de mooiste schuttersstukken

Rembrandt schildert de Nachtwacht als hij hier pas woont. Wanneer hij de opdracht precies krijgt, is onbekend, maar het moet voor december 1640 zijn, als één van de geportretteerde schutters, Jan Claesz Leijdekkers, overlijdt.

De opdracht voor de Nachtwacht is één van zeven opdrachten voor verschillende schilders, allemaal voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De wanden van die Sael moeten helemaal bedekt raken met de schilderijen, dus Rembrandt weet welke maat het schilderij moet hebben. In het voorjaar van 1642 is het schilderij af en krijgt het zijn plek in de Groote Sael van de Kloveniersdoelen.

Lang is gedacht dat de Nachtwacht geschilderd is op een overdekte galerij op de binnenplaats van het huis hier aan de Jodenbreestraat. Maar uit recent onderzoek blijkt dat onwaarschijnlijk.

Op de binnenplaats hadden sporen van de buitenlucht in de verf moeten komen, zoals een vliegje of wat stuifmeel. Die sporen zijn er niet, en daarom is nu de aanname dat het schilderij binnen ontstaat. Dat kan dan bijna alleen in de bel-etage, en dan hoogstwaarschijnlijk in de ruimte links van de deur, waar nu de kussenwand staat.

Rembrandt geeft het schilderij nooit een naam; in de Kloveniersdoelen heet het 'Officieren en andere schutters van wijk II in Amsterdam, onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch'. De naam Nachtwacht duikt voor het eerst op in 1797. Het schilderij is dan door verkleuring zo donker geworden dat het op een nachtelijke patrouille lijkt.

Pas na restauratie blijkt dat Rembrandt de groep bij daglicht schildert. De naam Nachtwacht is dan al ingeburgerd. Oorspronkelijk is de Nachtwacht groter; als het schilderij naar het Stadhuis verhuist, gaan er aan de zijkanten en de bovenkant stroken af, zodat het op een plek tussen twee deuren past.

De overlieden van het handbooggilde laten zich in 1653 portretteren door Bartholomeus van der Helst, op dat moment de meest vooraanstaande Amsterdamse schilder. De zilveren voorwerpen op het schilderij liggen nu in het Amsterdam Museum.

Van der Helst weet dat het schilderij hoog boven de haard in de Doelenkamer komt te hangen; daarom kiest hij een laag perspectief, alsof we van onderen tegen het tafereel aankijken.

Links Frans Banninck Cocq, die in 1642 door Rembrandt op de Nachtwacht wordt geschilderd; daarnaast Jan van der Poll, die zich van de tafel heeft omgedraaid en ons recht aankijkt; dan de brouwer Albert Dircksz Pater en de kaartenmaker en drukker Jan Willemsz Blaeu.

Net op dat moment brengt de doelvrouw van het handbooggilde de drinkhoorn binnen. Rechts achteraan staan twee zonen van de overlieden met pijl en boog in de hand. De drinkhoorn ligt nu in het museum, net als de schuttersketen die Albert Dircksz Pater vasthoudt.

Aan de schuttersketen hangt nog een papegaai. Die verwijst naar het jaarlijkse papegaaischieten, waarbij een nep-papegaai op een staak komt en de schutters erop moeten schieten. Wie dat lukt, mag een jaar de ketting dragen.

Jan van de Poll houdt de koningsscepter vast, die ook bij de versierselen van de winnaar van het papegaaischieten hoort. De keten en de scepter zijn in 1520 gemaakt. Net als de drinkhoorn blijven ze allemaal bewaard.

De drinkhoorn speelt een belangrijke rol bij de feestmaaltijden van het gilde: de beker gaat rond, en ieder drinkt eruit. De voorwerpen zijn nu in het Amsterdam Museum. Het schilderij verhuist in 1773 van de Handboogdoelen naar het Stadhuis en hangt nu in het Rijksmuseum.

Het schuttersstuk 'Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw' van Bartholomeus van der Helst speelt zich af voor brouwerij De Witte Haan, op de hoek van de Geldersekade en de Rechtboomssloot. Hier woont en werkt vaandrig Pieter Hulft; het is de ontmoetingsplaats van de schutters uit wijk 8. Hulft neemt de brouwerij over van zijn schoonvader, Pieter Dircksz Hasselaer.

De schutters rechts op het schilderij staan op de trap van de brouwerij, de schutters links voor de Rechtboomssloot. Op de voorgrond gebruikt een schutter een biervat als zitplaats.

Op het biervat staat een witte haan, een verwijzing naar de brouwerij. En ook het bierglas (roemer) in de hand van de man uit het raam verwijst naar de brouwerij. Waarschijnlijk is dit Dirck Joosten Ryscamp van Geldersekade 53, de schoonzoon van de brouwer.

Bartholomeus van der Helst krijgt de opdracht om een breed maar niet te hoog doek te maken voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De maten van het doek bepaalt de plek boven de schoorsteen waar het komt te hangen.

Het wordt puzzelen voor Van der Helst om de 31 personen van de compagnie van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw af te beelden. Boven de hoofden van de mannen blijft maar weinig ruimte over.

Nicolaes Pickenoy schildert de schutters van wijk IV waarschijnlijk voor de deur van brouwerij De Swaen op het Singel. Links in de verte zie je de Jan Roodenpoortstoren. Die toren is de klokkentoren van wijk IV, de wijk waar de schutters vandaan komen.

Het schilderij is één van de schuttersstukken die voor de Groote Sael van de Kloveniersdoelen worden besteld. Het hangt daar naast de Nachtwacht. Anders dan Rembrandt portretteert Nicolaes Pickenoy de schutters wél goed herkenbaar. Ze betalen allemaal 60 gulden om op het schilderij te mogen.

Net als de Nachtwacht verhuist 'Officieren en schutters van wijk IV onder kapitein Jan Claesz van Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde' halverwege de 18e eeuw naar het Stadhuis aan de Dam. Sinds 1925 hangt het in het Rijksmuseum, net als de Nachtwacht in de eregalerij.

In de Groote Sael komen zes schuttersstukken en een portret van de overlieden van de Kloveniersdoelen. De zaal wordt behangen met schilderijen. Zo krijgt de zaal de status en het aanzien die nodig zijn om hoge gasten te ontvangen.

Met je rug naar het raam hangen op de linkerwand 'Het vendel van Cornelis Bicker en luitenant Frederick van Banchem' van Joachim von Sandrart, dan de 'Overlieden van de Kloveniersdoelen' van Govert Flinck, en als laatste 'Het vendel van kapitein Albert Bas en luitenant Lucas Conijn', ook van Govert Flinck.

Op de lange wand tegenover de ramen hangt van links naar rechts 'de Nachtwacht', daarnaast 'Het vendel van kapitein Jan Claesz Vlooswijck en luitenant Gerrit Hudde' van Nicolaes Pickenoy, en als laatste op de lange wand 'Het vendel van kapitein Cornelis de Graeff en luitenant Hendrick Lauwrensz' van Jacob Backer.

Op de rechterwand hangt maar één schilderij: 'Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw' van Bartholomeus van der Helst. Op deze wand zit ook de grote schouw, dus het schilderij moet lang met een beperkte hoogte worden.

Dat geldt voor alle schilderijen: de afmetingen moeten op de ruimte aansluiten, want de wanden raken volledig bedekt met de schilderijen. Naar alle waarschijnlijkheid hangen de doeken niet in een lijst, maar zitten ze tegen de muur gespannen.

Vanaf 1683 gaat een groot aantal schuttersstukken uit de drie verschillende Doelen naar het Stadhuis. Ze hangen daar in de Grote en Kleine Krijgsraadkamer, boven aan de achterkant van het gebouw.

In die zalen vergadert de Krijgsraad: de kolonels, kapiteins en luitenants van de schutterij. Ook de Nachtwacht verhuist in 1715 vanuit de Kloveniersdoelen naar het Stadhuis; om tussen de ramen van de Kleine Krijgsraadkamer te passen, moet het schilderij kleiner. Links, rechts en boven gaan er stroken af, tot het formaat dat wij nu kennen.

In totaal hangen hier in het Stadhuis 39 schuttersstukken. Naast de schuttersstukken hangt in het Stadhuis ook een imposante collectie 17e-eeuwse meesterwerken die speciaal voor het gebouw zijn gemaakt.

Met de komst van koning Lodewijk Napoleon in 1808 wordt het stadhuis een paleis. De nieuwe koning maakt van de Krijgsraadkamers zijn koninklijk museum, de voorloper van het Rijksmuseum. In 1817 verhuist dat museum naar het Trippenhuis aan de Kloveniersburgwal.

Het Rijksmuseum is hier geboren, in het Trippenhuis. Vanaf 1817 hangt hier de top van de Nederlandse kunst; hier hangen de Nachtwacht van Rembrandt en de Schuttersmaaltijd van Bartholomeus van der Helst, en veel meer topstukken uit de 17e eeuw.

Koning Lodewijk Napoleon brengt deze nationale collectie bij elkaar. Hij haalt de kunst uit de Nationale Konst-Gallery in Huis ten Bosch naar Amsterdam. In zijn Paleis op de Dam richt hij twee zalen in en organiseert hij tentoonstellingen.

Nadat de Fransen zijn verdreven, gaat de kunst in 1817 naar het Trippenhuis. Vanaf het begin is het Trippenhuis veel te klein voor al die schilderijen. Toch duurt het tot 1885 voordat het Rijksmuseum zoals wij dat nu kennen, opengaat.

Op 5 juni 1648 sluiten de Republiek en Spanje vrede, na een oorlog van 60 jaar. Voor Spanje is die vrede pijnlijk: het land moet erkennen dat het de Nederlanden voorgoed kwijt is, dat protestantse ketters het katholieke koninkrijk hebben verslagen. Om de Spanjaarden niet te veel voor het hoofd te stoten, wordt de vrede niet al te uitbundig gevierd. De Hollandse kooplieden hopen nog flink te verdienen aan handel met de Spanjaarden.

In de beslotenheid van de Doelen van de schutterij mag natuurlijk wel gevierd worden. Er is een feestmaal en een schietwedstrijd in de Handboogdoelen. Voor de Grote Sael van de Voetboogdoelen komen twee schilderijen die de feestelijkheden vastleggen. Bartholomeus van der Helst krijgt de opdracht voor 'De Schuttersmaaltijd van de compagnie van Cornelis Witsen', en Govert Flinck maakt het schuttersstuk 'De compagnie van kapitein Joan Huydecoper'.

Beide schuttersstukken komen vlak bij elkaar te hangen. Op beide is een gedicht van Jan Vos te zien. Bij Govert Flinck ligt het voor op de grond. De woorden zijn niet meer te lezen, maar het is bekend dat het over de vader van Joan Huydecoper gaat en zijn rol in de strijd tegen de Spanjaarden. Bartholomeus van der Helst maakt het gedicht vast aan de drum, middenvoor. Jan Vos bejubelt de moed van Cornelis Witsen en Johan Oetgens van Waveren. Beiden vechten overigens nooit tegen de Spanjaarden.