queer geschiedenis

Vormgever en binnenhuisarchitect Benno Premsela is een icoon van de homo-emancipatie in naoorlogs Nederland. Voor de oorlog begint Premsela aan een opleiding binnenhuiskunst. In 1941 moet hij, als Jood, onderduiken; zijn ouders en zusje overleven de oorlog niet, zij worden vermoord in Auschwitz.

Na de oorlog gaat Premsela aan het werk op de meubelafdeling van De Bijenkorf. Hij maakt de afdeling beroemd door toonaangevende ontwerpen uit binnen- en buitenland te introduceren en Cobra-kunst te exposeren.

Vanaf 1956 gaat Benno Premsela over de etalages van De Bijenkorf. De spectaculaire etalages laten niet de producten zien, maar tonen vooral een unieke sfeer. De etalages van De Bijenkorf worden een attractie op zichzelf, waar mensen speciaal voor naar de Dam komen.

Het besef dat hij er tijdens de oorlog niet alleen als Jood, maar ook als homoseksueel niet mocht zijn, heeft een grote impact op Benno Premsela. Hij is jarenlang voorzitter van het COC. In 1964 is Premsela, na Gerard Reve, de tweede Nederlandse man die openlijk op tv uitkomt voor zijn homoseksualiteit. De uitzending slaat in als een bom; dat een man, zonder enige schaamte, over homoseksualiteit praat, is sensationeel in Nederland.

Benno Premsela woont decennialang op Keizersgracht 518, dat verbouwd wordt naar ontwerp van Premsela's levensvriend en architect Friso Broeksma. Benno Premsela wordt 76 en sterft in 1997.

In 1730 trekt een heftige golf van homo-vervolging door Nederland. Aanleiding zijn de verklaringen van de torenwachter van de Dom in Utrecht; hij zou hebben gezien dat twee mannen seks hadden in de Domkapel. De torenwachter is volkomen ongeloofwaardig, maar het leidt toch tot een heksenjacht. In het hele land worden honderden mannen opgepakt en gemarteld. Uiteindelijk krijgen vele tientallen de doodstraf.

In Amsterdam vallen de vervolgingen mee, maar ook hier trekt een golf van homohaat door de stad. Eén van de slachtoffers is Joan Lucas Bouwens, die hier woont, in huis De Maen. Hij wordt beschuldigd van ontucht met de huisknecht en voor de rechtbank gedaagd. Joan Lucas wacht dat niet af; hij vlucht naar Duitsland.

Voor de rechtbank is de zaak duidelijk: er zijn beschuldigende verklaringen, en de verdachte is gevlucht. Joan Lucas Bouwens wordt bij verstek veroordeeld tot eeuwigdurende verbanning uit de stad. Hij keert nooit meer terug. De familie komt uiteindelijk op Landgoed De Horssen in het land van Maas en Waal terecht. Hoe het met de huisknecht afloopt, is onbekend.

Café 't Mandje is één van de eerste plekken waar homo's en lesbiennes openlijk voor hun geaardheid kunnen uitkomen. In 1927 neemt Bet van Beeren op 25-jarige leeftijd het café over van haar oom. Zelf noemt ze het café 'In 't Mandje', omdat haar moeder elke dag eten komt brengen in een mandje.

Bet is een legendarische uitbaatster. In een leren jas scheurt ze op de motor door de stad, soms met een nieuwe verovering achterop. In 't Mandje hoeven homoseksuele mannen en lesbische vrouwen hun geaardheid niet te verbergen, maar zoenen mag niet van Bet: er zijn zedenwetten, en de drankvergunning kan gevaar lopen.

Het café is geen danslokaal; er staat een biljart midden in de zaak. Alleen op Koninginnedag (toen op 30 april) mag alles, dus óók dansen in een café zonder dansvergunning. Dan haalt Bet van Beeren het biljart uit elkaar, en dansen mannen met mannen en vrouwen met vrouwen.

Als in de jaren vijftig gasten 't Mandje binnenkomen die Bet niet vertrouwt, omdat ze anti-homo of agent van de zedenpolitie kunnen zijn, doet ze altijd een lichtje aan in een porseleinen uiltje achter de bar, om bezoekers te waarschuwen. De uitdrukking 'een uil' voor heteroseksueel komt daarvandaan.

Bet heet ook wel de 'Koningin van de Zeedijk'. Ze overlijdt op 16 juli 1967 op 65-jarige leeftijd, en ligt opgebaard op het biljart in het café. Daarna zet haar zuster Greet de zaak nog voort, tot ze in 1983 de deuren moet sluiten wegens de overlast van de heroïnehandel voor de deur op de Zeedijk. Het interieur blijft vervolgens 25 jaar onaangeroerd. Alleen tijdens de Gay Games in 1998 is het café één week lang weer even open. Sinds 2008 is 't Mandje weer open.

De RoXY is een legendarische discotheek; vanaf de opening in 1987 is de RoXY de plaats om gezien te worden, waar alles kan en de gekste dingen gebeuren. Vooral voor de LHBTQI+-scene is de RoXY een discotheek waar ruimte is om jezelf te zijn. En dat trekt een bijzonder publiek.

De RoXY is ook de plek waar voor het eerst housemuziek te horen is in Nederland. De eerste maanden zorgt dat voor een lege dansvloer, en net als de eigenzinnige RoXY-dj's op het punt staan om te stoppen met housemuziek, breekt de muziek door. Acid house in combinatie met XTC verovert de RoXY in de zomer van 1988, en daarna heel Nederland.

Op 21 juni 1999 valt het doek voor de club. Na de begrafenis van mede-oprichter Peter Giele is er in de RoXY een bijeenkomst. In de discotheek gaat er vuurwerk af, de vonken komen in de airco terecht, en de club brandt volledig af. De RoXY komt niet meer terug.

Odeon opent op 17 oktober 1838, als koning Willem I het met een groot bal inwijdt. Odeon is in de 19e eeuw de belangrijkste concertzaal van de stad. Anders dan de Stadsschouwburg en de Hoogduitse schouwburg heeft Odeon wél een goede akoestiek, en de zaal in Felix Meritis geldt als te klein. Nadat in 1888 het Concertgebouw opengaat, begint de terugloop van Odeon. Voor de oorlog zit er een bioscoop in het pand. In 1952 opent het COC er een nationaal tehuis, een soort vrijstaat voor homoseksuelen. Het is dé plek om in Amsterdam een liefde voor de nacht op te pikken; DOK geniet grote faam onder zowel de lokale als de internationale homoscene. In 1989 sluit DOK definitief zijn deuren.

In de 18e eeuw is de Dam nog veel kleiner. Waar we nu staan, is aan beide kanten nog de bebouwing van de Warmoesstraat. Hier staat lolhuis Het Serpent, een ontmoetingsplek voor homoseksuele mannen. Dat is redelijk algemeen bekend; de Republiek is tolerant tegenover homoseksualiteit, zolang het maar niet al te openlijk is.

Die tolerantie verandert drastisch in 1730. Het gaat slecht met het land, en radicale predikers wijzen homoseksuelen aan als de schuldigen. Nadat in Utrecht twee mannen betrapt zouden zijn in de Domtoren, trekt een golf van homovervolging door de Republiek.

Opgepakte mannen worden gemarteld, en met de zo verkregen bekentenissen volgen weer nieuwe arrestaties. Tussen mei 1730 en oktober 1733 komen honderden mannen voor de rechter. Bijna honderd van hen krijgen de doodstraf.

Vele anderen vluchten naar het buitenland, en dat doet ook de waard van Het Serpent. Zijn vrouw wordt wel opgepakt. Zij verklaart dat het lolhuis op de bovenverdieping kamers heeft, en dat haar man homoseksuele mannen naar boven begeleidt. De twee kamers zijn ingericht met ledikanten en een kast met vrouwenmutsen en schorten. Volgens de vrouw mag alleen haar man naar boven komen om voedsel en drank te brengen.

De vrouw van de waard krijgt levenslange verbanning uit Amsterdam. In Amsterdam krijgen in die jaren 18 mannen de doodstraf.