verborgen parels

De Vredenburgerbrug ligt verscholen tussen de Oudezijds Achterburgwal en de Zeedijk. Vanaf de brug kun je je voorstellen hoe de stad er eeuwen geleden uitziet. Aan de Achterburgwalkant een kade vol bedrijvigheid; aan de Zeedijkkant zijn de pakhuizen goed te bevoorraden, want de boten varen tot aan de gevel, waarna de lading met de hijsbak omhoog gaat. De voorkant van deze huizen is aan de Zeedijk.

De Vredenburgerbrug stamt van rond 1500. Toen laat burgemeester Boelens hier een brouwerij bouwen. Hij houdt zich niet aan de stedelijke regel dat er ruimte voor een kade over moet blijven: Boelens bouwt tot aan het water. Als straf krijgt hij een boete, en met dat geld legt de stad hier twee bruggen aan: de Armbrug en de huidige Vredenburgerbrug.

De Vredenburgerbrug heet vroeger de Zoutkopersbrug. De Vredenburgersteeg en de Spooksteeg heten toen samen de Sout Steech, naar een zoutkoperij in de buurt. De naam Vredenburgerbrug komt er als hier herberg en brouwerij Vredenburgh verrijst.

Waar nu een wit poortje een gang afsluit, liep ooit het pad de kloostertuin van het Bethaniënklooster in. Na de alteratie raakt het pad volgebouwd. De nummering van de Oudezijds Achterburgwal loopt achter de poort gewoon door.

Op nummer 99, op het binnenterrein, zit van 1776 tot 1971 het specerijenpakhuis van de drogist Jacob Hooy. De originele houten balken, bakstenen en een houten vloer op de bovenste verdieping blijven bewaard. Daarnaast zat de ingang van het kuipers- en wijnverlatersgildehuis (Barndesteeg 8).

Aan de rechterkant van de Hoogkamergang zitten de werkplaatsen van Jan van der Heijden, die aan de Koestraat woont. Zijn werkplaatsen groeien uit tot een brandspuitenfabriekje; de brandspuit is een uitvinding van Van der Heijden, en hij verkoopt ze door half Europa.

In de loop van de 18e eeuw gaat het slecht met de steeg, en wordt het een achterbuurtje. Pas in de jaren 80 van de vorige eeuw komt de Hoogkamergang er weer bovenop.

In 1602 komt hier het Oudemannenhuis; honderd oudjes betrekken in augustus 1602 het nieuwe huis. Tot dan wonen ze bij de Kalverstraat, maar dat Oudemannenhuis is veel te klein geworden.

In 1600 houdt de stad daarom een loterij, en met de opbrengst verrijst in de voormalige tuin van het Oude Nonnenklooster een nieuw thuis. Ook al heet het Oudemannenhuis, toch wonen er voornamelijk vrouwen.

Het Oudemannenhuis richt zich op de zogenaamde schaamarmen: oude mensen, vaak voormalige middenstanders, die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, maar ook niet in complete armoede leven.

Ze moeten ook wel wat geld hebben, want de inrichting van de kamer kopen ze zelf, en ze betalen ook twee gulden voor hun toekomstige begrafenis. Verder moet je boven de 50 zijn, en mag je geen kinderen meer hebben die je moet verzorgen. Het huis groeit snel: in 1616 wonen er al 200 oudjes.

De regels in het Oudemannenhuis zijn streng; wie zich er niet aan houdt, staat zes weken buiten. Die straf krijg je bijvoorbeeld als je buiten het huis klaagt over het eten. Dat bestaat voornamelijk uit kool, wortelen, bonen en dergelijke, met zo nu en dan vlees of vis erbij.

Het pand zoals wij dat kennen, stamt uit 1757. Het oude gasthuis gaat in 1754 tegen de vlakte, en ervoor in de plaats komt het huidige classicistische gebouw, dat wel dezelfde indeling heeft als het oude pand. In 1831 houdt het Oudemannenhuis op te bestaan als een soort bejaardenhuis; het wordt een dependance van het ziekenhuis en daarna een museum.

Dijkdoorbraken vanuit het IJ zorgen in de 14e eeuw voor inhammen, die Walen heten. Hier ligt de Oude Waal, de perfecte winterstalling voor de vloot. Palenrijen in het water beschermen de schepen tegen golfslag en kruiend ijs. De huidige Kromme Waal is de kade waar de werven en touwslagerijen staan.

Begin 17e eeuw verzandt de Oude Waal; het stadsbestuur besluit het Waaleiland aan te leggen, met huizen voor de scheepskapiteins. De Kromme Waal zoals we die nu kennen, ontstaat dan.

De gevelwand is uitzonderlijk goed bewaard. Aan de korte straat staan maar liefst 24 rijksmonumenten. Hier wonen eerder schippers, ambachtslieden en pakhuiseigenaren dan de allerrijkste Amsterdamse regenten.

De Beulingsloot is het restant van een oude afwateringssloot, die het water uit de polders achter Amsterdam afvoerde naar het IJ. De Amsterdamse grachtengordel is in twee keer aangelegd.

Tussen 1613 en 1625 komt het stuk tussen het IJ en de Beulingsloot en Leidsegracht tot stand. Daarna is het geld op, en heeft Amsterdam enkele tientallen jaren een halve grachtengordel. De Beulingsloot en de Leidsegracht zijn dan het einde van de stad.

Vanaf 1663 komt ook het tweede deel van de grachtengordel, van de Beulingsloot tot aan de Amstel.

De Beulingsloot draagt de naam van Gerrit Jansz. Beulinck, die hier rond 1660 woont in een pand waar 'de Beuling' (bloedworst) uithangt. De sloot is één van de weinige Amsterdamse grachten zonder kade.

Het West-Indisch Pakhuis aan het 's-Gravenhekje ziet er nog zo uit als bij de bouw in 1642. Hier ligt de voorraad van de WIC opgeslagen. Op de kade hier heeft houtkoper De Graaf zijn opslag. Het stadsbestuur bepaalt dat de houtopslag alleen met een hekje afgesloten mag worden; het hekje van De Graaf wordt het 's-Gravenhekje.

Ook de overkant, de Kalkmarkt, is prachtig. Bijna alle panden hier zijn erg vervallen in de tweede helft van de 20e eeuw. Stuk voor stuk worden ze weer opgeknapt. Friese schippers leggen hier aan met hun lading kalk en bouwsteen, die op de kade verhandeld wordt.

Bijna de hele Kalkmarkt bestaat uit monumenten. Vanaf hier heb je een prachtig uitzicht op de Montelbaanstoren en de Oudeschans.

De Montelbaanstoren is gebouwd als verdedigingstoren. In de 16e eeuw groeit het gebied aan de oostkant van de stad uit tot een grote scheepswerf. Dat gebied ligt buiten de stadsmuur en gaat tot twee keer toe verloren aan de Geldersen. Om het te beschermen komt er een aarden wal, en verrijst de Montelbaanstoren.

De Oudeschans is een restant uit die tijd; het is oorspronkelijk de gracht die voor de verdedigingswal ligt. Amsterdam groeit snel, en de stad breidt uit. Aan de oostkant komt het werkeiland Uilenburg, aan de westkant grachtenpanden. Hier wonen VOC-kapiteins, maar ook natuuronderzoeker Jan Swammerdam.

Veel kunstenaars leggen het uitzicht op de Oudeschans en de Montelbaanstoren vast, van Rembrandt tot Monet en Breitner.

De Kromboomssloot is een schilderachtig en vaak rustig stukje van historisch Amsterdam. De gracht draagt de naam van Cornelis Pietersz Boom, een zestiende-eeuwse grondeigenaar en scheepsbouwer. Hij spant rechtszaak op rechtszaak aan om de stadsmuren van Amsterdam uit te breiden, zodat het gebied beveiligd is.

De Kromboomssloot is lang een rommelig gebied met veel scheepsbouw, pakhuizen en woningen. Pakhuis Schottenburch is daar een overblijfsel van. Op het dubbele pakhuis staat 1638, maar waarschijnlijk is Schottenburch ouder.

Daarnaast staat de Armeense kerk. Armeense kooplieden komen in de 17e en 18e eeuw naar Amsterdam. Zij handelen in zijde, edelstenen, specerijen en andere kostbare goederen.

In de jaren zeventig gaan grote delen van de buurt tegen de vlakte voor de metro-aanleg. De Kromboomssloot zelf overleeft die kaalslag.

De Groenburgwal is oorspronkelijk een gebied vol lakenramen en ververijen. Hier ontstaan de stoffen, die even verderop in het Staalhof gekeurd en verhandeld worden.

De naam Groenburgwal heeft waarschijnlijk niets met het verven van stof te maken. Al begin 17e eeuw heet het hier de Groene Burgwal, mogelijk vanwege de rij bomen die hier staat. Die bomen geven de gracht nog steeds een bijzonder karakter.

De gracht biedt een prachtig doorkijkje op de Zuidertoren; kunstenaars als Monet en Breitner hebben dat vastgelegd.

Sinds 1634 werd op het Realeneiland een zandmarkt gehouden. De Zandhoek dankt daar zijn naam. Schippers kwamen hier hun ladingen duinzand lossen. Het zand was nodig om de inklinkende Amsterdamse grond op te hogen en als ballast voor (deels) lege schepen.

Het stadsbestuur had allerlei bepalingen om te voorkomen dat er zand gemorst zou worden in het IJ, het water al snel te ondiep. Door de open kade, in een hoek van de haven, was de Zandhoek gevoelig voor hoog water, meerdere keren overstroomde de kade.

Op de Zandhoek stond het ‘zandhuisje’ voor de marktmeester. Het is onduidelijk of de huidige huisjes half op het land, half op het water zo’n zandhuisje is.

Vanaf de aanleg van Prinseneiland en Reaeleneiland heeft hier een brug gelegen. Op de kaart van Van Berckenrode uit 1625 staat hier al een lange houten brug. De huidige brug ziet oud uit, maar is van 1983

In de 18e eeuw werd de brug wel de Vliegende Brug genoemd, omdat de brug zo snel open en dicht kon. En later werd het in de volksmond het kippenbruggetje, waarschijnlijk vanwege de nauwe passage.

Vanaf de brug kun je nog een goede indruk krijgen van de vele scheepshellingen die hier aan het water van de Realengracht hebben gelegen.