sterke vrouwen

Lucretia van Merken is de belangrijkste vrouwelijke dichter en toneelschrijfster van de Nederlandse Verlichting. Ze heet wel de Vondel van de 18e eeuw.

Al op jonge leeftijd schrijft ze gedichten en dichtbundels. Als ze 23 is, verschijnt haar eerste toneelstuk, de tragedie Het nut der tegenspoeden, dat meteen een succes wordt.

Lucretia van Merken is een beroemdheid in het literaire Amsterdam van de 18e eeuw. Haar dichtbundels verkopen erg goed, en haar treurspelen zijn populair onder alle lagen van de bevolking. Ze krijgt de vraag om het toneelstuk te schrijven waarmee de nieuwe schouwburg aan het Leidseplein opent.

Lucretia van Merken trouwt pas op haar 47e met Pieter van Winter; met hem gaat ze uiteindelijk in Leiden wonen. Ze blijft haar hele leven schrijven en publiceren. Lucretia van Merken is een voorloper in de emancipatie van vrouwelijke auteurs en baant de weg voor latere schrijfsters.

Dat ze niet zo bekend meer is als bijvoorbeeld Vondel, komt ook door de literaire stijl van de 18e eeuw. De combinatie van klassieke vormen en christelijke deugdzaamheid spreekt nu niet meer tot de verbeelding.

Creejans de Winter is één van de grootste kunstverzamelaars van de 19e eeuw. Herengracht 440 hangt vol met belangrijke Nederlandse en Vlaamse meesters. Creejans de Winter heeft de collectie deels geërfd, deels zelf bij elkaar gekocht.

De verdeling van de collectie van haar vader was niet makkelijk. Ze deelt de collectie met haar zus Annewies. Annewies krijgt onder andere Marten en Oopjen van Rembrandt; het Straatje van Vermeer gaat naar Creejans. Creejans koopt daar zelf nog een Vermeer bij: het Melkmeisje. Ze koopt ook Vlaams werk, bijvoorbeeld Noli me tangere van Peter Paul Rubens voor 4950 gulden. Uiteindelijk bezit Creejans 175 schilderijen, 100 daarvan geërfd van haar vader.

De collectie Van Winter trekt bezoekers uit binnen- en buitenland. Zo bezoekt de Russische tsaar Alexander in 1814 het huis van Van Winter om de collectie te bekijken. In de Hermitage in Sint-Petersburg hangen nog steeds twee schilderijtjes van Jan ten Compe die Alexander bij die gelegenheid cadeau krijgt.

In 1822 trouwt Creejans met Hendrik Six. Ze is dan 37 jaar, en haar familie vindt het de hoogste tijd dat ze trouwt. Hendrik trekt bij haar in. Voor Creejans betekent het huwelijk een einde aan een groot deel van haar vrijheid: als getrouwde vrouw is ze handelingsonbekwaam en kan ze geen schilderijen meer kopen.

Hendrik Six geldt als de grondlegger van de collectie Six, maar het lijkt wel zeker dat Creejans de drijvende kracht is. Zij heeft de kennis en de adviseurs voor topaankopen. In 1835 verhuizen Hendrik en Creejans naar de Herengracht 517.

Johanna Borski krijgt in 1814, op haar 50e, de leiding over het bankiershuis van haar overleden man, Willem Borski. Hij heeft het familiebedrijf uitgebouwd tot één van de rijkste bedrijven van Amsterdam.

Johanna Borski is vooral bekend doordat zij de oprichting van de Nederlandsche Bank redt. Het lukt de bank niet om het benodigde startkapitaal bij elkaar te krijgen; Borski koopt daarop alle nog openstaande aandelen en maakt zo de oprichting van de bank mogelijk.

Borski blijkt een succesvol financier. Ze wordt een centraal figuur in de Amsterdamse financiële wereld. Als vrouw is ze niet welkom op de beurs; haar boekhouder Stoop doet daarom alle transacties voor haar.

Johanna Borski heeft grote belangen in verschillende slavenplantages in Suriname en verdient ook veel geld met handel op Nederlands-Indië.

Er is slechts één portret van Johanna Borski bewaard gebleven. In haar testament bepaalt ze dat alle portretten van haar mee het graf in moeten. Doordat er een kopie is gemaakt van één van die portretten, weten we nu nog hoe Johanna Borski eruit heeft gezien.

Aletta Jacobs is eind 19e eeuw de eerste vrouw die afstudeert aan de universiteit. Al meer dan twee eeuwen eerder volgen er vrouwen colleges, maar Jacobs is de eerste vrouw van wie bekend is dat ze ook examens doet en afstudeert.

Ze begint in 1871 met medicijnen in Groningen en komt in 1876 naar Amsterdam om haar academische opleiding af te ronden met het artsexamen.

Ze huurt hier een kamer aan de Oudezijds Achterburgwal, vlak bij de Oudemanhuispoort en het Binnengasthuisterrein, waar ze moet zijn voor haar co-schappen. In 1878 haalt ze haar artsexamen en gaat ze weer naar Groningen om daar te promoveren.

Aletta Jacobs komt na haar studie terug naar Amsterdam en wordt vervolgens het boegbeeld van de strijd voor vrouwenrechten, in een tijd dat vrouwen nog niet mogen stemmen.

Op woensdagavond 31 mei 1531 vernielt hier een groep streng katholieke vrouwen de fundering voor het wolhuis. De gemeente wil een pakhuis maken waar de wolhandelaren terecht kunnen. Maar voor de vrouwen van het sacramentsgilde ligt de bouwplaats veel te dicht bij de Heilige Stede, de heiligste plek in Amsterdam.

Het sacramentsgilde bestaat uit dames uit de hoogste kringen; zij hebben als taak om het hoofdaltaar in de Heilige Stede te verzorgen, daar waar de heilige hostie ligt. Die taak nemen ze uiterst serieus. En dus gooien ze de sleuven voor de fundamenten van het wolhuis dicht.

De stad stelt de vier 'overvrouwen' van het gilde aansprakelijk, en twee weken later worden ze veroordeeld en verbannen uit de stad. Die verbanning kunnen ze ontlopen als ze een flinke boete betalen.

De vier vrouwen accepteren hun veroordeling niet. Nog dezelfde dag reizen ze naar Brussel om hun beklag te doen bij keizer Karel V. Voor de keizer is het een lastige kwestie: aan de ene kant is hij afhankelijk van Amsterdam en het geld dat de stad hem bezorgt, maar aan de andere kant is hij streng katholiek en sympathiseert hij met de dames.

Karel V laat uiteindelijk zijn kanselier beslissen. En die kiest voor de stad; voor de dames zit er niets anders op dan te betalen. Het wolhuis komt er, vlak naast de Heilige Stede.

Eén van de vier overvrouwen is Engel Korsendr. Engel en haar familie staan afgebeeld op twee fragmenten van een altaarstuk, toegeschreven aan Jacob Corneliszn van Oostsanen. Het middenstuk is verloren gegaan; op het rechterpaneel is Engel afgebeeld met haar moeder en haar zuster. Het altaarstuk hangt vanaf 1518 in het Agnietenklooster.

Een andere overvrouw is Gerritje Janszn Peggedochter, de vrouw van burgemeester Egbert Garbrantszn. Ze staan waarschijnlijk op het schilderij van Dirck Jacobszn uit 1541.

Tijdens de beeldenstorm, vijfendertig jaar later, neemt het sacramentsgilde de verdediging van de Heilige Stede opnieuw erg serieus. Op 17 september 1566 proberen beeldenstormers de kerk binnen te dringen. De gildedames willen liever sterven voor de goede zaak dan hun kapel laten ontheiligen. Met veel geschreeuw en gedreig weten ze de plundering te voorkomen.

De Heilige Stede is gered, maar niet voor lang. Twaalf jaar later, na de alteratie van Amsterdam in mei 1578, wordt de Heilige Stede alsnog geplunderd: het goud en zilver gaan de smeltkroes in, en veel kunstschatten sneuvelen.

Johanna Koerten is aan het eind van de 17e eeuw één van de bekendste kunstenaars. Johanna maakt knipkunst: met enorme precisie uitgeknipte portretten, landschappen en stillevens. Velen komen haar werk bewonderen.

De Duitse keizer, keurvorst Frederik van Brandenburg en stadhouder Willem III laten zich knippen. Peter de Grote vereert haar in 1697 met een bezoek; de tsaar laat zich knippen, maar koopt verder niets. Koertens werk is duur: voor een klein stukje vraagt zij al zeshonderd gulden. Toch blijft er niet veel van haar werk bewaard.

Hier aan de Nieuwendijk bevindt zich het kabinet van Koerten, een ruimte waar haar knipkunst aan de muur hangt. Bezoekers schrijven in het zogenaamde stamboek (of Album Amicorum) van Koerten. Het is een soort bezoekers- en vriendenboek met handtekeningen, maar op den duur komen er ook tekeningen, kalligrafie en gedichten bij. In de gedichten klinkt vaak lof voor dezelfde werken uit het kabinet. Na haar dood laat Johanna's echtgenoot het stamboek verder verfraaien en uitgeven.

Van Haesje Claes wordt gezegd dat zij het Amsterdamse burgerweeshuis heeft gesticht, maar zeker is dat niet. Haesje Claes wordt op 8 december 1475 geboren in een rijk Amsterdams gezin. Ze trouwt met de ook al zeer rijke Claes Jacobsz en trekt bij hem in, hier op de Warmoesstraat.

Hun huis noemen ze 'Het Paradijs', net als het huis van haar zuster Gerbricht, die met de nog rijkere Duitse bankier Occo getrouwd is; zij wonen op de Kalverstraat.

Haesje Claes heeft meer geld dan ze ooit op kan maken, en stort zich dus op liefdadigheid. Zeker is dat ze het Oudemannen- en Vrouwenhuis sticht, in de Kalverstraat, zo ongeveer tegenover haar zus en zwager. De grote vraag blijft of ze ook het Burgerweeshuis sticht, dat ook in de Kalverstraat begint, naast 'Het Paradijs' van Gerbricht en Occo.

Sommige bronnen noemen Haesje Claes als stichter, maar al die bronnen zijn van ruim na haar dood. Wel blijkt uit de regels van het net gestichte burgerweeshuis dat Haesje Claes daar speciale voorrechten heeft. Waarschijnlijk zullen we nooit zeker weten of Haesje Claes echt de stichter van het Burgerweeshuis is. En ook van het portret van Haesje weten we niet zeker of het van Haesje Claes is.

Als haar man Marcus de Vogelaer op 44-jarige leeftijd overlijdt, blijft Margaretha van Valckenburgh achter met tien kinderen en een internationaal opererend koophuis. Zij neemt de leiding van het bedrijf over en bouwt het toch al succesvolle koophuis nog veel verder uit.

Officieel zijn vrouwen handelingsonbekwaam, maar dat geldt niet als ze weduwe zijn. Margaretha onderhoudt haar handelsnetwerk zorgvuldig en staat op zeer goede voet met de Russische tsaar. Het is Margaretha die één van zijn oorlogen tegen Zweden financiert. In ruil mag ze de volledige Russische teerproductie pachten van de tsaar.

Margaretha wordt 84 jaar en sterft puissant rijk. Omdat ze vrouw is, staat ze nergens vermeld in de officiële aktes. Ze komt twee keer voor in de archieven, allebei als ze botst met het steeds orthodoxere stadsbestuur.

Eerst als ze een uitzonderingspositie vraagt op het verbod om met koetsen door de stad te rijden; later moet ze zich verantwoorden omdat er op het trouwfeest van haar dochter is gedanst, een zonde in de ogen van de stijve calvinisten. Van Margaretha en haar man zijn geen portretten bekend; het enige is de tekening van het huis dat hier aan de Barndesteeg stond.

Op 5 oktober 1889 richt Wilhelmina Drucker hier, in café Suisse, de Vrije Vrouwen Vereeniging op. De VVV strijdt voor vrouwenkiesrecht, tegen de gehoorzaamheidsplicht van vrouwen, voor het recht om te mogen werken en vooral voor gelijkheid, gelijkheid en gelijkheid.

Wilhelmina Drucker wordt er een bekende Nederlander door. Het vrouwenkiesrecht maakt ze nog mee: drie jaar voor haar dood in 1925 wordt het ingevoerd. Haar naam leeft voort als Dolle Mina, de actiegroep die in de jaren zeventig actie voert voor vrouwenrechten.

Louisa Holthuysen komt hier in 1855 met haar ouders wonen. Haar vader vergaart een fortuin als koopman, en dat fortuin en het huis erft Louisa na de dood van haar ouders.

In 1861 trouwt ze met Abraham Willet; beiden zijn dan 36 jaar oud, en ze trouwen op huwelijkse voorwaarden. Louisa houdt volledige zeggenschap over haar eigendommen. Ze geeft haar man een toelage van 4.000 gulden per jaar.

Het echtpaar geniet van kunst, theater en muziek. Louisa bouwt een kunstcollectie op met werk van eigentijdse Franse en Nederlandse meesters. Na het overlijden van Abraham in 1888 blijft Louisa kinderloos achter.

Ze laat haar huis, inboedel en kunstcollectie na aan Amsterdam, op voorwaarde dat het een museum wordt dat hun beider namen draagt. In het huis zijn nu verschillende ingerichte stijlkamers, die een beeld geven van het leven van de Amsterdamse elite in de 18e en 19e eeuw.