poppenhuizen

Petronella de la Court, vrouw van een steenrijke brouwer, besteedt haar geld aan kunst en aan dit poppenhuis, dat nu in het Centraal Museum in Utrecht staat.

Het poppenhuis is min of meer een replica van haar woonhuis, dat indertijd hier aan het Singel staat, naast brouwerij de Swaen. In het poppenhuis staan 28 figuren. In het kantoor zit haar man, Adam Oortmans, in een japonse rok, met voor zich een stempel met zijn eigen initialen.

Na de dood van Adam Oortmans leidt Petronella vanuit dit kantoor zelf de brouwerij. In het poppenhuis is ook haar kunstkamer te zien, waar haar collectie schilderijen en rariteiten hangt. Zelf is ze te zien in haar slaapkamer, omringd door zes schilderijen.

Petronella is niet de enige schatrijke Amsterdamse die een poppenhuis laat maken. Het Rijksmuseum heeft er ook twee. Ook in de 17e eeuw zijn ze uiterst kostbaar; bijna alles is speciaal voor de poppenhuizen gemaakt, vaak van de duurste materialen. De poppenhuizen zijn behalve hobby ook bedoeld om indruk te maken op de bezoekers.

Dit kostbare Amsterdamse poppenhuis geeft een beeld van het leven van de elite aan het eind van de 17e eeuw. Het huis is met de beste en duurste materialen gemaakt.

Alle miniaturen in het huis zijn gemaakt van dezelfde grondstoffen als in werkelijkheid. Daarom zijn de strijkbouten van koper en de turfblokken van echte turf. Zelfs het Chinees porselein is speciaal voor dit huis in China gemaakt en door de VOC naar Amsterdam gebracht.

Het poppenhuis van Petronella Oortman is niet het enige in Amsterdam, maar wel het duurste en bekendste. Al die poppenhuizen hebben openslaande deuren; als die dicht zitten, lijkt het net een gewone kast. Het eigenlijke huis zit binnenin.

Alle poppenhuizen die we kennen, zijn bij elkaar gebracht door een vrouw uit de rijke elite; voor de uitvoering komen de beste ambachtslieden.

De kast van Petronella Oortman, die met het onderstel ruim tweeënhalve meter hoog en bijna twee meter breed is, is symmetrisch in negen vertrekken verdeeld. Oorspronkelijk staan daar zelfgemaakte poppetjes in. Die poppen zijn verdwenen, op een babypopje na.

In het poppenhuis zitten allerlei verrassingen: er is stromend water in de keuken, onder het huis zit nog een kelder, en de bibliotheek bestaat uit losse boeken.

Dit poppenhuis is ook voor 17e-eeuwse begrippen erg kostbaar, waarschijnlijk rond de dertigduizend gulden, net zoveel als een deftig grachtenpand. Het is dan ook niet om mee te spelen, maar om mee te pronken. Het verhaal ging dat tsaar Peter de Grote het wilde kopen, maar het niet kon betalen.

Het poppenhuis van Petronella Oortman trok veel bezoekers naar de Warmoesstraat. Waar in de Warmoesstraat precies, is niet helemaal bekend: 'tegenover de Oude Kerk', dat is wel zo ongeveer hier.

Dit poppenhuis is een hoogtepunt in de collectie van het Rijksmuseum, en na het boek 'Het huis aan de Gouden Bocht' van Jessie Burton en de gelijknamige film is het poppenhuis bekend over de hele wereld. Jessie Burton baseert haar verhaal weliswaar op Petronella, maar haar boek berust grotendeels op fantasie.

Agnes Maria Clifford heeft twee poppenhuizen gemaakt die bewaard zijn gebleven. Het ene poppenhuis heeft vijf vertrekken, het andere drie. Het grote poppenhuis is nu in Huis Van Gijn in Dordrecht, het kleine in het Stedelijk Museum in Zutphen.

Agnes Maria Clifford komt uit de zeer rijke bankiersfamilie Clifford en groeit op in grote welstand. Dat verandert drastisch na de dood van haar vader: de familie blijkt lang niet zo rijk als gedacht, want een groot deel van het vermogen is verdwenen door een eerder faillissement van de firma.

Als een paar jaar later, in 1795, de Fransen het voor het zeggen krijgen in Nederland, verliezen ook haar man en zoon hun baan, en is er geen inkomen meer.

De Cliffords zijn ook na die tegenslagen nog erg rijk, maar het dure familiehuis aan de Oudezijds Voorburgwal moet plaatsmaken voor een bescheidener huis hier aan de Prinsengracht. Agnes Maria Clifford wordt door de tegenslagen extreem zuinig: de verwarming mag bijna nooit aan, en ook de verlichting mag maar zelden branden.

Hier aan de Prinsengracht stort Agnes Maria Clifford zich op de bouw van haar poppenhuizen. Ze heeft van haar vader wat miniatuurvoorwerpen en poppen gekregen, de rest maakt ze zelf.

Zijden wandbespanning, zijden en kanten gordijnen, kamergrote vloertapijten en kleding volgens de mode van eind 18e eeuw: alles is met enorme precisie gemaakt. Agnes doet er zeker twintig jaar over.

Begin 20e eeuw heeft Lizzy Ansingh hier haar atelier op de zolderverdieping. Zij is vooral bekend door haar portretten en haar schilderijen van poppen. Speciaal daarvoor koopt ze in 1911 op een veiling een 18e-eeuws poppenhuis. Dat poppenhuis staat hier in haar atelier.

Lizzy Ansingh gebruikt de poppen voor haar schilderijen, maar schildert ook het complete poppenhuis. Het poppenhuis raakt beschadigd als een geallieerde bommenwerper neerstort in het blok achter Herengracht 495, in de nacht van 26 op 27 april 1943. Nadat het poppenhuis beschadigd is, maakt Lizzy Ansingh het schilderij. Zowel dat schilderij als het poppenhuis staan nu in erfgoedcentrum Rozet in Arnhem.

Cornelia van der Gon heeft in haar leven drie poppenhuizen (laten) maken. Het geld voor deze zeer dure hobby krijgt ze van architect Adriaen Dortsman. Cornelia is zijn huishoudster, maar Adriaen moet dol op haar zijn geweest: hij laat zijn hele fortuin aan haar na. Ze erft in 1684 vier huizen op de hoek van de Amstel en de Herengracht.

Anderhalf jaar na de dood van Dortsman trouwt Cornelia van der Gon met de toen erg bekende portretschilder David van der Plas; net als Adriaen Dortsman werkt ook hij mee aan de poppenhuizen.

Na de dood van Cornelia van der Gon gaan de poppenhuizen onder de hamer. Sara Rothé koopt ze en gebruikt ze om zelf nieuwe poppenhuizen mee te maken. Die zijn te zien in het Haagse Gemeentemuseum en het Frans Halsmuseum in Haarlem. Van sommige onderdelen van die poppenhuizen weten we nog dat ze uit één van de drie huizen van Cornelia van der Gon komen.

Sara Rothé heeft twee prachtige poppenhuizen gemaakt. Waarschijnlijk begint ze daarmee nadat ze op een veiling in april 1743 voor ruim duizend gulden drie bestaande poppenhuizen koopt. Ze gebruikt die poppenhuizen en een collectie poppengoed (miniatuurvoorwerpen) als basis voor de twee nieuwe huizen.

Twee van de door Sara Rothé gekochte poppenhuizen waren van Cornelia van der Gon. Die twee vormen waarschijnlijk de basis voor het poppenhuis dat nu in Kunstmuseum Den Haag te zien is.

Sara Rothé schrijft op bij wie ze voorwerpen voor dit poppenhuis bestelt, en dus zijn de makers en leveranciers bekend: schilders, tingieters, zilversmeden, meubelmakers en ivoordraaiers. Het naai- en borduurwerk is waarschijnlijk van Sara zelf. In dit poppenhuis zit de kraamkamer uit één van de poppenhuizen van Cornelia van der Gon ingebouwd.

Het derde poppenhuis dat Sara Rothé op de veiling koopt, vormt de basis voor het poppenhuis dat nu in het Haarlemse Frans Halsmuseum staat. Er staan bijna 1000 kleine voorwerpen in. Het heeft een dokterskamer die de naam draagt van een bekende 18e-eeuwse kwakzalver: de 'kamer van astrologus Ludeman'.

Het maken van poppenhuizen is een liefhebberij van welgestelde vrouwen; het inrichten met alle benodigde miniatuurvoorwerpen is een kostbare aangelegenheid. Sara komt uit een gegoede familie, en na haar huwelijk met Jacob Ploos van Amstel speelt geld geen rol meer.

In de winter woont het stel hier aan de Keizersgracht, in de zomer gaan ze naar hun buitenplaats 'Klein Berkenrode', vlak boven Haarlem, aan het Spaarne. Lang kan Sara Rothé niet van haar poppenhuizen genieten.

Op 9 september 1751 is zij met haar man en twee nichtjes onderweg van Halfweg naar 'Klein Berkenrode', als hun paarden op hol slaan en met koets en al in de trekvaart belanden. Haar man en de twee nichtjes komen er levend van af, maar Sara Rothé verdrinkt. Vanwege haar corpulentie krijgen de redders haar niet op tijd uit de koets.

Petronella Dunois geeft in 1676 opdracht om voor haar een poppenhuis te maken. Petronella woont dan hier op de Keizersgracht bij haar zus, die ook een poppenhuis laat maken. Het poppenhuis van Petronella staat nu in het Rijksmuseum; het poppenhuis van zus Maria is helaas verloren gegaan. Petronella en Maria zijn steenrijk door de erfenis van hun vader, die een hoge functie aan het hof van Willem II had.

Net als veel andere 17e-eeuwse poppenhuizen bestaat het huis van Petronella uit gedetailleerde kamers, zoals een kinderkamer, een salon, een linnenkamer, kelder, turfhok, keuken en eetkamer. Verschillende ambachtslieden maken de kamers en de voorwerpen zo accuraat mogelijk. Het poppenhuis zit in een eikenhouten kast, ingelegd met walnoot, ceder en ebbenhout.

Er zijn een paar opmerkelijke dingen aan het poppenhuis van Petronella Dunois. Zo zijn er veel overeenkomsten met het poppenhuis van Petronella de la Court. De kasten zijn gelijk, en ook de poppen lijken uit hetzelfde atelier te komen. Het is waarschijnlijk dat de twee vrouwen contact hebben gehad: ze zijn verre familie en wonen dicht bij elkaar.

Ook de biervaatjes in de kelder zijn een aanwijzing dat beide vrouwen contact hadden. Op de biervaatjes staat een zwaan, een verwijzing naar brouwerij De Zwaan van Petronella de la Court. Zulke biervaatjes met een zwaan staan ook in de kelder van het poppenhuis van Petronella Oortman. Kennelijk hadden de poppenhuismaaksters onderling contact.

Al een jaar na de opdracht voor het poppenhuis verhuist Petronella Dunois naar Leiden; ze trouwt daar met een verre neef en neemt haar kostbare poppenhuis mee. Het poppenhuis blijft vervolgens in de familie en komt halverwege de 18e eeuw weer in Amsterdam terecht. Vanaf 1876 staat het in het monumentale Saxenburg op de Keizersgracht 224. Als de eigenaresse overlijdt, laat ze het na aan het Rijksmuseum.

Bestseller Het huis aan de gracht en de daarop gebaseerde BBC-serie The Miniaturist lijken zich af te spelen in één van de huizen hier aan de Gouden Bocht. Echt duidelijk wordt dat niet; in het boek en de serie blijft dat een beetje vaag. De serie is hier ook niet opgenomen, maar in Leiden aan het Rapenburg en in Engeland. Boek en serie zijn een samenraapsel van feiten en fictie. De hoofdpersoon Nella Oortman heeft echt bestaan, al heette ze Petronella Oortman; ze woonde alleen niet hier, maar aan de Warmoesstraat. Ze had, net als in het boek, een prachtig poppenhuis, maar de spannende verhalen over hoe ze aan het interieur kwam, zijn verzonnen. Het poppenhuis is tegenwoordig te zien in het Rijksmuseum.

Boele Rijnhout is zilversmid van 1649 tot 1689. Hij werkt hier aan de Leidsegracht en is gespecialiseerd in het maken van miniaturen voor de poppenhuizen die rijke Amsterdamse dames samenstellen.

Boele Rijnhout maakt kleine gebruiksvoorwerpen van zilver voor de poppenhuizen; dat heet poppengoed. Vaak zijn die miniaturen maar enkele centimeters groot, en toch zijn ze uitbundig gegraveerd. De dure zilveren miniaturen laten zien hoeveel geld er aan de poppenhuizen opgaat.

Het poppengoed wordt later ook apart verzameld en verhandeld; daardoor is van de meeste miniaturen niet meer te achterhalen voor welk poppenhuis ze gemaakt zijn. Van één kandelaar van Boele Rijnhout is zeker dat die bij het poppenhuis van Petronella Dunois hoort. Werk van de zilversmid ligt in het Rijksmuseum.