opmerkelijke Amsterdammers

Hier wordt in 1846 Justus van Maurik geboren. Nu kennen nog maar weinig mensen hem, maar eind 19e eeuw is hij een zeer bekend schrijver. Van Maurik zwerft door de stad en schrijft daar anekdotes over, te vergelijken met Simon Carmiggelt een eeuw later.

Zeer tegen zijn zin ziet hij de stad uitbreiden: grachten gaan dicht, weilanden vol, en het Centraal Station verrijst. Voor Van Maurik is dat allemaal geen vooruitgang. Als hij aan het eind van zijn leven de toren van de Oude Kerk beklimt, is hij teleurgesteld over het uitzicht om hem heen.

Dit huis komt uit het begin van de 17e eeuw, en dat geldt ook voor de onderste gevelsteen. Die hoort eigenlijk op de plek van de bovenste steen te zitten, en rond 1900 is dat ook nog zo. Om onduidelijke redenen verdwijnt de steen kort daarop uit de gevel en belandt in de Waag.

In 1981 komt er een moderne gevelsteen. De keizer die met zijn neus en vingers net over de rand komt, is geënt op het figuurtje Mr. Chad van de graffiti 'Kilroy was here'.

Orgelman Japie Groenteman staat model voor deze Mr. Chad. Iedereen kent hem, want hij gaat heel brutaal met zijn centenbakje langs de mensen op terrassen en in cafés. Hij vraagt eigenlijk niet om geld, maar eist het op.

Als de oude steen in 1988 weer terug kan, is de oorspronkelijke plek al bezet, en komt de steen een stuk lager op de gevel. In zijn linkerhand houdt hij de rijksappel, het symbool van keizerlijke macht.

Pijpedoppie en Josef van de Munt zijn in de tweede helft van de 19e eeuw bekende verschijningen op het Muntplein. Pijpedoppie dankt zijn naam aan zijn handelswaar: dopjes voor op een pijp.

Die dopjes moeten voorkomen dat brandende tabak uit de pijp valt. Passeert er een pijprokende man zonder dop, dan spreekt Pijpedoppie hem zeker aan. Hij verkoopt dopjes voor vijf cent, met als speciale aanbieding twee dopjes voor tien cent.

Naast Pijpedoppie staat Josef van de Munt, schoenenpoetser, maar vooral oud-militair. Josef vecht nog in de Tiendaagse Veldtocht tegen de Belgen; zijn borst hangt vol medailles. Johan Braakensiek legt hen beiden vast voor het boek van Justus van Maurik over straattypes.

Nicolaas Kroese is de flamboyante eigenaar van restaurant d'Vijff Vlieghen. Hij weet beroemdheden als Orson Welles, Jayne Mansfield en Walt Disney naar Amsterdam te lokken.

In 1953 maakt Kroese een promotiereis naar New York. Hij zet het centrum van de stad op stelten met zijn act: 'I'm Nicolas the Fifth, the Emperor of the Five Flies Empire, of Amsterdam, Holland. I'm born in 1627, in Amsterdam, and I forgot to die …' New Yorkers vinden het prachtig en komen naar d'Vijff Vlieghen. Kroese haalt ze op van Schiphol in een antieke Rolls-Royce en rijdt ze direct naar de Spuistraat.

De foto's van de beroemdheden hangt hij op; de stoelen waarop ze zitten, krijgen een naamplaatje. Eind jaren vijftig, begin jaren zestig krijgt Kroese steeds meer contact met de alternatieve scene.

Simon Vinkenoog en Remco Campert vinden de excentrieke Kroese geweldig interessant. Provo-kopstuk Robert-Jasper Grootveld mag een verdieping in de Lange Leidsestraat van Kroese gebruiken; die verdieping brandt al snel af tijdens een happening.

En tijdens rellen met de politie mogen de provo's schuilen in het restaurant. In 1971 krijgt Nicolaas Kroese een beroerte in zijn restaurant. Zijn personeel denkt dat het weer een act van hun baas is, en het duurt even voor er iemand een ambulance belt. Kort daarop overlijdt Nicolaas Kroese.

In 1726 koopt Adolph de Swaen Halvemaansteeg 12; het huis heet dan nog 'het Kievitsei'. Kort na de aankoop laat De Swaen het huis verbouwen en de gevelsteen aanbrengen.

Na een verbouwing in de 19e eeuw is alleen het bovenste deel van de gevelsteen nog te zien. Dat blijft zo totdat het pand na een brand begin 1998 een restauratie ondergaat.

Dan komt de tekst SWAANEN DRIFT 173 opnieuw tevoorschijn. Het laatste cijfer is onleesbaar; daar is een ? voor in de plaats gekomen. Ook komen er twee jonge zwaantjes aan de linkerkant tevoorschijn. Samen met het zwaantje rechts zijn dat mogelijk verwijzingen naar de drie dochters van Adolph de Swaen.

Hier woont begin 20e eeuw Cornelis de Gelder, beter bekend als Had-je-me-maar. Hij is een opmerkelijke verschijning en vaak te vinden op het Rembrandtplein.

Nadat zijn eerste twee vrouwen jong sterven en hij achterblijft met vijf kinderen, verdrinkt hij zijn verdriet in jenever. Heeft hij geld voor drank nodig, dan doet hij hier op het Rembrandtplein een stijf dansje en zingt hij:

Had-je-me-maar, met een knakie erbij,
Had-je-me-maar, met een lokkie opzij,
Had-je-me-maar, wat je hoort en wat je ziet,
Ik wil wel met je vrijen, maar mijn centen krijg je niet!

In 1921 wordt Had-je-me-maar lijsttrekker voor de Rapaillepartij, een protestactie van de anarchistische partij. En het werkt: de partij haalt ruim 14.000 stemmen, goed voor twee zetels in de gemeenteraad.

Had-je-me-maar mag dus de raad in, net als nummer twee, de anarchist Bertus Zuurbier. Jammer genoeg voor Had-je-me-maar veroordeelt de rechter hem op de morgen van de verkiezing voor openbare dronkenschap. Met die veroordeling houdt de gemeente hem uit de raad — met succes.

Had-je-me-maar bedankt voor zijn plek in de gemeenteraad. Hij laat zich behandelen voor zijn drankzucht en komt genezen terug als Cornelis de Gelder. In 1931 steekt hij onvoorzichtig het Leidsebosje over en grijpt een auto hem; hij is net 65 jaar geworden.

Loe Lap is een bekende Amsterdamse zakenman van Joodse komaf. Behalve handelaar is hij vooral bekend om opzienbarende interviews in kranten en op radio en tv.

Hij heeft een grote vriendenkring vol politici en artiesten en treedt vaak op in tv-shows van Mies Bouwman, Willem Duys, Sonja Barend en Ischa Meijer. Daar zorgt hij altijd voor tumult, wat hem de status van bekende Nederlander oplevert.

Loe Lap komt ter wereld in de vooroorlogse Joodse wijk Vlooienburg, waar nu de Stopera en het Waterlooplein zijn. Thuis hebben ze het niet breed, en al als jongetje helpt hij zijn vader bij de verkoop van sigaren. Daar ligt de basis voor zijn politieke keuze voor de sociaaldemocratie.

Al voor de oorlog is in het gezin Lap duidelijk dat de Joden veel te vrezen hebben van de nazi's. Toch wil de vader van Loe niet vluchten: 'Ik ben hier geboren. Ik sterf hier ook.' Loe overleeft de oorlog door onder te duiken bij het gezin Van de Heuvel; dochter Jos wordt zijn vrouw. De broer en de ouders van Loe Lap vergassen de nazi's in Auschwitz.

Na de oorlog blijft er veel legermateriaal in Nederland achter, en Loe ziet daar handel in. De eerste zaak hier in de Reguliersbreestraat wordt een succes, en al snel volgen er meer dumpzaken door het hele land.

Begin jaren 80 raken de dumpzaken in financiële moeilijkheden, en in 1984 moet ook de laatste zaak dicht, in de Reguliersbreestraat. Loe Lap wil er markthallen of een seksshop van maken; het wordt uiteindelijk, ondanks veel weerstand, een amusementspaleis. De beschuldiging dat hij dit met zijn politieke vrienden regelt, is voor Loe Lap reden om uit het openbare leven te stappen.

Jan Tengnagel heeft drie zonen, van wie de oudste niet wil deugen. Mattheus Gansneb Tengnagel heeft een reputatie als vechtersbaas, toneelschrijver en 'roddelpoëet'. Hij beschrijft de rauwe kant van het Amsterdamse volksleven en stelt het gedrag van eerbare burgers grof aan de kaak.

In zijn gedichten 'Amsterdamsche Mane-schyn' en 'Amsterdamsche Sonne-schyn' beschrijft hij de seksuele uitspattingen van Amsterdammers van naam en faam, en daar zijn ook respectabele leden van de Vroedschap bij.

Dat gaat de stad te ver. Tengnagel gaat op de bon: hij krijgt een boete en drie maanden huisarrest, die hij hier in het ouderlijk huis uitzit. Dat hij er zo mild vanaf komt, heeft waarschijnlijk te maken met de goede reputatie van zijn vader. Diezelfde vader onterft hem wel.

Professor Kokadorus staat elke maandagmorgen op het Amstelveld onder een lindeboom, vlak bij de Reguliersgracht. Hij begint zijn act met een slag op een gong, bespreekt dan de nationale en internationale politiek, en gaat pas daarna zijn handel verkopen.

'Dames en heren, ziehier een aantal artikelen, welke wij u presenteren en aanrecommanderen, en welke wij u zonder mankeren zullen weten aan te smeren. Bewoners van de aardbodem en omliggende landen, hier zijn de spullen, die jullie zullen doen watertanden. Cheffie, we gaan beginnen, en bij mijn gezond, ik ga niet eerder van het Amstelveld vandaan, of alles moet wegzijn………'

Cheffie is zijn hulpje: als iemand iets koopt, gooit Kokadorus het artikel naar hem toe, en int Cheffie de centen. Als Kokadorus in 1906 zijn zilveren jubileum als marktkoopman viert, stroomt het Amstelveld vol met nieuwsgierigen. De jubilaris komt alleen met politie te paard door de massa bij zijn standplaats.

De optredens van Kokadorus worden zo befaamd dat hij uitnodigingen voor conferences krijgt, en het verhaal gaat dat hij dat zelfs eens op 't Loo mag doen voor koningin Wilhelmina.

Professor Kokadorus heet in het echt Meijer Linnewiel. In het dagelijks leven is hij een rustige Joodse man met een normaal familieleven. Hij overlijdt op 27 mei 1934, zijn vrouw Hendrika in 1939. De nazi's vermoorden alle kinderen en kleinkinderen van Meijer en Hendrika in Auschwitz en Sobibor.

Eeuwenlang staat het wassen beeld van Eva Vliegen, beter bekend als Besje van Meurs, in het Oude Doolhof. In de arm van het beeld zit een mechaniek, zodat de arm kan bewegen en de kruimels van haar wang veegt.

Over Besje gaat het verhaal dat ze niets eet. In 1597 zou ze voor het laatst wat hebben gegeten. Als bezoekers haar in 1599 overhalen om één kers te eten, wordt ze zo ziek dat het bijna misgaat.

Besje leeft naar eigen zeggen van bloemengeur. Ze beweert dat om de andere dag bij zonsopgang een glinsterend licht haar omgeeft, waarbij een honingzoete stof haar mond bevochtigt.

Besje doet voorspellingen, en die zijn populair. Veel mensen komen speciaal voor Besje naar het Doolhof; zelfs prins Maurits gaat naar Besje van Meurs.

Uiteindelijk valt Besje in 1628 door de mand. Ze woont dan bij haar tante. Als die sterft, komt aan het licht dat haar tante haar al die tijd stiekem eten geeft.

Voor dit bedrog volgt een veroordeling tot openbare geseling en verbanning, maar prins Frederik Hendrik verleent haar gratie. Besje van Meurs sterft in 1637 een natuurlijke dood.

Het verhaal van Besje spreekt de mensen aan; het beeld in het Oude Doolhof staat er nog als het doolhof in 1862 sluit. Bij het beeld hangt een rijmpje:

Dat is Bessie van Meurs, dat leugenachtig wijf
Ei zie, zij schu(d)t haar hoofd, en zweer(t) nog even stijf
In 32tig jaar heeft zij geen brood gegeten / Wel 't leugenachtig wijf, liegt dat de stenen zweten'.

74 mensen redt Dirk Rietveldt uit de Amsterdamse grachten. Hij krijgt daarvoor de bijnaam 'de Waterduiker' en een serie onderscheidingen. Voor veel van die onderscheidingen draagt hij zichzelf voor.

Dirk werkt op de kades en in de pakhuizen langs de gracht als sjouwer. Zodra hij een drenkeling ziet, springt hij de gracht in. 'Zoals een ander een vlieg van z'n neus weg slaat, zoo spring ik te water', zegt Dirk tegen de krant Het Volk.

Op zondagavond 19 april 1931 is er een feest waarbij Dirk de Waterduiker een grootse huldiging krijgt. Het is trouwens dubbel feest: hij viert tegelijk zijn vijftigjarig huwelijk. Buren versieren zijn huis aan de Elandstraat 21, en in de straat en het verenigingsgebouw zijn er speeches en een tableau vivant.

De reddingen zijn ook een aardige bijverdienste: vaak krijgt hij geld van de familie van de drenkeling, en voor elke officieel geregistreerde redding krijgt hij 3 gulden van de politie. Dirk ontvangt in zijn leven onder andere eremedailles van koning Willem III, koningin-moeder Emma en koningin Wilhelmina.

Kikkie de bruggentrekker heet ook wel de kar-ga-door. Hij verdient zijn brood door zwaarbeladen handkarren over hoge Amsterdamse bruggen te helpen. Met een touw en een haak staan de bruggentrekkers te wachten. Vooral als de brug glad is van regen of sneeuw, hebben veel karren hun hulp nodig. Elke bruggentrekker heeft zijn eigen brug.

Christiaan Smit uit de Boomstraat is de laatste bruggentrekker; hij werkt tot 1936. Christiaan is beter bekend als Kikkie de Bruggentrekker. Hij werkt eerst 38 jaar hier op de Reesluis en verhuist dan naar de Prinsensluis (Prinsengracht/Reguliersgracht), waar hij nog eens 14 jaar staat. Op die plek is nu een café naar hem genoemd. Kikkie stopt op zijn 76e; vier jaar later, in 1940, overlijdt hij.

Jan Klaassen woonde hier in de Anjeliersstraat, hij trouwde met Catarina Pieters uit de Tuinstraat, maar het huwelijk tussen Jan Klaassen en Katrien liep niet over rozen. Het leverde ons zelf een bekend poppenkastduo op.

De ruzies liepen zo hoog op dat de kerkeraad zich ermee bemoeide. Jan bekende overspel, Katrien gaf toe dat ze doorlopend dronken was. Het stel werd in januari 1706 onder curatele van de kerkeraad geplaatst.

De belevenissen van Jan Klaassen en Katrien zijn bewaard gebleven door de volkscomedies die in de 18e eeuw in de schouwbrug aan de Keizersgracht waren te zien. Die waren vaak gebaseerd op verhalen uit het dagelijks leven in Amsterdam en de kluchten over Jan Klaasen en Katrien waren populair. Later maakte het poppenspel op de Dam het stel beroemd.