sporen van de VOC

Het Oost-Indisch Huis is het eerste gebouw dat speciaal voor de VOC verrijst. In 1606 bouwt waarschijnlijk Hendrick de Keyser het op de plek van de boomgaard van het voormalige Sint-Paulusbroederklooster.

Het Bushuis ernaast is dan al in gebruik bij de VOC, maar daar is nauwelijks plek om te vergaderen. De compagnie groeit snel, en het Oost-Indisch Huis breidt een aantal keren flink uit. Rond 1660 heeft het de huidige vorm rondom een binnenplaats.

Er wordt niet alleen vergaderd; hier neemt de VOC ook de matrozen aan, hier ligt het proviand voor onderweg, en er is ook een slachterij. Daar verwerkt de compagnie duizenden ossen voor aan boord van de schepen. Ook is hier een apotheek en een grote verzameling scheepskaarten.

Deze gevelsteen verwijst naar de ontdekking door de VOC van Kaap Leeuwin, het meest zuidelijke puntje van Australië. In 1622 bezoekt het VOC-schip de kaap. De bemanning heeft de opdracht om de omgeving in kaart te brengen.

Op de gevelsteen staan een aantal verwijzingen naar de 'ontdekking'. De leeuw verwijst naar de naam van het VOC-schip. De steile rots achter de leeuw is de kaap. De houten constructie van latten heet ook wel een kaap. En ook het schip met neergehaalde zeilen verwijst naar de ontdekking van de kaap: het schip is voor anker gegaan.

De gevelsteen komt oorspronkelijk van Klein Kattenburgerstraat 14-16. Die straat is gesloopt en verdwenen. In Perth staat een replica van deze steen tentoongesteld.

Deze gevelsteen heeft in de Bethaniëndwarsstraat gezeten, op nummer 20; dat pand brandt af in 1925. Een gevelsteen over Oost-Indiëvaarders in de Bethaniëndwarsstraat is niet zo gek, want om de hoek zit het VOC-hoofdkantoor aan de Oude Hoogstraat. Als je naar Oost-Indië wilde varen, moest je je daar aanmelden.

In 1653 zit in het pand een kleermaker; hij laat de gevelsteen mogelijk maken. Hij zal veel klandizie hebben gehad van de opvarenden: die moesten zelf al hun spullen kopen voor vertrek, en dus ook kleding.

Dit is de toegangspoort naar de Peperwerf, maar slechts een paar elementen zijn nog origineel. Bovenin staat het wapen van de VOC, met daarboven een A, van de Amsterdamse kamer van de VOC. De VOC is onderverdeeld in zes kamers; die van Amsterdam is veruit de belangrijkste.

Dit poortje is de toegang tot de binnenplaats van de werf. De VOC heeft hier begin 17e eeuw een grote werf. Die krijgt al snel de naam Peperwerf, naar de grote hoeveelheden peper die in de pakhuizen op het terrein liggen opgeslagen.

In de loop der jaren breidt de werf steeds verder uit en beslaat hij het hele blok tussen Prins Hendrikkade, Peperstraat, Rapenburg en Foeliestraat.

Op de Peperwerf kunnen twee grote spiegelschepen tegelijk in de bouw: grote Indiëvaarders met een platte achterkant, de zogenaamde spiegel. De bouw van zo'n schip kost ongeveer anderhalf jaar.

De vraag naar nog meer en nog grotere schepen neemt halverwege de 17e eeuw sterk toe. De VOC bouwt daarom op Oostenburg een nog veel grotere werf ter vervanging van de Peperwerf. In totaal komen op de Peperwerf 219 schepen van stapel.

Het Bushuis is de wapenopslag van de stad. Een bus is een andere naam voor een kanon. Op de bovenverdiepingen van het gebouw zit een graanopslag.

Het Bushuis is gebouwd in 1550; toen is dit nog de rand van de stad, een ideale plek voor een wapenopslag. Maar nadat de VOC zich naast het Bushuis vestigt en de stad steeds verder groeit, moet het Bushuis verdwijnen. Het krijgt een nieuwe plek aan het Singel, waar nu de Universiteitsbibliotheek zit.

Het oude Bushuis wordt opslag van de VOC en later zelfs slachthuis van de compagnie. Het gebouw gaat in 1891 tegen de vlakte. De nieuwbouw staat een slag gedraaid en kijkt niet meer met het gezicht naar de Oude Hoogstraat, maar naar de Kloveniersburgwal.

De twee pakhuizen zijn nog de originele VOC-pakhuizen die hier begin 17e eeuw verrijzen. Om de hoek hebben nog drie soortgelijke pakhuizen gestaan.

De kelders dienen voor de opslag van Kaapse wijn en arak. Daaraan danken de pakhuizen hun naam: de Wijnpakhuizen. Op de verdieping en om de hoek liggen specerijen uit Indië. De VOC houdt de pakhuizen tot de opheffing in 1800 in gebruik.

T HUYS T VREEST' en '1745' staat op het schip op deze gevelsteen, maar in de VOC-archieven komt dit schip niet voor. Het dichtst in de buurt komt nog HUYS TE FOREEST, dat in 1731 in Hoorn wordt gebouwd.

HUYS TE FOREEST maakt vanaf 1731 diverse reizen naar Japan, Batavia, Ceylon en China. Het jaartal 1745 komt overeen met de laatste reis van dit schip, van Texel naar Batavia en weer terug naar Texel, waar het op 11 januari 1745 aankomt.

Deze gevelsteen zat oorspronkelijk op de Haarlemmerdijk 22.