Indonesie in Amsterdam

Halverwege de 18e eeuw woont hier de rijke porseleinhandelaar Cornelis Kleerbesem. Hij handelt in allerhande exotische waar: "speksteenen, vogels, gediertens, groepen en ornamenten, Japanse en Chineese lakwerken en verder Oost-Indische kostbaarheden en rarityten".

De winkel in zijn huis aan de Nieuwmarkt is bekend gebleven dankzij het schilderij van Jan ten Compe uit 1753. Achter de ramen zie je meerdere vazen, en op de luifel staat 'De Porselyn Winkel van Corn. Kleerbesem'.

De gevelsteen op het pand stelt waarschijnlijk een leeuw voor; het huis staat bekend als 'waar de leeuw in de gevel staat'. In het pand ernaast is de gevelsteen van Sint Jacobus te herkennen. Die gevelsteen zit nu in de gevelstenenmuur in de Sint Luciensteeg; een replica zit boven de deur van ouderencentrum De Flesseman.

In Amsterdam zijn er in de 18e eeuw veel meer winkels die zich specialiseren in artikelen uit de Oost.

Gebouw Batavia: niet alleen de naam herinnert aan het koloniale verleden van Nederland. Het gebouw is eigendom van de Batavia-Arak Maatschappij, die handelt in drank en voedsel uit China en Indonesië.

Het gebouw heeft twee gevels, één aan de Prins Hendrikkade, maar ook één aan het water van de Oudezijds Kolk. Bijzonder is het siermetselwerk met fantasiedecoraties en afbeeldingen van dieren. Je ziet twee groepjes apen boven de begane grond. Ook zijn er olifantenkoppen te vinden. Ook dat verwijst naar ons koloniale verleden.

Eduard Douwes Dekker wordt op 2 maart 1820 hier geboren, in de Korsjespoortsteeg 20. Hij is een slimme jongen en gaat naar de Latijnse school. Maar Eduard is lui en presteert slecht; op zijn vijftiende gaat hij van school af. Drie jaar later vertrekt hij naar Nederlands-Indië en wordt daar ambtenaar. Hij blijft er bijna 20 jaar, maakt carrière, trouwt en krijgt kinderen.

In 1858 keert Eduard terug naar Europa. Daar beschrijft hij zijn Indische belevenissen in zijn debuutroman Max Havelaar. Het boek gaat over kolonialisme en corruptie, zowel door de Nederlandse ambtenaren als door de inlandse bestuurders.

Het boek slaat in als een bom. De Max Havelaar is een aanklacht tegen het Nederlandse koloniale beleid, en in het bijzonder tegen het cultuurstelsel. Door dat cultuurstelsel wordt de plaatselijke bevolking extreem uitgebuit.

Als atheïst, vrijdenker en voorvechter van vrouwenemancipatie is hij zijn tijd ver vooruit. Het kleinburgerlijke Nederland van de 19e eeuw is daar nog lang niet aan toe.

Joan van Hoorn is gouverneur-generaal van Nederlands-Indië begin 18e eeuw. Hij wordt steenrijk in Indië. Als hij in 1709 tegen zijn zin terug naar Nederland moet, neemt hij een Chinese arts mee en zes Papoea's. Anderhalf jaar later overlijdt hij in Amsterdam.

Op zijn graf verwijzen kanonnen naar de buskruithandel waar de familie Van Hoorn veel geld mee verdient. Onderaan de grafsteen staan twee slaafgemaakten, alsof zij Van Hoorn dragen; aan hun enkels bungelen ketens.

Koffie is een erg belangrijk koloniaal product in Nederlands-Indië. Er komt veel meer koffie uit de Oost dan uit Suriname. Vooral Java wordt in de achttiende en negentiende eeuw één van de grootste koffieproducenten ter wereld. Nederland verdient er enorm veel geld mee.

Die koffie wordt vaak in Amsterdam verwerkt. Op een aantal plekken zijn er gevelstenen die daarnaar verwijzen, bijvoorbeeld IN DRIE BOONSTRVYCKE in de Sint Nicolaasstraat 38, of daar vlakbij T SERNAEMSE KOFFIVAT, op nummer 58.

De gevelsteen hier komt uit 1727 en zat eerst op de Vijzelstraat 16. Dat pand moest tegen de vlakte toen de stad de Vijzelstraat in 1917 verbreedde. Na de bouw van het badhuis is de gevelsteen hier in 1924 ingemetseld.

Tabakshandelaar Jacob Nienhuys laat hier een stadspaleis bouwen met het geld dat hij in Nederlands-Indië verdient. Nienhuys is als één van de eersten een tabaksplantage begonnen in Nederlands-Indië.

Nienhuys loopt daar in no time gigantisch binnen, mede dankzij het gebruik van nauwelijks betaald personeel, de zogenaamde koelies. Die koelies krijgen een slechte behandeling. Bij Nienhuys zelfs zo slecht dat zeven van zijn werknemers in 1869 door mishandeling om het leven komen. Hoe het precies gaat, blijft wel voor altijd onduidelijk. Feit is dat Nienhuys in datzelfde jaar halsoverkop Nederlands-Indië verlaat en 'wegens gezondheidsredenen' terugkeert naar Nederland.

Met al zijn geld geeft hij architect Abraham Salm de opdracht om hier een stadspaleis te bouwen. De architect krijgt de vrije hand. Hij bouwt een spectaculair grachtenpand dat zijn weerga niet kent.

Het stadspaleis krijgt de nieuwste snufjes. Herengracht 380 is het eerste huis in Amsterdam met elektrische verlichting: 300 gloeilampen. Er is stromend (warm) water, centrale verwarming en een zeer uitgebreid ventilatiesysteem, allemaal bijzonder voor eind 19e eeuw.

Gebouw De Bazel is gebouwd als hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM). Het gebouw is een symbool van het Nederlandse kolonialisme. De NHM speelt een belangrijke rol in het uitbouwen van de handel op de Oost en van het kolonialisme in Nederlands-Indië.

Het gebouw laat dat kolonialisme zien: naast de ingang staan twee vrouwenbeelden die Europa en Azië uitbeelden, de twee werelddelen waar de NHM actief is. En aan de gevel, op vijf hoog, staan de beelden van drie gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië: Jan Pieterszoon Coen, Herman Daendels en Joannes van Heutsz.

Nu gelden juist zij als vertegenwoordigers van het onderdrukkende kolonialisme. Begin 19e eeuw kijkt Nederland daar nog heel anders tegenaan: juist het meedogenloze optreden van deze drie gouverneurs geldt dan als bron van de Nederlandse welvaart.