sporen van slavernij

Salomon de Plessis is eigenaar van slavenplantage Nijd en Spijt in Suriname. Vooral zijn dochter Susanna, die de plantage van hem overneemt, staat in Suriname symbool voor de wrede plantagebazen. Zij zou de baby van een tot slaaf gemaakte vrouw hebben verdronken, omdat het kind niet wilde stoppen met huilen.

Nog bekender is het verhaal over Alida. Susanna zou haar man ervan hebben verdacht dat hij een oogje op Alida had. Daarom zou ze haar met een mes hebben gestoken, haar borsten hebben afgesneden en die aan haar man hebben geserveerd. Alida is in Suriname uitgegroeid tot een symbool voor de trotse zwarte vrouw, met een standbeeld en jaarlijkse missverkiezingen die haar naam dragen.

Joan van Hoorn is gouverneur-generaal van Nederlands-Indië begin 18e eeuw. Hij wordt steenrijk in Indië. Als hij in 1709 tegen zijn zin terug naar Nederland moet, neemt hij een Chinese arts mee en zes Papoea's. Anderhalf jaar later overlijdt hij in Amsterdam. Op zijn graf verwijzen kanonnen naar de buskruithandel waar de familie Van Hoorn veel geld mee verdient. Onderaan de grafsteen staan twee slaafgemaakten, alsof zij Van Hoorn dragen; aan hun enkels bungelen ketens.

Gebouw De Bazel is gebouwd als hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM). Het gebouw is een symbool van het Nederlandse kolonialisme. De NHM speelt een belangrijke rol in het uitbouwen van de handel op de Oost en van het kolonialisme in Nederlands-Indië.

Het gebouw laat dat kolonialisme zien: naast de ingang staan twee vrouwenbeelden die Europa en Azië uitbeelden, de twee werelddelen waar de NHM actief is. En aan de gevel, op vijf hoog, staan de beelden van drie gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië: Jan Pieterszoon Coen, Herman Daendels en Joannes van Heutsz.

Nu gelden juist zij als vertegenwoordigers van het onderdrukkende kolonialisme. Begin 19e eeuw kijkt Nederland daar nog heel anders tegenaan: juist het meedogenloze optreden van deze drie gouverneurs geldt dan als bron van de Nederlandse welvaart.

Het West-Indisch Pakhuis is gebouwd in 1642 als opslagruimte. Hier ligt wat de WIC binnenbrengt uit het Atlantische gebied: van de beverhuiden uit Nieuw-Amsterdam tot goud uit West-Afrika en ruwe suiker en tabak uit Brazilië en het Caraïbisch gebied.

Behalve opslag is het West-Indisch Pakhuis ook slachthuis; hier maakt de compagnie het vlees klaar voor de reis naar West-Afrika om slaven op te halen, en daarna door naar Zuid-Amerika en de Caraïben.

Om kosten te besparen is het West-Indisch Pakhuis van 1647 tot 1674 ook het hoofdkantoor. Het prestigieuze West-Indisch Huis in de Haarlemmerstraat gaat daarna in de verkoop.

Hier vergaderen de bewindvoerders, en hier stelt de compagnie de contracten voor levering van tot slaaf gemaakten op. Het contract met plantagehouder David Nassy blijft bewaard. Het is hier opgesteld; Nassy koopt 'Eenhondert Veerthien stucx Negros', 114 tot slaafgemaakten.

Uiteindelijk gaat de WIC in 1674 failliet en herrijst aan het Singel. Het West-Indisch Pakhuis wordt ook de opslag van die tweede WIC. Nog altijd staan de letters GWC, de 'Geoctroyeerde West-Indische Compagnie', op de gevel.

Het West-Indisch Huis is het eerste hoofdkantoor van de West-Indische Compagnie. Hier vergaderen de heren XIX, het bestuur van de WIC. En hier krijgt Peter Stuyvesant de opdracht om Fort Nieuw-Amsterdam op te richten.

De WIC houdt zich niet alleen bezig met de handel op Noord- en Zuid-Amerika, maar probeert ook de Spanjaarden en Portugezen zoveel mogelijk schade toe te brengen. Elk schip krijgt 40 à 50 soldaten mee, en regelmatig overvalt de compagnie vijandelijke posten of schepen. In 1630 lukt het de WIC om delen van Brazilië te veroveren; tot 1654 is daar een Nederlandse kolonie.

In eerste instantie is de WIC tegen de slavenhandel, maar in 1635 verandert dat standpunt. De WIC ontwikkelt dan de zogenaamde driehoekshandel. Vanuit Nederland vertrekken schepen met wapens, textiel, metaalwaren en alcohol naar West-Afrika. Daar ruilt de compagnie de goederen tegen tot slaaf gemaakte mensen, die naar Amerika gaan. In de koloniën gaan ze naar plantagehouders; de schepen keren terug naar Nederland met suiker, tabak, cacao, koffie en andere koloniale producten.

De WIC heeft het financieel steeds erg moeilijk. De oorlogsactiviteiten slorpen de winst op, en de winsten uit de slavenhandel kunnen dat niet compenseren. De compagnie moet bezuinigen en kan het dure pand hier aan de Haarlemmerstraat niet meer betalen. In 1647 verhuist de WIC daarom naar het West-Indisch Pakhuis.

In 1675 trekt de West-Indische Compagnie in de voormalige Voetboogdoelen. Eigenlijk is het de tweede WIC: in 1674 zijn de schulden van de eerste WIC zo opgelopen dat de compagnie wordt opgeheven. Een jaar later herrijst de WIC dus, en vestigt ze zich hier; de ruimte is beschikbaar nadat de herberg in de Doelen failliet gaat.

Om de kosten te drukken gaat het aantal bewindvoerders en directeuren omlaag. Maar voor de rest blijft alles bij het oude, met als belangrijkste inkomstenbronnen in die jaren de handel in slaafgemaakten en goud.

De WIC zorgt voor schepen die naar West-Afrika varen om daar slaafgemaakten te kopen; die gaan vervolgens naar Suriname en de Caraïben, waarna de schepen met goud, zilver en de opbrengst van de slavenplantages terug naar Nederland varen. De zogeheten driehoekshandel.

Vlak voor de heroprichting van de WIC is Nederland de kolonie Nieuw-Amsterdam (New York) definitief kwijtgeraakt, maar Suriname en een deel van Guyana zijn nu vast in handen van Nederland; de WIC organiseert de ontwikkeling van die kolonies. Om het bestuur over Suriname te verbeteren, komt in 1683 de Sociëteit van Suriname; een particuliere organisatie die Suriname bestuurt alsof het haar eigendom is.

Eind 18e eeuw komt er een eind aan de WIC: economisch gaat het slecht, en het rijk wil het bestuur over de kolonie Suriname overnemen. In 1792 wordt de WIC opgeheven; de Sociëteit van Suriname houdt het drie jaar langer vol, daarna neemt het rijk ook het bestuur van Suriname over.

Een gedenksteen aan Herengracht 502 herinnert aan Paulus Godin, slavenhandelaar, bewindhebber van de West-Indische Compagnie en directeur van de Sociëteit van Suriname. Rond 1675 verwerft hij het Asiento de Negros, het recht om slaven te mogen leveren. In de vijf jaar daarop brengt en verkoopt hij met zijn schepen 5.000 slaven naar Curaçao.

Toch had de plaquette net zo goed op een andere plek op dit stukje gracht kunnen hangen. De meeste directeuren van de Sociëteit van Suriname en de WIC wonen hier op de Herengracht, tussen de Leidsestraat en de Amstel.

Van de opbrengsten laten zij de mooiste Amsterdamse grachtenpanden bouwen. Herengracht 502 blijft 132 jaar in het bezit van de familie Godin. Ook het huis hierachter aan de Keizersgracht (62) hoort erbij; dat wordt verbouwd tot koetshuis.

De gevelsteen met Moorman en zwanen hoort eigenlijk in Bethaniënstraat 7, maar dat pand was zo bouwvallig dat het in 1945 tegen de vlakte moest. De gevelsteen is gered en krijgt jaren later een plekje in het buurpand.

De afbeelding op de steen verwijst naar het bijbelverhaal 'de doop van een kamerling'. Ergens tussen Jeruzalem en Gaza ontmoeten een 'Moorman' en de apostel Filippus elkaar. De 'Moorman' is kamerling van de koningin van Ethiopië. Ze reizen een stukje samen op en spreken over Jezus. Daarop vraagt de kamerling de apostel om hem te dopen. Dit doopverhaal is vaak verbeeld, onder meer door Rembrandt in 1626.

Als in de Republiek een Afrikaan werd gedoopt, was het verhaal van de kamerling vaak de dooptekst. De band om de nek van de 'Moorman' verwijst naar de slavernij: dat is een slavenband. Het bijbelverhaal is erg populair in de Noordelijke Nederlanden in de vroege 17e eeuw. In een periode waarin de trans-Atlantische slavenhandel op gang komt, dient dit bijbelverhaal als legitimering van slavernij.

De Amsterdamse stedenmaagd verschijnt hier als heerser over de wereld. Alle continenten komen haar een eerbetoon brengen en geven onderdanig geschenken. Het timpaan geldt wel als racistisch: het toont de vermeende superioriteit van Europa, en vooral Afrika verschijnt als primitief.

Links staat Europa, rijk gekleed, met een kroon op haar hoofd. Ze heeft een hoorn van overvloed in haar armen. Het timpaan zit vol koloniale verwijzingen. Achter haar staat Afrika, bijna naakt, maar wel met een zonnehoed en kralenketting. Afrikanen slepen balen, tonnen en ivoor naar Amsterdam.

Azië staat rechts van de stedenmaagd. Zij heeft een tulband op haar hoofd en voert een kameel bij de teugel. Amerika verschijnt als een vrouw met een verentooi. Ze brengt rollen tabak en suikerriet. Mijnwerkers delven zilver en goud.

Op het Centraal Station zit een soortgelijk timpaan uit het einde van de 19e eeuw.

Bartholomeus de Moor laat hier begin 17e eeuw het grootste huis van het Rokin bouwen. De opvallende zwarte man in de gevel verwijst ongetwijfeld naar zijn achternaam, maar komt er pas een eeuw later op.

Zelf is Bartholomeus de Moor niet direct actief in de slavenhandel, maar wel verzekert hij een slavenschip. Een kleinzoon van Bartholomeus is directeur van de Sociëteit van Suriname, en ook andere familieleden verdienen aan de slavenhandel en plantages.

De man op het beeld heeft een tooi op zijn hoofd en pijl en boog in zijn handen, tekenen van tabakshandel en van Amerika. Ook in een pand aan de Herengracht waar Bartholomeus later gaat wonen, zit een zogenaamde morenkop.

Dit deurstuk komt in het eerste deel van de 18e eeuw op zijn plek, aangebracht door een bewonderaar van Cornelis Tromp. Waarschijnlijk in opdracht van Jan Pranger, de voormalige hoogste WIC-baas in Afrika.

Cornelis Tromp is al tientallen jaren dood als het deurstuk zijn plek krijgt. Op het houten reliëf heeft Cornelis Tromp een commandostaf in de hand en reikt een zwarte bediende hem zijn helm aan.

Tromp zou de Afrikaanse jongen op één van zijn reizen hebben meegenomen, maar of dat echt zo is, is onbekend. Hoe hij heet, weten we niet. De jongen staat ook geschilderd door Jan Mijtens, naast Margaretha van Raephorst, de rijke vrouw met wie Tromp in 1667 trouwt.

Naast de jongen staat het schip 'De Gouden Leeuw' afgebeeld; het moet haast slagzij maken om in de omlijsting te passen. De Gouden Leeuw raakt in één van de zeeoorlogen met Engeland, tijdens de Slag bij Kijkduin in 1673, ernstig beschadigd.

Het houtsnijwerk gaat terug op een schilderij van Ferdinand Bol. Op de Prinsengracht, vlak bij de Looiersgracht, heeft een soortgelijk deurstuk gezeten. Dat is verdwenen.

Het Huis met de Moortjes verrijst rond 1680 voor Nicolaes van Waveren. Die laat waarschijnlijk ook de beelden van de twee zwarten, toen nog met witte kleding en tulband, in zijn gevel aanbrengen. Het zijn niet zomaar gevelstenen, maar sculpturen van marmer en zwart albast. Waarom Nicolaes van Waveren de beelden laat plaatsen, is onbekend.

De beelden krijgen een extra betekenis als de schoonzoon van Van Waveren hier komt wonen. Hendrik van Hoorn is zakenman, suikerraffinadeur en actief in slavenkolonie Berbice.

Van 1710 tot 1720 is Hendrik directeur van de Sociëteit van Berbice, tegenwoordig in Guyana, het buurland van Suriname. De plantages in Berbice zijn berucht vanwege het moordende klimaat. De slaafgemaakten hebben het er extreem zwaar en sterven snel. In 1763, ruim na de tijd van Van Hoorn, leidt dat tot de grootste slavenopstand ooit.

In 1877 verdwijnen de twee hoofden uit de gevel. Bijna vijftig jaar later duiken de beelden weer op in een kelder, en in 1927 krijgen ze hun oude plek boven de deur terug. Ze gelden dan als herinnering aan Amsterdams glorieuze verleden.

De Franse schrijver Albert Camus laat de hoofdpersoon in zijn roman De val uit 1956 denken dat een trotse slavenhandelaar de hoofden in de gevel heeft geplaatst. Dat de beelden naar de slavenhandel verwijzen, vindt ook de faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam, die in de jaren zeventig in het pand zit. De beelden mogen niet meer zichtbaar zijn, en er komen grijze kistjes over de hoofden. Tegenwoordig zijn de zwarte hoofden aan Herengracht 514 weer gewoon te zien.