dagelijks leven in de 17e eeuw

Bij mooi weer zwemmen mensen op een aantal plekken in de stad, naakt, zonder dat iemand daarvan opkijkt. Op deze prent uit de 'Historische beschrijving der stadt Amsterdam' van Olfert Dapper uit 1663 springen de jongens vanaf de steigers van de Nieuwe Stadsherberg. Veel mannen leven een deel van hun leven op zee, en dan is zwemmen erg handig.

Vijftig jaar later tekent Pieter Schenk precies dezelfde plek. Er is weinig veranderd, behalve de zwemmende jongens: die staan niet meer op de prent. Ook van andere plekken in de stad zijn tekeningen bekend van zwemmende, naakte jongens.

Speelhuis Het Wijnhuis is in de 17e eeuw een ruige kroeg, waar prostituees hun klanten oppikken en waar bezoekers stevig gokken. Aan de haven, hier aan het IJ, zijn er wel meer van dit soort kroegen. Het Wijnvat aan de Prins Hendrikkade geldt in de 17e eeuw als één van de beruchtste speelhuizen.

In Het Wijnvat stinkt het 'geweldig naar haring'. Geen wonder: voor de deur, op de Haringpakkerij, verwerken arbeiders de vis. Ondanks de penetrante vislucht trekt Het Wijnvat veel publiek. Op de kades lopen veel zeelieden met hun gage op zak, en dat trekt weer veel prostituees naar Het Wijnvat.

Het Wijnvat komt in de archieven voor omdat de schout er een paar keer binnenvalt en de aanwezige dames van lichte zeden oppakt. Op een avond in 1673 zelfs het recordaantal van dertien. De meeste vrouwen komen van buiten Amsterdam en zijn allemaal al eens opgepakt.

In 1681 beschrijft de anonieme auteur van het boek ''t Amsterdamsch Hoerdom' de herberg. Bij binnenkomst betalen bezoekers vooraf drie stuivers voor hun consumpties. Prostituees zonder mannelijk gezelschap betalen twee stuivers 'entreegeld'. Aan één van de tafeltjes wachten ze op hun klanten.

De bezoekers dansen op de opzwepende muziek van een ensemble met bas, hakkebord (citer) en viool. De muzikanten, meestal Asjkenazische Joden, leven van de fooienpot. Ze spelen zogeheten 'pluggedansen' voor twee vrouwen en twee mannen.

Speelhuis Het Wijnvat sluit al om tien uur 's avonds, om vechtpartijen en geluidsoverlast van dronken bezoekers te voorkomen. Als er klachten komen, kan de schout de zaak laten sluiten.

Tot de aanleg van het Centraal Station is dit één van de drukste plekken van Amsterdam. Hier lopen veel veerverbindingen, en via de steigers bij de Nieuwe Stadsherberg komen de bemanningen van al die schepen aan wal. Er lopen hier van alles door elkaar: vreemdelingen, passagiers, kooplieden, middenstanders, arbeiders, spelende kinderen en arme sloebers.

In de zeemanskroegen en herbergen vinden koper en verkoper elkaar, maar ook schipper en bevrachter, notaris en klant, prostituee en matroos. De winkels langs de Texelse Kade verkopen spullen uit de halve wereld.

Vanaf de kade zie je het Galgenveld en het Tolhuis aan de overkant, en de dorpjes verderop in Waterland. Dichter bij de wal staan de Nieuwe Stadsherberg, het Bothuisje en een paar boomhuisjes, allemaal verbonden met steigers en dubbele rijen palen om de stad te kunnen afsluiten. Op het IJ zelf wemelt het van de schepen; de grotere ankeren een eind van de wal, buiten de palenrij.

Het Paalhuis is het eerste postkantoor van Amsterdam. Vanwege de strategische ligging doet het al in de 16e eeuw dienst als postkantoor. Sommige schepen die hier aanmeren, brengen zakken of kisten met post mee en geven die af bij het Paalhuis. In het begin komen brieven regelmatig te laat of helemaal niet aan. Maar hoe meer Amsterdamse schepen de wereldzeeën bevaren, hoe belangrijker de postbezorging wordt.

Vanaf 1598 moeten alle schippers hun brieven afgeven bij het Paalhuis aan het IJ. De 'paalknecht' houdt op lijsten aan de gevel bij voor wie er post is. Postzegels bestaan nog niet: tegen betaling van anderhalve stuiver komt de geadresseerde zijn post ophalen. Blijven brieven een tijd liggen, dan bezorgt de paalknecht ze tegen betaling zelfs aan huis.

Andersom geven Amsterdammers ook post af bij het Paalhuis. Vanaf 1616 staan er twee brievenbussen: één met het wapen van Hoorn, de ander met dat van Enkhuizen. Jan Abrahamsz Beerstraten (1622-1666) schildert het Paalhuis midden in de Gouden Eeuw, als het al een eeuw bestaat. In 1681 gaat het Paalhuis tegen de vlakte.

In het katholieke Amsterdam van vóór de alteratie is echtscheiding verboden, tenzij de kerk er toestemming voor geeft. Gebeurt dat, dan leest de pastoor van de Sint-Jacobskapel aan de Nieuwendijk het vonnis voor.

Na de scheiding verlaten de man en de vrouw ieder via een andere deur de kerk. De één door de hoofddeur, de ander door de deur in de steeg, nu de Hasselaerssteeg. Die steeg heet daarom ook wel de trouweloossteeg. De kerk staat een scheiding alleen toe bij overspel en verlating.

Hier vertrekt het kleerenveer naar de wasserijen en blekerijen bij Bloemendaal, Heemstede en Bennebroek. Vanaf het begin van de 17e eeuw gaat de vuile Amsterdamse was naar de bleekvelden aan de duinrand.

Op verschillende plekken in Amsterdam vertrekken de trekschuiten met vuile was. In de duinen wassen arbeiders het linnen met het schone duinwater en bleken het met chemicaliën. Het is zwaar en smerig werk, grotendeels gedaan door seizoensarbeiders uit Brabant en Limburg.

Jacob Cats maakt eind 18e eeuw een aantal tekeningen van veerdiensten; de drukte op zo'n plek spreekt hem aan. Hier zie je ook een Franse pruikenmaker, met achter zich zijn knecht met een stapel hoeden op de rug. Verder een grutterswinkel en een herberg. Ook op andere plekken in Amsterdam liggen zulke vertrekpunten voor het kleerenveer.

De gevelsteen op nummer 367 herinnert aan de appelmarkt die hier vroeger op de kade van het Singel plaatsvindt. Op de steen verleidt Eva Adam met een appel; de steen is gemaakt naar een prent van Pieter van den Borcht uit 1613, en dateert van kort daarna. Dezelfde voorstelling zit ook in het wapen van het Sint-Jans- of Fruitverkopersgilde, dat de appelmarkt organiseert.

De markt is altijd levendig en druk. Langs de kade liggen plek voor 36 schuiten; op de kade staan houten huisjes en kramen. Veel huiseigenaren verhuren hun pothuis als opslag en uitstalkast. Er gaat veel meer dan alleen appels van de hand: ook ander fruit, groente en noten komen hier aan.

Omdat het Singel steeds meer een woongracht wordt, komt er verzet tegen de drukte op de kade. Al in 1651 ligt er een eerste plan om de markt te verplaatsen, maar het duurt tot 1895 voordat dat echt gebeurt: naar een terrein aan de Marnixstraat, waar nu het busstation is.

In 1582 opent hier de vleeshal, de enige plek waar de verkoop van rauw vlees mag, en dan nog alleen onder streng toezicht. Er gelden veel regels, en de vleeskeurmeesters in hetzelfde gebouw controleren die. De verschillende soorten vlees mogen niet dooreen en gaan op aparte plekken in de hal over de toonbank.

De slagers slachten in hun eigen zaak en huren dan één van de 48 banken in de vleeshal om te verkopen. Om iedereen een gelijke kans op een mooie plek te geven, mogen de slagers maar één week aan dezelfde bank staan; daarna schuiven ze op.

Al na een paar jaar is de Grote Vleeshal te klein, en opent in de voormalige kapel van het Margrietenklooster de Kleine Vleeshal. Op verschillende plekken in de stad komen dependances.

Buiten, tussen de twee vleeshallen in, liggen de gevogeltemarkt en de riviervismarkt. Ondanks de drukte is vlees eten niet voor iedereen weggelegd; vooral rundvlees is elitevoedsel.

Op de zolder van de Grote Vleeshal zit de gildekamer van het vleeshouwersgilde, waar de overlieden vergaderen. In 1779 sluit de vleeshal en gaat het pand tegen de vlakte. In het huidige gebouw verwijzen de gevelsteen en een paar ossen hoog in de gevel aan de Oudezijds Voorburgwal nog naar de Grote Vleeshal. De geveltop komt van het originele gebouw dat hier staat.

Barber Jacobs is de moeder van Pieter Lastman en zelf bekend als uitdraagster. Uitdraagsters zijn vrouwelijke handelaren die in de 16e en 17e eeuw de handel in tweedehands goederen domineren.

Barber Jacobs hoort bij een groep uitdraagsters die op openbare verkopingen inkopen en vanuit een winkel weer verkopen. Met hun vaste winkels onderscheiden ze zich van de oudkleerkopers, die tweedehands kleding huis aan huis of op markten verkopen. Die oudkleerkopers, vaak mannen, hebben een slechtere reputatie, en daarom hechten de uitdraagsters veel aan dat onderscheid.

Barber Jacobs is ook schatster: ze taxeert goederen voor veilingen. Haar man Pieter Lastman senior is eerst bode op het stadhuis, maar verliest die functie omdat hij na de alteratie weigert het katholieke geloof af te zweren.

Pieter Lastman senior sterft jong; Barber Jacobs weet uiteindelijk een aanzienlijk vermogen op te bouwen. Bij haar dood is er een nalatenschap van 22.637 gulden, een stevige erfenis in die tijd.

Haar zoon, de schilder Pieter Lastman, komt na zijn leertijd weer bij zijn moeder in huis wonen. Hier geeft hij ook les aan Rembrandt.

In een keur van 20 mei 1321 staat voor het eerst de vismarkt op de Damsluis vermeld. Er is hier dan nog geen plein: de voorloper van de Dam heet Die Plaetse en is een pleintje vlak bij het Oude Stadhuis.

Ruim vijf eeuwen lang ligt hier een vismarkt, die steeds verder uitdijt. Op de markt staan houten visbanken, en alleen daar mag de verkoop plaatsvinden. Er gelden strenge regels; keurmeesters houden toezicht en innen de accijnzen. Om de markt schoon te houden, lopen er een paar gekortwiekte ooievaars rond die het afval oppikken.

Zeevis gaat aan de westzijde over de toonbank, riviervis aan de oostzijde, de kant van de Amstel. De aanvoer gebeurt vooral met roeischepen die aanleggen bij de steiger van het Damrak. Om de vis zo vers mogelijk — meestal zelfs levend — te verkopen, hebben de schepen water in het ruim en gaten in de romp.

Zo komt de zeevis binnen via het zoute water van het Damrak, en de riviervis via het zoete water van de Amstel. In de praktijk huren meestal vrouwen een visbank van het gilde en verkopen ze de waar aan particulieren. Om vis thuis te bezorgen, zijn er 'visdraagsters', met als herkenningsteken een koperen visje op de borst.

In 1841 moet de vismarkt wijken voor de Beurs van Zocher. De markt verhuist naar het einde van de Geldersekade, bij de Nieuwmarkt.

Eind 16e eeuw wordt het steeds drukker in Amsterdam. De groeiende handel brengt ook steeds meer karren, koetsen en mensen op straat, en in de smalle stegen levert dat geregeld enorme opstoppingen op.

In 1595 vindt het stadsbestuur het tijd voor maatregelen. Hier in de Damstraat en de Pijlsteeg komt als allereerste eenrichtingsverkeer. Verkeer naar de Dam moet door de Damstraat, die dan nog Halsteeg heet; verkeer van de Dam moet door de Pijlsteeg.

Wie zich er niet aan houdt, krijgt een boete van één gulden. Het bevalt zo goed dat al snel ook andere straten in het centrum eenrichtingsverkeer krijgen.

In het Amsterdam van de 16e en 17e eeuw mogen paard en wagen de stad niet in. Die moeten achter de stadspoort blijven, en daarvoor ontstaan speciale wagenpleinen. Bezoekers die per koets of diligence aankomen, gaan te voet verder.

Een alternatief is de overstap op de toeslede of sleepkoets: een kleine koets op een slee met maar één paard ervoor, waar de koetsier naast loopt. Bij droog weer gebruikt hij een lap met smeer, de smeerlap, om de koets soepel over de grond te laten glijden.

Ook hier, waar tot 1664 de Regulierspoort staat, ligt een wagenplein. Rond het plein vestigen zich stalhouders, wagenmakers en hoefsmeden, maar ook kroegen en eethuizen. En als het wagenplein verandert in de Botermarkt, hebben die zaken klandizie aan de vele handelaren van buiten de stad.

De namen Paardenstraat en Wagenstraat herinneren daar nog aan. Ook hoog in de gevel van verschillende panden in de buurt zie je nog verwijzingen naar dat paardenverleden.

Tegen de Nieuwe Kerk verrijzen in de 16e eeuw 'cassen': ondiepe winkeltjes in de hoeken van de kerk. Ook andere kerken en gebouwen op de Dam hebben zulke cassen, verhuurd door de gemeente of de kerk.

De cassen zijn vaak erg ondiep, maar in de 16e eeuw is dat geen probleem. In winkels blijft de klant vaak buiten, en verkoopt de winkelier vanuit de deuropening. De spullen liggen in de etalage, eventueel onder een overkapping.

De cassen staan tegen belangrijke publieke gebouwen en zijn daardoor perfecte verkooplocaties. Begin 20e eeuw verdwijnen de meeste winkeltjes, behalve hier aan de Nieuwezijds Voorburgwalkant van de Nieuwe Kerk.

Pontificaal staat het geslachte en opengesneden rund op het schilderij 'De Nieuwmarkt' van Bartholomeus van der Helst. Rechts staat een groentevrouw en erachter de dagelijkse markt zoals die op de Nieuwmarkt werd gehouden.

Het is bepaald niet het enige 17e eeuwse schilderij met een geslacht rund. Het is een populair thema en ook Rembrandt maakt zo'n schilderij, 'Het geslachte rund' in 1655. Pieter Aertsen is waarschijnlijk de eerste, hij maakt halverwege de 16e eeuw al markttaferelen.

Het ophangen van het karkas diende om het vlees te laten besterven. De organen werden er uitgehaald om bederf te voorkomen.

De runderen laten de welvaart en de overvloed zien in Amsterdam, op de markten was van alles te koop en die overvloed moest getoond worden.

De schilders kunnen hun kwaliteiten laten zien met de schilderijen, het perfect weergeven van spieren, vet, botten en pezen is moeilijk. Van der Helst woont zelf aan de Nieuwmarkt, de markt en wellicht ook de opgesneden runderen zijn zijn dagelijkse uitzicht. Hij heeft het schilderij mogelijk vanuit zijn raam geschilderd.