van een centrale bank; zo legt de bankencrisis de basis voor de moderne centrale bank.