zwarte huisbedienden in Amsterdam

Jan Valckenburgh verdient een kapitaal als directeur-generaal van Fort Elmina. Valckenburgh is onderop begonnen en wordt in 1656 de hoogste WIC'er aan de Afrikaanse Westkust. In die jaren neemt de slavenhandel vanuit Elmina een grote vlucht.

Met het geld dat hij in West-Afrika verdient, koopt Valckenburgh hier een grachtenpand. Hij laat zich schilderen met een zwarte huisslaaf naast zich, die hij waarschijnlijk uit Elmina meeneemt. In zijn hand heeft hij de commandeursstaf van de WIC. Op 8 juli 1667 overlijdt Jan Valckenburgh aan een nieraandoening op Elmina.

Jan Pranger gaat op zijn twintigste werken bij de West-Indische Compagnie en komt terecht aan de Goudkust (nu Ghana) in West-Afrika. Dit is één van de plekken waar de WIC slaven haalt voor de plantages.

Pranger maakt snel carrière, en na tien jaar is hij het hoofd van de WIC-vestiging in Elmina aan de Goudkust. Als hij in 1734 terugkeert naar Amsterdam, is hij rijk.

Vanuit Afrika neemt hij waarschijnlijk een tot slaaf gemaakte huisknecht mee naar Amsterdam. Op een schilderij uit 1642 staat Pranger samen met de (onbekende) huisknecht; hij is dan al zes jaar terug in Amsterdam.

Christiaan van der Vegt is een zwarte man, geboren rond 1743 aan de West-Afrikaanse kust, waarschijnlijk in het huidige Ghana. In die tijd is Jacob de Petersen daar de hoogste WIC-vertegenwoordiger. Hij speelt waarschijnlijk een belangrijke rol bij het transport van Christiaan naar Nederland. Zeker is dat De Petersen twee zwarte jongens naar Nederland stuurt.

Rond 1748 duikt Christiaan van der Vegt in Nederland op onder de hofnaam 'Presto'. Hij komt terecht aan het stadhouderlijk hof van de Oranjes. Prinses Carolina van Oranje-Nassau krijgt rond die tijd twee 'Afrikaanse moortjes' en een 'kostbare hangmat' als geschenk. De tweede jongen, Fortuin, overlijdt in februari 1749.

Officieel zijn de jongens geen slaaf, maar vrij zijn ze ook niet. Van het huwelijk van de prinses is een tekening; in het publiek staat een zwarte jongen, mogelijk Christiaan/Presto.

Na een periode bij de Oranjes komt Presto terecht in het huishouden van Abraham d'Arrest, burgemeester van Weesp. Op 19 oktober 1777 wordt Christiaan in Weesp gedoopt, 'zijnde een moor, na voorgaande geloofsbelijdenis'. Vanaf dat moment heet hij Christiaan van der Vegt.

Op 8 mei 1779 trouwt hij in Weesp met Kaatje de Bas. Na zijn doop en huwelijk bouwt Christiaan, nu een vrij man in de Republiek, een bestaan op. Bronnen noemen hem kermisreiziger met optredens, later turf- en korendrager.

Het verhaal van Christiaan blijft bewaard doordat hij zijn leven later beschrijft in brieven. Hij overlijdt in Weesp op 11 januari 1825. Er zijn in de 18e en 19e eeuw meer jongens als Christiaan, voor prestige en vermaak naar Europa gehaald, als iets om mee te pronken.

Begin 18e eeuw is het poppenhuis van Petronella Oortman geschilderd. Op dat moment staan de poppen nog in het huis. Ook heeft het poppenhuis dan nog gele gordijnen waarmee het afgesloten kan worden.

De middelste kamer aan de linkerkant is de Zaal; hier ontvangt de familie de gasten. Bijna onzichtbaar aan de rechterzijkant staat een zwarte huisbediende; in de Zaal zitten twee mannen te trictrackken.

Margaretha van Raephorst laat zich schilderen met een zwarte huisbediende, net als haar man Cornelis Tromp. Onduidelijk is of het echtpaar een zwarte huisknecht heeft, of dat de schilder de jongens verzint.

Margaretha van Raephorst is geschilderd door Jan Mijtens. Mijtens maakt vaker dit soort schilderijen. Een zwarte bediende op een schilderij geldt als een statussymbool.

Hoe cru het ook klinkt, er zijn ook schildertechnische redenen om de jongen af te beelden. Zo krijgt het schilderij meer contrast. Samuel van Hoogstraten schrijft in 1678: 'het oog vindt het soms leuk om een Moor aan een meisje toe te voegen'.

Door de jongen de armband vast te laten maken, ontstaat er extra contrast tussen zijn zwarte huidskleur en de bleke huid van Margaretha. Een bleke huid is een teken van schoonheid voor 17e-eeuwse vrouwen. In 1680 laten de Tromps hun beeltenissen schilderen door David van der Plas, en ook daar heeft Margaretha een zwarte jongen aan haar zijde.

Cornelis Tromp laat zich in 1667 schilderen door Ferdinand Bol. Naast hem staat een zwarte huisbediende, een tot slaafgemaakte; de jongen reikt een helm aan. Ook op het schilderij van zijn vrouw, Margaretha van Raephorst, van een jaar later staat zo'n zwarte jongen.

Toch is het erg onzeker of het echtpaar een zwarte huisbediende heeft. Waarschijnlijk komt hij als statussymbool op het schilderij, om te laten zien hoe rijk en geslaagd de geportretteerde wel niet is.

Dit schilderij van Cornelis Tromp dient veel voor prenten, en ook als voorbeeld voor het houten bord dat op de Oudezijds Voorburgwal hangt.

Willem van Loon en Margaretha Bas wonen hier aan de Brouwersgracht 39. Van hun huwelijk is een bijzonder schilderij gemaakt. Jan Miense Molenaer schildert de bruiloftsgasten zoals wij tegenwoordig een groepsfoto zouden laten maken.

In het midden staat het bruidspaar. Beiden zijn al een keer getrouwd geweest. Willem heeft ook een kind, Johan, uit dat eerdere huwelijk; opmerkelijk genoeg houdt Margaretha dat jongetje bij de hand. Ook al is het een jongetje, toch heeft hij een jurk aan; dat is gebruikelijk voor jonge jongens in de 17e eeuw. Het zweepje in zijn handen geeft aan dat het een jongen is.

Uiterst rechts staat een zwarte huisbediende. Hij houdt een serveerschaal vast; voor hem ligt de pauwpastei. Dat is een zeer exclusief gerecht vol dure ingrediënten, en dus erg geschikt om mee te pronken. Net als met een zwarte bediende om het uit te serveren.

Dit deurstuk komt in het eerste deel van de 18e eeuw op zijn plek, aangebracht door een bewonderaar van Cornelis Tromp. Waarschijnlijk in opdracht van Jan Pranger, de voormalige hoogste WIC-baas in Afrika.

Cornelis Tromp is al tientallen jaren dood als het deurstuk zijn plek krijgt. Op het houten reliëf heeft Cornelis Tromp een commandostaf in de hand en reikt een zwarte bediende hem zijn helm aan.

Het houtsnijwerk gaat terug op een schilderij van Ferdinand Bol. Op de Prinsengracht, vlak bij de Looiersgracht, heeft een soortgelijk deurstuk gezeten. Dat is verdwenen.

Net als Cornelis Tromp en zijn vrouw Margaretha van Raephorst laat ook Jan Pranger zich schilderen met een zwarte bediende aan zijn zijde.

Midden op het schuttersstuk 'Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw' van Bartholomeus van der Helst staat een zwart jongetje, waarschijnlijk een tot slaaf gemaakte die bij Roelof Bicker hoort. Pas ingezoomd is de jongen goed te zien. Jarenlang zien zelfs de conservatoren van het Rijksmuseum hem niet. Het schilderij hangt daar vlak bij de Nachtwacht.

Van iedereen op het schilderij is de naam bekend, zelfs van het witte jongetje links, maar de naam van deze zwarte jongen weten we niet. Ook is hij de enige op wie geen licht valt, en de enige die de kijker niet aankijkt.

Zwarte huisbedienden zijn een statussymbool in de 17e eeuw; ook de Oranjes laten zich door hen bedienen. Er zijn meer schilderijen waarop de jongens staan. Vaak is niet zeker of ze ook echt bestaan, of dat de schilders ze verzinnen omdat een zwarte huisbediende een statussymbool is.

Hier in het Burgemeestersvertrek vergaderen de vier burgemeesters van Amsterdam, ze worden geadviseerd door een groep oud-burgemeesters. Twee enorme schilderijen boven de twee haarden herinneren de burgemeesters er constant aan dat ze eerlijk, onomkoopbaar en standvastig moeten zijn.

Boven de ene haard hangt De onverschrokkenheid van Fabricius in het legerkamp van Pyrrhus van Ferdinand Bol. De Romeinse consul Fabritius moet in Griekenland onderhandelen over de vrijlating van krijgsgevangenen. De Grieken proberen Fabritius om te kopen en als dat niet lukt sturen ze een olifant op hem af. Het heeft allemaal geen zin, de onverschrokken Fabricius houdt stand.

Boven de andere hard hangt De onomkoopbaarheid van de Romeinse consul Manius Curius Dentatus van Govert Flinck. Links op de voorgrond staat de consul in simpele kleren. De rijkgeklede Sammanieten zijn naar zijn landgoed gekomen om hem om te kopen met kostbare geschenken. Maar Dentatus weigert, hij is tevreden met zijn maaltijd van zelfgekweekte rapen.

Niet voor niets staan op beide schilderijen Romeinse consuls. De Amsterdamse burgemeesters vergeleken zich graag met hen. Net als de Romeinen zijn de Amsterdamse regenten republikeinen en de Amsterdammers zien zichzelf graag als net zo machtig als de Romeinen destijds.

Op beide schilderijen staat een zwarte bediende en beiden vertegenwoordigen het kwade. Op het schilderij van Ferdinand Bol is een zwarte man de olifantenbegeleider en in het schilderij van Govert Flinck is het een zwarte bediende die de giften aanbiedt waarmee de Sammanieten de consul willen omkopen.