Suriname in Amsterdam

Begin 18e eeuw beginnen de slavenplantages in Suriname koffie te verbouwen. Al snel wordt koffie één van de belangrijkste koloniale producten. De bonen gaan per schip naar de Republiek en worden hier verwerkt.

Deze gevelsteen verwijst niet naar die koffieplantages, maar naar het maken van de vaten waarin de bonen reizen. Hier woont Gijsbert Rebel; hij is pakker van beroep, iemand die goederen voor verzending verpakt in vaten, kisten, balen enzovoort.

Het vat op de steen komt overeen met vaten zoals die in een Nederlands wrak in de buurt van Texel zijn gevonden. Die vaten maakten gespecialiseerde tot slaafgemaakten in Suriname. Uit archieven blijkt dat deze slaven voor veel hogere bedragen werden verhandeld dan de tot slaafgemaakten die de koffieplantages bewerkten.

De gevelsteen in de Sint Nicolaasstraat is een replica. De oorspronkelijke steen is na een brand in 1974 kwijtgeraakt. Bij een antiquair duikt later het origineel op, en het Douwe Egberts-museum koopt die steen. Het origineel is nu in het Tabaksmuseum in Joure.

Salomon de Plessis is eigenaar van slavenplantage Nijd en Spijt in Suriname. Vooral zijn dochter Susanna, die de plantage van hem overneemt, staat in Suriname symbool voor de wrede plantagebazen. Zij zou de baby van een tot slaaf gemaakte vrouw hebben verdronken, omdat het kind niet wilde stoppen met huilen.

Nog bekender is het verhaal over Alida. Susanna zou haar man ervan hebben verdacht dat hij een oogje op Alida had. Daarom zou ze haar met een mes hebben gestoken, haar borsten hebben afgesneden en die aan haar man hebben geserveerd. Alida is in Suriname uitgegroeid tot een symbool voor de trotse zwarte vrouw, met een standbeeld en jaarlijkse missverkiezingen die haar naam dragen.

Suriname wordt vanaf 1683 bestuurd door een commerciële maatschappij, de Sociëteit van Suriname. In de jaren daarvoor lukt het de West-Indische Compagnie niet om winst te maken met de kolonie, en daarom komt de exploitatie in handen van de particuliere Sociëteit. De Sociëteit is eigendom van drie partijen: de WIC, de stad Amsterdam en de rijkste familie in Holland, Van Aerssen van Sommelsdijck.

Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck wordt gouverneur van Suriname. Eén van zijn eerste daden is een grote militaire actie tegen inheemsen. Hun dorpen gaan in vlammen op, de mannen sterven onder de knuppels en de landbouwgronden worden onvruchtbaar gemaakt. Cornelis van Aerssen wordt al na vijf jaar vermoord door opstandige militairen die een betere behandeling eisen.

In de jaren van de Sociëteit van Suriname groeit het aantal plantages van 50 in 1683 tot meer dan 400 in 1730. Elke plantagehouder die een tot slaafgemaakte wil kopen, moet belasting aan de Sociëteit betalen.

Vooral in de 18e eeuw neemt de handel in tot slaafgemaakten toe. De kolonie Suriname is belangrijk voor de stad Amsterdam, vooral vanwege de winsten die er op suiker te maken zijn. In Amsterdam wordt de ruwe suiker geraffineerd en verder verwerkt. In de stad staan een kleine honderd suikerbakkerijen.

Ook de koffie en cacao uit Suriname gaan bijna allemaal naar Amsterdam. Hier ontstaat een bloeiende verwerkende industrie. De belangrijke Amsterdamse families investeren in de loop van de 18e eeuw ook steeds meer in de plantages.

Jonas Witsen is regent en plantage-eigenaar. Hij heeft drie slavenplantages in Suriname: Palmeneribo en Surimombo aan de rechteroever van de Surinamerivier, en Waterkant aan de linkeroever.

In 1706 sluit Witsen een overeenkomst met de schilder Dirk Valkenburg. Die zou voor vier jaar naar Suriname gaan om de plantages van Witsen te schilderen en als klerk te werken. Valkenburg zou daar 2200 gulden voor krijgen, inclusief kost en inwoning en een zwarte jongen als knecht. De schilder houdt het maar twee jaar vol in Suriname; hij kan slecht tegen het klimaat en komt doodziek terug naar Amsterdam.

In die twee jaar maakt Dirk Valkenburg een aantal tekeningen en schilderijen die Jonas Witsen een beeld geven van zijn bezit in Suriname, zonder er ooit te zijn geweest. Valkenburgs werken horen bij de oudste afbeeldingen van Surinaamse plantages.

Wat Valkenburg niet schildert, is de slavenopstand die al snel uitbreekt op plantage Waterkant. Aanleiding zijn de strenge maatregelen van Jonas Witsen: hij verbiedt de 148 tot slaafgemaakten om met hun partner te slapen. Ook zijn ze niet meer vrij op zaterdag en zondag, en gaat de werkdruk omhoog. De opstand wordt neergeslagen.

Maria Sibylla Merian is natuurschilder en onderzoekster; ze specialiseert zich in insecten en de planten waar ze op leven. Ze maakt in 1699, op 52-jarige leeftijd, een reis naar Suriname. Haar jongste dochter, Dorothea Maria, gaat mee. De bootreis duurt twee maanden. Vanuit Paramaribo trekken de vrouwen het binnenland in.

Merian documenteert alles wat ze over de metamorfoses van tropische insecten kan ontdekken, en maakt tekeningen en aquarellen. Ze krijgt daarbij hulp van een 'inheemse vrouw' die haar veel over de Surinaamse natuur vertelt.

In 1701 wordt ze ziek, wellicht loopt ze malaria op, en keren moeder en dochter terug naar Europa. Merian neemt de 'inheemse Surinaamse' mee. Waarschijnlijk doet ze dit omdat ze in Amsterdam nog gebruik wil maken van de kennis van deze vrouw voor haar Surinaamse insectenboek. Of de vrouw vrijwillig meegaat naar Amsterdam, is onbekend.

De Surinaamse tekeningen en schetsen verschijnen op groot formaat: Metamorphosis insectorum Surinamensium ofte Verandering der Surinaamsche insecten. Het komt uit in het Nederlands en in het Latijn. Het boek heeft zestig gravures met begeleidende tekst; niet alleen vlinders, mieren en andere insecten, maar ook spinnen, reptielen en amfibieën staan afgebeeld, op de plant waar ze zich mee voeden. Het Surinameboek baart veel opzien en wordt populair. Desgewenst kleuren Merian en haar dochters de afdrukken in.

Vanaf 1951 zit hier het legendarische café de Cotton Club, het hart van de Amsterdamse jazzscene, samen met de legendarische dancing Casablanca op de Zeedijk. De club trekt veel Surinamers die dan naar Amsterdam beginnen te komen.

Behalve door Surinamers wordt de Cotton Club ook veel bezocht door zwarte Amerikaanse soldaten die in Duitsland of op Soesterberg gelegerd zijn en tijdens verlof naar Amsterdam komen. Het is één van de eerste cafés in Amsterdam waar wit en zwart samenkomen. Het is ook een café waar marihuana verkocht en gebruikt wordt.

De jazz en de marihuana trekken een rebelse groep witte, progressieve jongeren aan. Mensen als Ramses Shaffy en Adèle Bloemendaal, Jan Sierhuis en Aat Veldhoen. Na een aantal rechtszaken over de verkoop van drugs, een schietpartij en het verlies van de benodigde vergunningen gaat de zaak in 1974 verder als Café Annie. Maar al snel komt de oude naam weer op de gevel. In 2011 moet de Cotton Club definitief dicht vanwege financiële banden met topcrimineel Dino Soerel.

In de 17e eeuw staat hier een suikerbakkerij. De suiker komt van een slavenplantage in het Caraïbisch gebied. Er staan veel suikerbakkerijen in de stad; het verwerken van de ruwe suiker is een belangrijke industrie in Amsterdam.

De suikerbakkerij verhuist in 1737 naar de Lauriergracht. Suikerbakkerijen zorgen voor stank en brandgevaar, en dat moet zoveel mogelijk naar de rand van de stad. De volksbuurt Jordaan is dan ook veel geschikter, vindt het stadsbestuur.

In de steeg (aan de kant van de Nieuwe Nieuwstraat) zit nog een gevelsteen van suikerbakkerij De Drie Suykerbrooden. Waarschijnlijk heeft de naam op de onderste regel van de gevelsteen gestaan. De gevelsteen is teruggevonden bij opgravingen naar het oude Geertruidenklooster, dat hier ooit stond.

Een suikerbrood is in de 17e eeuw een grote, harde kegel geraffineerde suiker. In de suikerbakkerijen wordt de ruwe suiker uit Suriname verwerkt tot dit soort suikerbroden, die enkele kilo's kunnen wegen. Ook op het Rokin heeft een suikerbakkerij met de naam De Drie Suykerbrooden gezeten.