het ontstaan van sociale voorzieningen

Al in de 14e eeuw ontstaat in Amsterdam de armenzorg. Particulieren en vooral de kerk zorgen voor voedsel, turf en soms ook kleding voor de armen.

Al snel ontstaan zogenaamde huiszittenhuizen, van waaruit de armenzorg loopt. Eerst aan de Oudezijde, vanaf 1486 ook hier aan de Nieuwezijde. Geryt Gerbrandt Pauwensoen heeft het gebouw geschonken op voorwaarde dat het bewoond wordt 'door tien maegden ofte weduwen die onbesproken sijn, de naeste van den bloede'.

Het huiszittenhuis staat op de hoek van de Nieuwezijds Achterburgwal (nu de Spuistraat) en de Huiszittensteeg. De Huiszittensteeg verdwijnt als de Raadhuisstraat wordt aangelegd.

In 1649 verhuist het Huiszittenhuis naar de Prinsengracht; het pand hier blijft opslag voor de armenzorg. Op de tekening van Gerrit Lamberts staat het rechts van de Huiszittensteeg.

Rond 1375 begint de stad met de hulp aan de armen. Daarvoor zijn de armen afhankelijk van de kerken. Met de komst van de huiszittenmeesters verandert dat: zij zijn in dienst van de stad en regelen de voedseluitdelingen.

De huiszittenmeesters geven hulp aan armen die nog wel een huis hebben, zogenaamde huiszitters; vaak zijn dat weduwen met kinderen. De voedselhulp is in eerste instantie in de Oude Kerk, waar de huiszittenmeesters ook een kantoortje hebben.

Al snel is de aanloop te groot, en in 1654 krijgen de huiszittenmeesters een eigen gebouw aan wat toen het water van de Leprozengracht is. Het Huiszittenhuis is aan twee kanten omringd door water en is waarschijnlijk ontworpen door Willem de Keyser, de jongste zoon van Hendrick de Keyser.

De locatie ligt voor de hand, want de pakhuizen naast het Huiszittenhuis zijn al sinds 1610 in gebruik als opslag voor de huiszittenmeesters. Op de uitsnede uit de kaart van Berckenrode uit 1625 is te zien dat de ruimte tussen de pakhuizen en het Leprozenhuis dan nog leeg is. Op 20 december 1655 wordt hier voor het eerst voedsel uitgedeeld.

Tot 1807 blijft het Huiszittenhuis in gebruik. Dan gaat het samen met het Nieuwezijds Huiszittenhuis. Het gebouw wordt achtereenvolgens de Stadsdrukkerij, het Rijksarsenaal en het kantoor van de Gemeentelijke Waterleidingen. Sinds 1946 zit de Academie van Bouwkunst in het gebouw.

In 1614 krijgen de huiszittenmeesters van de Nieuwe Zijde hier een stuk grond. De huiszittenmeesters verdelen brood en turf onder de armen in de stad. Op het erf hier aan de Prinsengracht bouwen zij eerst een pakhuis. Later komen er ook een bakkerij en een turf- en boteropslag.

Tot 1645 vergaderen de Nieuwezijds huiszittenmeesters in de Nieuwe Kerk, en is de uitdeling aan de armen in de Huiszittensteeg (nu de Raadhuisstraat). Maar nadat de Nieuwe Kerk deels is afgebrand, valt het besluit om ook de hoofdvestiging van het Huiszittenhuis naar de Prinsengracht te brengen. In 1649 is het nieuwe Huiszittenhuis klaar.

Op nummer 235 kunnen de armen zich inschrijven, op de binnenplaats gaat de hulp de deur uit, en nummer 237 is de opslag. Hier aan de Prinsengracht kunnen veel meer mensen geholpen worden, en dat is ook nodig: door de spectaculaire groei van Amsterdam neemt ook het aantal behoeftigen sterk toe.

De gevel van Prinsengracht 135 is herbouwd in de 19e eeuw, maar het fronton (driehoek) met het oude stadswapen van het koggeschip met twee mannen en een hond is nog origineel uit 1649. In de gevel en de poort zaten nog drie grote reliëfs, waarschijnlijk gemaakt door Willem de Keyser.

In de Napoleontische tijd verdwijnt de scheiding tussen de Oudezijds en Nieuwezijds Huiszittenhuizen. De armenhulp voor de hele stad wordt hier aan de Prinsengracht geregeld. Dat duurt tot 1870. Daarna komt hier een brandweerkazerne.

Het Stadszijdewindhuis is in 1682 opgericht om meisjes van arme ouders op te vangen. De kinderen van 7 tot 12 jaar oud moeten zijde winden en leren een beetje lezen en schrijven. Zo blijven de kinderen van straat en hoeven zij niet meer te bedelen.

Het komt de stad ook goed uit dat de kinderen voor een zeer laag loon de zijde spinnen. Vooral in de zomer moeten de meisjes lange dagen maken van wel 12 uur.

De kinderarbeid zorgt voor protesten van de gewone zijdewerkplaatsen en de arbeiders die daar werken; zij kunnen niet concurreren tegen de lage prijzen van het Stadszijdewindhuis. Ook de bestuurders van de huiszittenhuizen verzetten zich tegen de arbeid door de jonge meisjes, maar de ouders die afhankelijk zijn van de liefdadigheid hebben weinig keus.

Op 29 april 1614 wordt hier de Stadsbank van Lening gesticht. Met de bank bestrijdt de stad de particuliere pandjesbazen, die vaak woekerrentes vragen. Amsterdamse armen kunnen hier een stuk goedkoper geld lenen.

De pandjesbazen zijn vooral Italianen uit Lombardije, Lombarden genoemd; vandaar de Lombardsteeg en de Lommerd. Als de protestanten in 1578 de macht grijpen, proberen zij de woekeraars te bestrijden, eerst met strenge regels, in 1614 met de Stadsbank van Lening.

De bank begint in één van de Turfpakhuizen, maar groeit al snel uit tot een groot complex tussen Oudezijds Voorburgwal en Nes. De bank krijgt ook verschillende hulpbanken in de stad. De maximumrente bij de Stadsbank is 16,25%; dat lijkt veel, maar bij de woekeraars is dat al snel 33%.

De winst van de Stadsbank gaat naar de armenzorg in de stad. Maar de allerarmsten hebben niets aan de Stadsbank: je moet wel iets te belenen hebben. De Stadsbank bestaat nog steeds, gelukkig niet meer zo groot als in vroeger eeuwen.

Om te voorkomen dat de allerarmsten in Amsterdam uit stelen of bedelen gaan, komt in 1613 het Aalmoezeniershuis. Thuiswonende armen krijgen hulp, en weeskinderen krijgen hier op het Singel opvang. Op vijf schilderijen laten de Aalmoezeniers hun goede werk zien; wie de schilderijen maakt, is onbekend.

Op het eerste schilderij hebben de bestuurders, de Aalmoezeniers, het druk met nieuwe aanmeldingen. Alleen ingeschreven armen hebben recht op de ondersteuning. Op bepaalde tijden kunnen ze een zogeheten 'broodloodje' halen; tegen inlevering daarvan krijgen ze brood.

Op het tweede schilderij staat, onder het toeziend oog van de Aalmoezeniers, een grote groep mensen te wachten op hun beurt. Behalve voedsel delen de aalmoezeniers ook turf uit, om te voorkomen dat mensen doodvriezen.

Op het derde schilderij krijgen de armen kleding van de aalmoezeniers.

Op het vierde schilderij komt een aalmoezenier op inspectie in de hennepklopperij, waar opgepakte bedelaars aan het werk moeten. Ze moeten net zolang op hennepstengels stampen tot die zacht genoeg zijn om er touw van te maken.

Op het laatste schilderij gaan twee aalmoezeniers op huisbezoek. De man rechts laat zien dat hij met zo'n voet echt niet kan werken. Zijn vrouw ligt ziek op bed. Als ze doodgaat, zorgen de aalmoezeniers voor een kist en een begrafenis; daar verwijst de begrafenis naar die door de open deur rechts te zien is. Aan de schoorsteenmantel hangt een schilderijtje met musicerende, vrijende en gokkende mensen, een toespeling op het losbandige leven als oorzaak van armoede.

Vanaf 1803 staat hier de soeploods, een schuur die elke winter verrijst om eten uit te delen aan de armen. Zij kunnen een kom soep krijgen, gevuld met groenten en wat spek. Per dag gaan er 800 porties de deur uit.

Vanaf 1815 gaat de schuur niet meer weg. De armen kunnen hier vanaf dat moment ook turf halen om hun huizen mee te verwarmen.

Rijke Amsterdammers betalen de soep en de turf; zij kopen aan het begin van de winter een stapel bonnen. Naar eigen inzicht delen zij die bonnen vervolgens uit aan behoeftigen in hun omgeving. Die kunnen de bon dan hier op de Herenmarkt verzilveren. De uitdeling stopt in 1898.

Eeuwenlang worden misdadigers alleen gestraft, maar eind 16e eeuw komt bij het Amsterdamse stadsbestuur de gedachte op dat misdadigers heropvoeding nodig hebben. Dan kunnen ze na hun straf weer een gewaardeerd lid van de samenleving worden.

En dus opent in een deel van het voormalige Clarissenklooster een tuchthuis. Vanaf 1595 zitten hier bedelaars, dieven en oplichters opgesloten en 'heropgevoed'.

Van dat heropvoeden komt niet veel terecht: de gevangenen moeten de hele dag keihard Braziliaans hardhout raspen. Met dat raspsel kleurt de textielindustrie stoffen. Het Rasphuis is niet alleen een gevangenis, het is ook een populair uitje; tegen betaling kunnen Amsterdammers de raspende gevangenen komen bekijken.

Al na een paar jaar opent er ook een tuchtschool. Ouders kunnen daar, tegen betaling, hun onhandelbare kind laten opsluiten. Na een heropvoeding van een jaar kan het kind weer worden opgehaald. Het Rasphuis blijft uiteindelijk drie eeuwen een gevangenis; eind 19e eeuw wordt het een zwembad.

Het Willige Rasphuis of Nieuwe Werkhuis wordt in 1654 opgericht als rasphuis voor niet-criminelen. Het komt in een van de West-Indische Compagnie gehuurd pakhuis.

Arme kinderen en bedelaars komen van de straat en gaan hier aan het werk. Met toestemming van de rechter kun je hier ook lastige familieleden kwijt.

Filosoof en uitgever Adriaan Koerbagh belandt er vanwege zijn omstreden denkbeelden over religie. Hij krijgt tien jaar in het Rasphuis, maar overlijdt al na een jaar.

In 1782 sluit het Rasphuis; de bewoners gaan naar het veel grotere Spin- en Nieuwe Werkhuis aan het Weesperveld (nu Nieuwe Prinsengracht).

Prostitutie, landloperij of bedelarij: vrouwen die de politie hiervoor oppakt, lopen het risico dat ze hier in het Spinhuis belanden. Er zit een idealistische gedachte achter. De vrouwen zitten niet alleen opgesloten, ze moeten werk verrichten waardoor ze een vak leren waarmee ze na hun vrijlating in eigen onderhoud kunnen voorzien. Een soort gevangenis-werkplaats dus, waar de vrouwen moeten spinnen en breien.

De mannen zitten in het Rasphuis, voor vrouwen is er het Spinhuis. Het Spinhuis opent in 1597 in een deel van het oude Sint-Ursulaklooster aan de Oudezijds Achterburgwal. In 1643 brandt het Spinhuis tot de grond toe af; meteen begint de nieuwbouw, zoals die vandaag nog te zien is.

Naast criminele vrouwen belanden er nog anderen in het Spinhuis. Zo zijn er vrouwen met een geestelijke stoornis, die heropvoeding nodig hebben, maar niet 'krankzinnig' genoeg zijn voor het Dolhuys.

Ook komen er zogenaamde geldgasten: vrouwen die vastzitten omdat de familie dat wil. Daar moet de familie wel voor betalen, en ze hebben ook toestemming van de rechter nodig.

En er zijn arme vrouwen, die in ruil voor kost en inwoning werk willen doen. De verschillende groepen houdt het Spinhuis zoveel mogelijk uit elkaar. In totaal kunnen er zo'n 80 vrouwen opgesloten zitten.

De vrouwen zijn te bekijken: voor twee stuivers kunnen Amsterdammers de dames gaan bekijken, een populair uitje, zeker in de kermistijd. Ook buitenlandse gasten zien een bezoekje aan het Spinhuis als een normaal onderdeel van hun trip door Amsterdam.

Eind 18e eeuw raakt het Spinhuis overvol en aftands. In 1780 besluit het stadsbestuur tot een groot nieuw gesticht, op de Plantage, waar nog grond genoeg is. In 1782 vertrekken de vrouwen uit het Spinhuis en de mannen uit het Rasphuis naar het Nieuwe Spin- en Werkhuis op de Roetersburgwal.

Tot ver in de 18e eeuw zit hier een psychiatrische instelling: het Dolhuis. Het Dolhuis gaat in 1569 open, in eerste instantie met elf bedden. Het geld voor het Dolhuis zou geschonken zijn door een lakenkoopman.

Een paar jaar eerder viel een krankzinnige de zwangere vrouw van de koopman aan en greep haar bij de keel. Christina en haar man beloofden dat, als het kindje gezond ter wereld kwam, zij geld voor een Dolhuis zouden schenken.

In het Dolhuis kom je niet zomaar. De meeste krankzinnigen belanden er op verzoek van hun familie. De familie moet een verzoekschrift indienen; een arts bepaalt dan of opname nodig is. Als de storing niet ernstig genoeg is, moet de eigen familie voor verzorging zorgen. Zelfs een moeder met een suïcidale zoon krijgt nul op het rekest.

Vanaf de 18e eeuw vragen steeds vaker buitenstaanders om opname; dat kunnen werkgevers, buren of logieshouders zijn. En die betalen soms ook voor de opname.

De patiënten komen uit de onderkant van de samenleving. Zij krijgen geen geneeskundige behandeling, maar het huis laat de patiënten ook niet aan hun lot over. Krankzinnigheid geldt als iets dat iedereen kan overkomen, en daarom krijgen krankzinnigen enige barmhartigheid.

Net als in het Spinhuis kunnen nieuwsgierigen komen kijken: voor twee stuivers entree kun je een blik werpen op de krankzinnigen, en dat is een populair uitje.

In 1523 komt het eerste Burgerweeshuis, mogelijk gesticht door Haesje Claes. De wezen krijgen opvang in gebouw 'de Keizerskroon' op Kalverstraat 71. Dat pand wordt al snel te klein, en na de alteratie van Amsterdam krijgt het weeshuis het voormalige Sint-Luciënklooster.

Het weeshuis krijgt niet alleen het gebouw, maar ook de huurhuizen en de landerijen van het voormalige klooster. Daarmee wordt het Burgerweeshuis grotendeels financieel zelfstandig.

Het weeshuis is alleen toegankelijk voor kinderen van poorters. In de praktijk zijn het vooral middenstandskinderen; wezen uit de elite krijgen opvang in eigen kring.

De wezen hebben het relatief goed in het Burgerweeshuis: ze krijgen voldoende te eten en een degelijke opleiding. De jongens leren een ambacht, en de meisjes krijgen handwerk- en huishoudles.

In de beginjaren groeit het weeshuis snel: de pest trekt door de stad, en veel kinderen blijven zonder ouders achter. Rond 1630 zitten er 900 kinderen in het Burgerweeshuis.

Het complex breidt een aantal keren uit en bestaat uit een meisjes- en een jongensvleugel. In 1962 vertrekken de laatste wezen uit het complex, en gaat het naar de gemeente Amsterdam.

Rond 1520 wordt hier het Burgerweeshuis gesticht. Volgens de overlevering door Haesje Claes; daar is nauwelijks bewijs voor, maar als zij het niet is, dan zijn het andere zeer rijke katholieken.

Het Burgerweeshuis is bedoeld om poorterskinderen een toekomst te bieden als hun ouders overlijden. Een soort verzekering voor de gegoede burgerij: als hun iets overkomt, is er altijd opvang voor hun kinderen.

Amsterdam groeit in die jaren, en ook het aantal wezen neemt sterk toe. Het gebouw breidt aan de achter- en zijkant uit, maar kan de groei nauwelijks bijbenen. Halverwege de 16e eeuw zitten er 200 kinderen in het huis.

Het weeshuis doet van alles om aan extra geld te komen; wekelijks is er een collecte. In 1560 komt er een loterij om extra geld voor nieuwbouw bij elkaar te krijgen. Loterijen voor maatschappelijke instellingen komen vaker voor; zo is er ook voor het Dolhuys een loterij geweest.

Het is gebruikelijk om op het loterijbriefje een kort gedichtje te schrijven. Tijdens de trekking klinken die dan hardop. Zo'n trekking is een publiek spektakel en kan dagen duren. Een aantal van de loterijbriefjes blijft bewaard, bijvoorbeeld dit:

"Pieter Jansz. makelaer, vijf kinderen hebben haer spaerpot an stucken gesmeten / dat zij die weeskinderen niet willen vergeten"

Met dat geld is waarschijnlijk de voorgevel vernieuwd, zoals die later getekend is.

Nadat de protestanten in 1578 de macht in Amsterdam overnemen, is het ruimteprobleem snel opgelost. Het Burgerweeshuis verhuist dan naar het voormalige Luciënklooster, aan de overkant van de Kalverstraat.

Het pand aan de Kalverstraat 71 blijft eigendom van het Burgerweeshuis. Het gaat in de verhuur als herberg. De Keizerskroon wordt de eerste herberg in Amsterdam waar ook goedkope kamers te huur zijn. Ook zijn er veilingen. In 1656 gaan hier alle bezittingen van Rembrandt onder de hamer.

In 1725 is het pand zo uitgewoond dat het vervangen moet worden. De regenten zijn zich bewust van het belang van het pand en laten het tekenen voordat het tegen de vlakte gaat. Tot eind 19e eeuw blijft het pand een herberg; daarna is het verbouwd tot een winkel, maar behalve de begane grond is er weinig veranderd.

In 1651 wordt het Engelse Weeshuis opgericht om verweesde kinderen van Engelse migranten op te vangen. Veel Engelsen vestigen zich in de 17e eeuw in de Republiek, waar ze in de handel en zeevaart werken. Zij hebben hun eigen kerk, een eigen weeshuis en een apart ziekenhuis. Het Engelse Weeshuis zit eerst op de Looiersgracht; in 1779 verhuist het naar de Oudezijds Achterburgwal.

Naast het Engelse Weeshuis is er een Walenweeshuis voor de Franse kinderen, een Luthers weeshuis voor Lutherse kinderen, onder wie veel Duitsers, het Burgerweeshuis voor veelal Nederlandse kinderen en het Aalmoezeniersweeshuis voor de allerarmsten: vondelingen en wezen die nergens anders terecht kunnen.

Het Engelse Weeshuis is ook de plek waar Amsterdammers vanaf 1803 hun kinderen gratis kunnen laten inenten tegen pokken. De toeloop is al snel zo groot dat er een tweede locatie nodig is: de Engelse kerk op het Begijnhof.

In 1864 sluit het Engelse Weeshuis; het jaar erop begint hier het eerste kinderziekenhuis. Daaruit ontstaat later het Emma Kinderziekenhuis. Het kinderziekenhuis is in 1850 geschilderd door Frans Vos.

Drijvende kracht achter de komst van het kinderziekenhuis is dr. Samuel de Ranitz. Hij is de gemeentelijke armendokter en ziet dagelijks de slechte gezondheid en hygiëne van het armere deel van de bevolking. Na jarenlang lobbyen kan het 'Kinderziekenhuis' eindelijk open; het begint met zes patiëntjes, die gemiddeld 58 dagen in de kliniek verblijven. De behandeling is gratis.

Het Maagdenhuis is eigenlijk het katholieke meisjesweeshuis. Het begint in 1570; Amsterdam is nog katholiek, en door de toeloop van katholieken uit de rest van Nederland is het bestaande weeshuis snel veel te klein.

In 1570 komt er speciaal voor meisjes een weeshuis aan de Oudezijds Voorburgwal. Na omzwervingen door de stad verrijst in 1620 hier aan het Spui een nieuw weeshuis. Het is het eerste huis van een katholieke instelling nadat Amsterdam in 1578 een protestantse stad wordt.

Het eerste Maagdenhuis mag er dan ook niet te veel als een weeshuis uitzien en gaat schuil als woonhuis en pakhuis. Bovendien is de stad niet bereid om mee te betalen. Rijke katholieken zijn de geldschenkers, hun vrouwen vaak de regenten.

Het nieuwe weeshuis krijgt ook een eigen kerkje. Het is een schuilkerk, dus van buiten niet herkenbaar als kerk, en toch komen er ook katholieken van buiten het weeshuis.

Behalve de giften van rijke katholieken krijgt het weeshuis ook huurinkomsten van panden die het heeft gekregen, en zijn er met grote regelmaat geldinzamelingen.

In 1782 wordt duidelijk dat er een grote erfenis aankomt. Vastgoedmagnaat Hendrik van Naarden zou alles nalaten aan het Maagdenhuis. Terwijl hij nog leeft, begint al meteen de bouw van een nieuw, veel groter weeshuis: het Maagdenhuis zoals wij dat kennen. In 1785 overlijdt Van Naarden; drie jaar later is het Maagdenhuis klaar.

Het Walenweeshuis verrijst rond 1670 naar een ontwerp van Adriaen Dortsman. Het gebouw vervangt het vorige Walenweeshuis aan de Lauriergracht, dat veel te klein is geworden. Het weeshuis vangt kinderen op uit de Franstalige calvinistische gemeenschap.

Al eind 16e eeuw komen er grote groepen Franstaligen uit de Zuidelijke Nederlanden naar Amsterdam. Zij zijn op de vlucht voor de harde onderdrukking door de katholieke inquisitie. Vanaf 1685 komen daar hugenoten uit Frankrijk bij; na de Bartholomeusnacht zijn zij hun leven in Frankrijk niet meer zeker.

Het Walenweeshuis komt niet zomaar op deze plek. Dit gebied heet ook wel de Walenhoek: tussen Prinsengracht en Lijnbaansgracht verrijst een hele wijk speciaal voor de veelal Franstalige textielindustrie. De meisjes uit het Walenweeshuis komen als naaister terecht bij de vele bedrijfjes in de buurt, zogenaamd om een vak te leren, maar veelal vooral als goedkope arbeidskracht.

In het Walenweeshuis blijven jongens en meisjes strikt gescheiden; ze hebben zelfs ieder een eigen ingang aan de Vijzelgracht. Vanaf 1971 zitten Maison Descartes en het Franse consulaat in het gebouw.

In de Republiek van de 17e en 18e eeuw is de opvang van wezen vooral de verantwoordelijkheid van de kerk. De calvinisten, doopsgezinden, katholieken — elke groep heeft een eigen weeshuis. Voor wie daar niet terecht kan, is er nog altijd het Aalmoezeniersweeshuis, maar daar is de zorg dan ook het slechtst.

In 1647 krijgen de Joden hun eerste eigen weeshuis. En ruim honderd jaar later komt het Joods meisjesweeshuis; weer een eeuw later, in 1861, gaat hier op de Rapenburgerstraat 171 dit gebouw in gebruik. Al snel is het pand te klein, en komt ook nummer 169 erbij. Het motto 'tot de goede werken behoort de opvoeding van weesmeisjes' staat nog steeds op de gevel.

De weesmeisjes krijgen in het weeshuis een orthodoxe opvoeding. Joodse feestdagen worden uitbundig gevierd. De meisjes leren een vak om later als dienstmeisje of naaister aan de slag te kunnen.

Vlak voor de Tweede Wereldoorlog krijgt het weeshuis verschillende Duitse meisjes; hun ouders hebben ze uit angst voor de nazi's naar Nederland gestuurd. Tevergeefs. De eerste meisjes worden in juli 1942 gedeporteerd. Het weeshuis is leeg op 10 februari 1943.

De leiding probeert in de tussentijd zoveel mogelijk meisjes te laten vluchten; in totaal weten zo 40 meisjes aan deportatie te ontkomen. De opgepakte meisjes en de directrice worden in Auschwitz en Sobibor vermoord. Alleen onderdirectrice Betsy Vromen-Snapper overleeft de oorlog.

In 1656 krijgt de diaconie van de Nederduits Gereformeerde Gemeente een groot stuk land van de gemeente voor de bouw van een weeshuis. De stad is in de jaren daarvoor getroffen door de pest, en veel kinderen zijn wees geworden.

Het Diaconieweeshuis is voor kinderen van wie de overleden ouders wel lid waren van de gereformeerde kerk, maar geen poorter van Amsterdam. De ingang van het weeshuis is aan de Zwanenburgerstraat, een verdwenen straat min of meer in het verlengde van de Staalstraat. Aan de Amstelkant heeft het weeshuis een tuin voor de kinderen.

Jongens en meisjes blijven zoveel mogelijk gescheiden in het weeshuis. Beide groepen hebben een eigen ingang, en er is een jongensbinnenplaats en een meisjesbinnenplaats.

In 1879 ontstaat er een schandaal nadat bekend wordt dat twee meisjes voor straf zijn kaalgeknipt. De meisjes hadden het ochtendgezang verstoord. Als de kranten over het incident schrijven, keert de publieke opinie zich tegen de hardhandige leiding.

Uiteindelijk buigt het bestuur van het diaconieweeshuis: de straffen worden verminderd, en de rel zorgt ervoor dat het uitgewoonde pand versneld wordt vervangen door nieuwbouw. In 1888 gaat het Diaconieweeshuis tegen de vlakte en komt er een nieuw weeshuis, dat in 1977 wijkt voor de Stopera.

Hier op Huidenstraat 2 zit de ingang van het Weeshuis d Oranjeappel, het weeshuis van de collegianten. Via de poort kom je op de binnenplaats, waar het meisjesweeshuis staat en een kapel. De jongens hebben hun eigen ingang en eigen gebouw aan de Herengracht.

De meisjes leren huishoudelijke taken als koken, naaien en breien. Daarnaast moeten ze werken; zo betalen ze voor een deel hun eigen opvang. 's Avonds is er schrijfles van de speciaal aangestelde schrijfmeester. In de kleine huisbibliotheek kunnen de kinderen verantwoorde boeken lezen.

Het beroemdste weeskind is zonder twijfel Aagje Deken; zij woont meer dan 20 jaar in het weeshuis, tot ze in 1767 op haar 25e meerderjarig wordt.

In 1919 verhuist het weeshuis naar de De Lairessestraat en later naar Hilversum. De panden gaan uiteindelijk in de verkoop; er is nu alleen nog een stichting die het vermogen beheert. Met de opbrengsten betaalt de stichting projecten voor jongeren, bij voorkeur met een doopsgezinde achtergrond.

Op 1 januari 1666 gaat hier het Aalmoezeniersweeshuis open. Het vervangt het oude Aalmoezeniershuis aan het Singel, dat veel te klein is geworden. Het Aalmoezeniersweeshuis heeft plaats voor 800 kinderen.

Maar al snel is het weeshuis overvol: 20 jaar later zitten er 1300 wezen. Veel kinderen moeten samen één kribbe delen. Het aantal wezen neemt toe door de groei van de stad en doordat ouders omkomen door de pest, maar er belanden ook veel kinderen te vondeling.

De omstandigheden in het Aalmoezeniersweeshuis zijn slecht: de kinderen delen niet alleen een slaapplaats, er heerst ook armoede. Het eten is eentonig en schraal: brood met boter of kaas, peulvruchten of grutten en één keer in de twee weken een stukje vlees. Het weeshuis leunt op geld van de stad en op giften. Juist in economisch slechte tijden neemt het aantal wezen toe, terwijl de inkomsten dalen.

In het Aalmoezeniersweeshuis belanden de armste kinderen. Kinderen van poorters kunnen in het Burgerweeshuis terecht, terwijl veel geloofsgemeenschappen eigen huizen hebben voor hun eigen wezen. Alleen als je voor al deze voorzieningen niet in aanmerking komt, kun je in het Aalmoezeniersweeshuis terecht.

Jongens en meisjes blijven strikt gescheiden. Jongens krijgen tot hun vijftiende onderwijs, waarna ze meestal bij een baas in de stad terechtkomen. Meisjes komen al gauw te werken in de handwerkwinkel van het Aalmoezeniersweeshuis. Met hun negentiende moeten de jonge volwassenen hun eigen brood kunnen verdienen.

In 1824 sluit het Aalmoezeniersweeshuis; de wezen die er dan zitten, gaan naar de werkkoloniën in Drenthe, waar ze zo mogelijk nog slechter af zijn. Het Aalmoezeniersweeshuis wordt vervolgens het Paleis van Justitie, en dat blijft het tot 2013. Tegenwoordig is het het meest luxueuze hotel van de stad. Hoe een gebouw kan veranderen: van opvang van de allerarmsten tot opvang van de allerrijksten. Een nacht in een kamer kost al snel 1000 euro.

Het Aalmoezeniersweeshuis sluit in 1824: het gaat financieel erg slecht na de Napoleontische tijd, en voor de opvang van weeskinderen is geen geld meer. De kinderen gaan naar de Drentse veenkoloniën. Maar de stad blijft zitten met de allerjongste kinderen, vaak vondelingen. Die mogen pas op hun 6e naar Drenthe. Daarom gaat hier, naast het oude Aalmoezeniersweeshuis, de inrichting voor stadsbestedelingen open.

Vanaf 1854 gaan de kinderen niet meer naar de werkkolonie in Veenhuizen. De meesten blijven niet hier aan de Prinsengracht, maar komen bij een gezin terecht, vaak op het platteland. Het gezin dat de laagste vergoeding vraagt, krijgt het kind, meestal voor één of twee jaar. Dat systeem bestaat tot in de twintigste eeuw.

Na de oorlog gaat het Stadsbestedelingenhuis bij het Paleis van Justitie; tegenwoordig is het onderdeel van het Rosewood-hotel. Twee gevelstenen verwijzen nog naar de vroegere functie van het gebouw: de opvang van arme kinderen.