mooiste gevelstenen in de Oude Binnenstad

Deze gevelsteen zit tot 1925 in de Bethaniëndwarsstraat, op nummer 20; dat pand brandt dan af. Een gevelsteen over Oost-Indiëvaarders in de Bethaniëndwarsstraat is niet zo gek, want om de hoek zit het VOC-hoofdkantoor aan de Oude Hoogstraat. Wie naar Oost-Indië wil varen, meldt zich daar aan.

In 1653 zit in het pand een kleermaker; hij laat de gevelsteen misschien maken. Hij heeft vast veel klandizie van de opvarenden, want die kopen voor vertrek zelf al hun spullen, en dus ook kleding.

In 2004 duikt bij graafwerkzaamheden achter de panden aan de Sint Jansstraat een halve 16e-eeuwse gevelsteen op. Op de halve steen staan 1591 en een hoofdeinde van een hemelbed; hoe de rest eruitziet, is onduidelijk.

Na een lange zoektocht komt een gravure uit circa 1530 tevoorschijn waarop de gevelsteen gebaseerd lijkt. Aan de hand van die gravure volgt de reconstructie van de ontbrekende helft.

Een dun, grillig scheurtje op de steen laat zien waar de grens tussen oud en gereconstrueerd loopt. Op de oude steen zitten minuscule verfsporen, en aan de hand daarvan krijgt de huidige steen opnieuw kleur.

De letters IGDFC op de bovenrand van het bed staan voor 'In Gloria Dei Filii Christi', ofwel 'Ter Ere van Gods Zoon Christus'. De gerestaureerde gevelsteen keert in februari 2006 terug in de Sint Jansstraat. In het huis dat hier oorspronkelijk staat, wordt de schilder Pieter Lastman geboren en groeit hij op.

Deze gevelsteen is een reconstructie. Tot 1997 is aan de gevel van Zeedijk 103 alleen nog de tekst D' BRANDE WYNS KEETEL te zien; de gevelsteen zelf verdwijnt kort na 1910.

Op een tekening van Herman Misset uit 1910 zie je hoe de steen er ooit uitziet, en met die tekening in de hand kan beeldhouwer Jan Hilbers hem reconstrueren. Zo is de oude huisnaam in ere hersteld.

Op de gevelsteen staan een destilleerketel, drie vaten en een kuip. In de 17e eeuw destilleren handelaren Franse wijn om het transport naar Nederland makkelijker te maken. Door verhitting scheidt de alcohol zich van de andere vloeistoffen, en zo wordt de hoeveelheid minder. Ook blijft de gedistilleerde wijn beter houdbaar door het hoge alcoholpercentage.

Eenmaal in Nederland moet er weer water bij, maar de brandewijn die overblijft, valt ook zo in de smaak; het alcoholpercentage is dan minstens 35%.

Bakker Christiaan Pietersz koopt hier rond 1650 twee erven. In de gevel van Handboogsteeg 14 laat hij een gevelsteen plaatsen die naar zijn beroep verwijst: De Gloyende Oven. Die steen zit nu in de gevelstenenmuur op het Begijnhof.

In de gevel van Handboogsteeg 16 komt deze gevelsteen: DE MEEREMIN. Beide panden gaan tegen de vlakte voor nieuwbouw van de UvA. Op een foto van vlak voor de sloop is de steen goed te zien. Bij een latere verbouwing krijgt hij een plek op een blinde muur, vlak bij waar hij oorspronkelijk zit.

Waarom de bakker voor een meermin kiest, is niet bekend; de afbeelding komt vaker voor op gevelstenen. In de zijmuur van het Rijksmuseum zit een meermin, en het Zuiderzeemuseum heeft er ook één; die laatste komt eveneens uit Amsterdam, van de Goudsbloemstraat 37.

Op deze laat-17e-eeuwse gevelsteen staat een zogenaamde 'spreeuwpot'. Jonge spreeuwen gelden in de 17e eeuw als een delicatesse. De spreeuwen komen gekruid, in spek gerold en gebakken op tafel, met een smakelijke saus, en van jonge spreeuwen maakt de kok ook soep.

Met een spreeuwenpot komen de jonge spreeuwen in de val. Aan de achterkant van de pot zit een gat; als je de pot van de muur haalt, kun je de jonge spreeuwtjes door dat gat uit het nest halen.

De spreeuwpot komt vaak voor op 16e- en 17e-eeuwse schilderijen en heeft dan, vanwege zijn functie als nestkastje en zijn vorm, vaak een dubbelzinnige betekenis. De steeg naast dit pand heet nu Spaarpotsteeg, maar dat is een verbastering van Spreeuwpotsteeg, zoals de steeg eerder heet.

In de 17e en 18e eeuw komt de melk van buiten de stad met schuiten in grote vaten aan, vaak uit Waterland naar de Prins Hendrikkade. Van daaruit gaat de melk met melkkarren de stad in, en venten melkmeisjes haar aan de deur uit. Dat moet allemaal snel, om te voorkomen dat de melk bederft.

Deze steen komt van Singel 363 en dateert uit het begin van de 17e eeuw. Het pand moet in 1913 wijken voor nieuwbouw.

Deze gevelsteen geldt wel als werk van Hendrick de Keyser, maar zeker is dat niet. De Keyser is al een eeuw dood als dit pand verrijst, dus de steen zou dan eerst ergens anders hebben moeten zitten.

De tekst lees je alsof God vanuit Egypte Jezus roept. Kort na de geboorte van Jezus zou koning Herodes alle babyjongetjes uit Bethlehem hebben laten vermoorden, omdat hij hoort dat daar de nieuwe koning geboren is. Uit angst daarvoor vluchten Jozef en Maria met Jezus naar Egypte.

Op de steen zie je het baby'tje Jezus; zes jaar later keert hij uit Egypte terug in Israël. In de gevelstenenmuur op het Begijnhof hangt een steen met hetzelfde thema, en ook op de Nieuwezijds Voorburgwal 29 hangt een soortgelijke steen.

Salvaeter (Salvador) is Jezus als verlosser. Deze gevelsteen komt waarschijnlijk van Damrak 17. De maker gebruikt een prent van Jacob de Gheyn II uit 1592, onderdeel van een serie van veertien prenten.

Ook de gevelsteen VREDE SY MET V op de Egelantiersgracht 105 is naar een prent uit die serie gemaakt. Beide stenen komen uit het begin van de 17e eeuw.

Deze gevelsteen komt uit de Handboogstraat 14. De afbeelding verwijst naar het oudtestamentische verhaal over drie Joodse jongemannen die weigeren te knielen voor een beeld van koning Nebuchadnezzar.

Voor straf belanden ze in een brandende oven. Maar ondanks de vlammen verbranden ze niet, want een engel dooft de vlammen en leidt de jongens de oven uit. De koning is zo onder de indruk van dit wonder dat hij de jongens gratie schenkt. Een gevelsteen met deze afbeelding is erg populair bij bakkers.

Op de gevelsteen zijn drie keurmeesters aan het werk. Linksboven op het kamertje staan een K en een M, van keurmeester. Aan het huisje hangt een schaap, midden op de steen een rund. De keurmeesters heten ook wel vinders: wat vinden ze ervan?

De gevelsteen zit ooit op de Grote Vleeshal, die op deze plaats staat, maar dan aan de andere kant van het gebouw, in de Sint Pieterspoortsteeg.

De steen ligt een tijd in het depot van het Stedelijk Museum, maar komt hier in 1944 te hangen, toen de Gemeentegiro in het gebouw zit.

In deze buurt zitten in de 17e eeuw veel herbergen. Het Oost-Indisch Huis om de hoek, in de Oude Hoogstraat, is het aanmeldpunt voor mannen die als matroos willen aanmonsteren voor de vaart naar Indië.

Ook seizoensarbeiders, zoals maaiers en hooiers, maken gebruik van dit soort herbergen, en dat verklaart misschien de afbeelding op de steen. 's Zomers is er veel werk op de landerijen buiten de stadspoorten, en dat lokt mannen van het platteland naar de stad. In de buurt van het Oost-Indisch Huis vinden ze onderdak.

Deze gevelsteen is waarschijnlijk een uithangteken voor een herberg. In het buurpand op nummer 20 zit indertijd een zeemanskroeg, 'De drie Oost Indiëvaarders', met een gevelsteen met dezelfde naam. Die steen zit tegenwoordig ingemetseld in de zijmuur van het 'Wapen van Riga' op de Oudezijds Voorburgwal.

Deze gevelsteen komt uit de tweede helft van de 17e eeuw. In 1682 koopt Jacobus van Loon hier een kousenwinkel. Of hij de gevelsteen laat plaatsen, is onbekend; een eeuw later zit hier de kousenwinkel van de weduwe Lever.

Het onderschrift van de steen is lang niet te lezen, want het zit onder verf en achter een puilijst verstopt.

De gevelstenenmuur op de Sint-Luciënsteeg is de grootste en oudste van de stad; hier hangen 47 stenen. Al in 1924 metselen leden van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap hier de eerste stenen in.

Begin 20e eeuw verdwijnen er veel gevelstenen, doordat historische huizen tegen de vlakte gaan of een verbouwing ondergaan. Veel stenen belanden in de handel of bij het afval. In de loop van de tijd krijgen ze allemaal een restauratie en hun oorspronkelijke kleuren terug.

Alle gevelstenen komen van Amsterdamse panden, behalve ALCKMAR DELF en OUDEWATER. Die komen van de afgebroken Waardpoort in Oudewater; die plaats zou de stenen graag terug hebben.

In 1961 belanden hier acht gevelstenen met bijbelse voorstellingen in de muur. De stenen komen uit de collecties van het Rijksmuseum en het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Na het inmetselen krijgen ze een restauratie en allemaal dezelfde kleuren.

In de loop van de tijd raken de stenen beschadigd. Vogels pikken aan het Bentheimer zandsteen waarvan de gevelstenen gemaakt zijn, en ook regenwater dringt de stenen binnen en richt schade aan. De stenen ondergaan opnieuw een restauratie, en boven elke steen komt een zinken regel om regenwater te weren.

In 1960 belanden hier negen gevelstenen in de muur. De stenen komen uit de collectie van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Oorspronkelijk zitten ze op huizen die tegen de vlakte gaan of een verbouwing ondergaan. De gevelstenen komen op een kale muur, zodat die beter bij deze historische omgeving past.

De Groote Walvis' is de naam van het traanpakhuis dat in 1609 op de Elleboogsteeg 14 verrijst. Het hoge en bijna twintig meter lange pakhuis komt er voor de Oost-Indische Compagnie, voor de opslag van walvistraan, baleinen en potvistanden.

Het pakhuis op nummer 14 is lang het oudste nog bestaande pakhuis van Amsterdam; in de vloer zitten opvangtanks voor traan. Walvistraan komt uit het spekvet en dient in de 17e eeuw meestal voor lampolie en zeep.

In de loop van de vorige eeuw staat de bedrijfsruimte op instorten, en in 1983 gaat ze tegen de vlakte. Bij de nieuwbouw keren de twee gevelstenen met de monsterachtige walvis terug in de zijgevel.

Deze gevelsteen komt van om de hoek, van de Nieuwebrugsteeg 23. Begin 17e eeuw woont daar Bauduin de Preijs, riemmaker. Op de steen staan onder andere twee draagzelen, oftewel schouderriemen. Kruiers steken de handvatten van hun kruiwagens in die draagzelen, zodat het kruien een stuk minder zwaar wordt.