moren

Het Huis met de Moortjes verrijst rond 1680 voor Nicolaes van Waveren. Die laat waarschijnlijk ook de beelden van de twee zwarten, toen nog met witte kleding en tulband, in zijn gevel aanbrengen. Het zijn niet zomaar gevelstenen, maar sculpturen van marmer en zwart albast. Waarom Nicolaes van Waveren de beelden laat plaatsen, is onbekend.

De beelden krijgen een extra betekenis als de schoonzoon van Van Waveren hier komt wonen. Hendrik van Hoorn is zakenman, suikerraffinadeur en actief in slavenkolonie Berbice.

Van 1710 tot 1720 is Hendrik directeur van de Sociëteit van Berbice, tegenwoordig in Guyana, het buurland van Suriname. De plantages in Berbice zijn berucht vanwege het moordende klimaat. De slaafgemaakten hebben het er extreem zwaar en sterven snel. In 1763, ruim na de tijd van Van Hoorn, leidt dat tot de grootste slavenopstand ooit.

In 1877 verdwijnen de twee hoofden uit de gevel. Bijna vijftig jaar later duiken de beelden weer op in een kelder, en in 1927 krijgen ze hun oude plek boven de deur terug. Ze gelden dan als herinnering aan Amsterdams glorieuze verleden.

De Franse schrijver Albert Camus laat de hoofdpersoon in zijn roman De val uit 1956 denken dat een trotse slavenhandelaar de hoofden in de gevel heeft geplaatst. Dat de beelden naar de slavenhandel verwijzen, vindt ook de faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam, die in de jaren zeventig in het pand zit. De beelden mogen niet meer zichtbaar zijn, en er komen grijze kistjes over de hoofden. Tegenwoordig zijn de zwarte hoofden aan Herengracht 514 weer gewoon te zien.

In het familiewapen van de Van Loons staan prominent twee morenkoppen. Het wapen staat vaak in een bovenhoek van schilderijen waarop een lid van de familie Van Loon is afgebeeld.

De oorsprong van de morenkop ligt niet in de slavenhandel; de familie heeft het wapen al voordat er vanuit Nederland in tot slaaf gemaakten wordt gehandeld. Zo is er een vriendenboek van rond 1597 van Hans van Loon en Anna Ruychaver waarop het wapen staat. Hoogstwaarschijnlijk verwijzen de hoofden naar de handel in specerijen met het Midden-Oosten. Ook op schilderijen uit die tijd, als de VOC nog moet worden opgericht, staat het wapen met de twee morenkoppen.

Latere generaties Van Loon zijn wél betrokken bij slavernij. Geen Van Loon handelt zelf in slaafgemaakten, maar ze zijn bestuurders van de VOC, de WIC en de Sociëteit van Suriname.

Bartholomeus de Moor laat hier begin 17e eeuw het grootste huis van het Rokin bouwen. De opvallende zwarte man in de gevel verwijst ongetwijfeld naar zijn achternaam, maar komt er pas een eeuw later op.

Zelf is Bartholomeus de Moor niet direct actief in de slavenhandel, maar wel verzekert hij een slavenschip. Een kleinzoon van Bartholomeus is directeur van de Sociëteit van Suriname, en ook andere familieleden verdienen aan de slavenhandel en plantages.

De man op het beeld heeft een tooi op zijn hoofd en pijl en boog in zijn handen, tekenen van tabakshandel en van Amerika. Ook in een pand aan de Herengracht waar Bartholomeus later gaat wonen, zit een zogenaamde morenkop.

Koopman Bartholomeus de Moor laat dit pand rond 1620 bouwen. Hij noemt het naar zichzelf: de Moriaan. Net als bij zijn vorige huis aan het Rokin komt ook hier een moor aan de gevel: een gevelsteen met een zogenaamde morenkop.

De gevelsteen is geen verwijzing naar slavenhandel, maar naar de achternaam. Moor is in de 17e eeuw de aanduiding voor iemand met een donkerder uiterlijk, Arabisch of Afrikaans.

Het huis van Bartholomeus de Moor gaat in 1915 tegen de vlakte; de gevel blijft bewaard en ligt nog altijd op de stadswerf. De gevelsteen zit tegenwoordig binnen, in de gang van het buurpand op nummer 128.

Overigens bemoeit Bartholomeus de Moor zich wel degelijk met slavenhandel: hij is één van de financiers en verzekeraars van de eerste slaventransporten. En zijn kleinkinderen zijn actief in de slavenhandel en op slavenplantages.

Tot juli 2020 hangt hier een zwarte gaper aan de gevel. Er ontstaat dan opschudding, omdat sommigen er een symbool van slavernij in zien. De eigenaar van de drogisterij haalt daarop het beeld weg en vervangt het een jaar later door deze fantasie-gaper van de Amsterdamse kunstenaar Adriaan Rees.

Amsterdam heeft altijd vele tientallen gapers, maar de laatste jaren verdwijnen er steeds meer. De gaper is vanouds een symbool voor een apotheek. Gapers hebben vaak hun mond open en steken hun tong uit, waar dan een pilletje op ligt.

Gapers kunnen zwart, wit of bruin zijn, maar ze moeten er wel exotisch uitzien. Zo stralen ze uit dat medicijnen van ver komen en dus wel goed moeten zijn.

De gaper hier aan de Herenstraat is al eerder een keer gestolen: in 2016 verdwijnt het beeld en duikt het nooit meer op. Ook een witte gaper op de Gravenstraat is gestolen.

Hier op de Warmoesstraat koopt Gerardus Ketjen begin 19e eeuw een apotheek. De zaak is nog in 1824 geschilderd door Hendrik Muller. De apotheek is in heel Amsterdam bekend als de Grote Gaper, met medicijnen uit West- en Oost-Indië.

De gaper van de winkel in de Warmoesstraat verhuist naar een apotheek in Leeuwarden als Ketjen uit de Warmoesstraat vertrekt. Tegenwoordig is de gaper te zien in het Historisch Centrum Leeuwarden. De gaper is uitzonderlijk goed bewaard gebleven: het is de enige Nederlandse gaper waar nog een complete salamander op de helm zit.

De gevelsteen met Moorman en zwanen hoort eigenlijk in Bethaniënstraat 7, maar dat pand was zo bouwvallig dat het in 1945 tegen de vlakte moest. De gevelsteen is gered en krijgt jaren later een plekje in het buurpand.

Er is nog een foto van de 18e-eeuwse gevelsteen op de originele plek. De steen heeft een wat merkwaardige vorm, omdat er in de gevel van twee ramen breed te weinig ruimte onder de vensters was. Daar wordt de vorm van de gevelsteen op aangepast.

De afbeelding op de steen verwijst naar het bijbelverhaal 'de doop van een kamerling'. Ergens tussen Jeruzalem en Gaza ontmoeten een 'Moorman' en de apostel Filippus elkaar. De 'Moorman' is kamerling van de koningin van Ethiopië. Ze reizen een stukje samen op en spreken over Jezus. Daarop vraagt de kamerling de apostel om hem te dopen. Dit doopverhaal is vaak verbeeld, onder meer door Rembrandt in 1626.

Als in de Republiek een Afrikaan werd gedoopt, was het verhaal van de kamerling vaak de dooptekst. De band om de nek van de 'Moorman' verwijst naar de slavernij: dat is een slavenband. Het bijbelverhaal is erg populair in de Noordelijke Nederlanden in de vroege 17e eeuw. In een periode waarin de trans-Atlantische slavenhandel op gang komt, dient dit verhaal als legitimering van slavernij.