wandeling: rondom Centraal Station

Het pontje over het IJ is gratis, al sinds de eerste dag, maandag 6 mei 1912. De bewoners van Amsterdam-Noord vragen er dan al 35 jaar om. Volgens hen is gratis vervoer noodzakelijk voor de ontwikkeling van het gebied boven het IJ.

Meteen zijn de ponten overvol. Vooral jongeren weten de overkant goed te vinden en willen genieten van een gratis pleziervaartje. "Duizenden en duizenden kinderen uit Amsterdam's volksbuurten, een niet te tellen schare, hebben gehoord van het gratis vervoer", meldt de Nieuwe Rotterdamse Courant van 17 mei.

Het gratis vervoer verandert Noord voorgoed. De rustige straten aan de noordoever van het IJ raken overspoeld met Amsterdammers, en die gedragen zich niet altijd even netjes. Vooral voor de dienstdoende politieagent is het wennen; zijn rustige dagen als een soort dorpsveldwachter zijn voorbij. "De stoomponten zijn tot zinkens toe gevuld. Jan Rap vaart gratis op en neer, verlaat de boot niet, verpest de atmosfeer, bederft genot (…) en bezoedelt de vloer.", schrijft een anonieme briefschrijver in het katholieke dagblad De Tijd van 24 juli 1912.

Hier midden in het water van het IJ heeft eeuwenlang een hotel gestaan: de Nieuwe Stadsherberg. Het is de opvolger van de Oude Stadsherberg, die net wat meer naar het westen staat. De herberg biedt onderdak aan reizigers die 's avonds in Amsterdam aankomen. De stad is dan hermetisch afgesloten: op het land zijn de poorten dicht, en ook via het water kom je niet meer binnen nadat de zogenaamde boomklok van de Oude Kerk heeft geklonken.

Op het IJ staat een dubbele rij palen om de stad af te sluiten, hier en daar onderbroken door zogenaamde boomgaten. 's Avonds sluiten wachters die af door er boomstammen in te varen. Wie dan nog aankomt, is op de stadsherberg aangewezen voor onderdak.

Eerder staat er al een stadsherberg een stuk westelijker; in 1661 verrijst hier in het IJ de Nieuwe Stadsherberg, op de palenrij die de stad beschermt. Een loopbrug verbindt de herberg met de kade.

Al snel wordt de angst voor aanvallen over het water minder, en wordt de Nieuwe Stadsherberg meer een aankomstplek voor het veer uit Noord en een tolkantoor. Amsterdammers komen er graag voor een drankje en een frisse neus. Het complex in het water breidt steeds verder uit. Uiteindelijk moet de Stadsherberg verdwijnen als het stationseiland, eind 19e eeuw, wordt aangelegd.

Het Centraal Station is gebouwd als een poort van de stad naar het IJ. Het gebouw sluit de stad af van het IJ; tot die tijd heeft Amsterdam een open havenfront. Beide torens op het station symboliseren de poort.

Het Centraal Station is eind 19e eeuw het eerste station in Nederland dat een architect ontwerpt, in dit geval Pierre Cuypers; hij ontwerpt in dezelfde tijd ook het Rijksmuseum. Ook dat gebouw heeft de vorm van een poort.

Cuypers hangt het gebouw vol met tableaus en gevelversieringen. Die verwijzen naar het glorieuze verleden van Amsterdam en naar de toekomst, die er eind 19e eeuw weer florissant uitziet. Het gaat Amsterdam goed in die tijd; het heet wel de tweede gouden eeuw.

Cuypers maakt van het gebouw een soort totaalkunstwerk; ook binnen zijn er veel tegeltableaus. Hij verzamelt een groep bevriende katholieke kunstenaars om zich heen en maakt veel gebruik van zijn eigen atelier in Roermond, dat ook veel katholieke kerken ontwerpt.

Vooral vanuit gereformeerde hoek is er veel kritiek: het Centraal Station zou een soort katholiek klooster zijn geworden, en het Rijksmuseum heet een bisschoppelijk paleis. Op 15 oktober 1889 opent het station onder enorme publieke belangstelling.

De koninklijke familie heeft een eigen opgang op station Amsterdam Centraal. Achter die opgang is ook een aparte koninklijke wachtkamer. Architect Cuypers maakt de ingangen van de opgang zo groot dat koning Willem III met zijn koets naar binnen kan rijden. Via een monumentale trap komt hij dan in zijn eigen wachtkamer op perron 1a.

Van een afstandje lijkt het een symmetrisch opgebouwd station, maar wie beter kijkt, ziet dat de oostelijke kant, met de koninklijke opgang, veel groter en mooier is. De westkant is voor het personeel, het middendeel voor het volk en de oostelijke kant voor de Oranjes.

Op de nok van het koninklijk paviljoen staat een beeld van de Schilddrager des Konings, gemaakt van koper. Het is een ridder met een helm; in zijn rechterhand heeft hij een lans met een vaandel. In het hekwerk op het dak kun je de W van Willem zien.

Van binnen is de koninklijke wachtkamer nog in originele staat: alles is nog net zo als in 1890. Ook de lampen, meubels en vloerkleden zijn nog origineel. De koninklijke wachtkamer is voor het laatst gebruikt in 2007, toen de koninklijke familie met de trein op wintersport ging.

Het Koffiehuis verrijst in 1911 in art-nouveaustijl als veerhuis. Vanaf hier vaart een bootje naar het tramstation aan de overkant van het IJ, waar de Waterlandse tram vertrekt. Het koffiehuis heet officieel ook het Trambootstation.

In 1972 moet het wijken voor de metrobouw. Het gaat uit elkaar, en de genummerde onderdelen gaan de opslag in, in pakhuis Insulinde. In 1980 verrijst het weer, zij het op een iets andere plek. Het gebouw krijgt een aanbouw voor het informatie- en kaartverkoopkantoor van vervoersbedrijf GVB.

Bijna een eeuw lang, van 1919 tot 2014, zit Smits Koffiehuis in het gebouw.

Het 'Minangkabause Huis' of Naco-gebouwtje verrijst hier in 1919. Architect La Croix kiest voor een licht ontwerp op palen, omdat het gebouw op een steiger staat.

Hij zou hebben willen verwijzen naar de bouwstijl van de Minangkabauers, een etnische groep op Sumatra; ook laat de architect zich inspireren door de overhellende Amsterdamse huizen en door traditionele huizen in Finland en op Marken.

In 1960 neemt rederij NACO het gebouw in gebruik; daarom heet het ook wel het NACO-gebouwtje. Tijdens de aanleg van de Noord/Zuidlijn moet het huis weg. Het heeft 17 jaar in Zaandam gestaan. Op maandag 13 december 2021 vaart het in zijn geheel terug en komt het opnieuw op de oude plek.

In Artis staat ook een Minangkabaus Huis, maar dat staat niet op palen. Ook op de wereldtentoonstelling van 1883 staat een Minangkabaus Huis; daar staan ook 38 mensen uit Nederlands-Indië tentoongesteld, net als een groep uit Suriname.

Sint-Nicolaas, Sinterklaas, is de beschermheilige van Amsterdam. Veel havensteden hebben Nicolaas als patroonheilige, omdat hij de beschermer van kooplieden en zeemannen is.

De Sint-Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade is niet de eerste kerk met de naam van de heilige in Amsterdam. De allereerste Sint-Nicolaaskerk is de huidige Oude Kerk. Tijdens de alteratie in 1578 nemen de protestanten de kerk over. De katholieken mogen hun geloof niet meer in het openbaar belijden en stichten schuilkerken. Echt geheim zijn die niet; ze zijn toegestaan zolang ze er maar niet uitzien als een kerk.

De tweede Sint-Nicolaaskerk is daarom schuilkerk Ons' Lieve Heer op Solder, aan de Oudezijds Voorburgwal. Tot slot is nu de Sint-Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade de derde kerk die deze naam draagt. Officieel is de naam H. Nicolaas binnen de Veste.

Eind 14e eeuw verrijst hier een houten brug; die wordt al snel één van de drukste punten van de stad. Op de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1544 is al te zien dat de bruggenhoofden van steen zijn; in 1661 is de hele brug van steen.

Op de brug is in 1544 een blokhuis te zien. De brug is een onderdeel van de verdedigingsgordel om de stad, en in het blokhuis liggen schutters. Bij opgravingen zijn hier insignes gevonden van Sint-Joris, de beschermheilige van de voetboogschutters.

De Nieuwe Brug is niet alleen een belangrijke verbinding. Hier komt ook het Paalhuis, waar de havengelden binnenkomen en de post wordt verdeeld. Op de brug handelen de kooplieden van de stad. Maar hier wordt ook hard gevochten tussen de jeugd van de Nieuwe en de Oudezijde.

Bij de aanleg van de Noord/Zuidlijn is een werpkoot gevonden waar Amsterdamse jongens mee speelden. Kennelijk deden ze dat ook op de Nieuwe Brug. Voor Jan liep dat slecht af: hij verloor zijn favoriete werpkoot, waar hij zijn naam in had gekrast.

Het Paalhuis verrijst in 1560 aan de noordzijde van de Nieuwebrug, aan wat toen nog het Open Havenfront van Amsterdam is, tegenwoordig de Prins Hendrikkade. Het Paalhuis draagt de naam van de dubbele rij palen die in het IJ de stad afsluiten. Het staat half in het IJ, zodat schippers hier gemakkelijk kunnen aanleggen; ze moeten hier het zogeheten paalgeld betalen.

De schippers moeten opgeven hoeveel lading ze bij zich hebben en daarvoor betalen, voordat ze mogen gaan lossen. Wie zich daar niet aan houdt, kan een flinke boete verwachten. Wie helemaal weigert om paalgeld te betalen, kan een boete van 50 pond verwachten zodra hij weer in Amsterdam komt.

Met het paalgeld en de boetes onderhoudt de stad de route over de Zuiderzee; ook betaalt de stad er werk in de Amsterdamse haven mee. Op de Zuiderzee ligt een route gemarkeerd met tonnenboeien, zodat de schippers de ondieptes kunnen vermijden.

Op het Paalhuis zit een gevelsteen met zo'n tonnenboei. Die steen zit nu in de gevelstenenmuur aan de Sint-Olofsteeg. Ook een deel van de muur van het Paalhuis blijft bewaard; dat staat tegenwoordig in de fragmententuin van het Rijksmuseum.

Het Paalhuis dient ook lange tijd als postkantoor en als een beurs voor de termijnmarkt. Er wordt gehandeld goederen die pas later geleverd worden, tegen een vooraf afgesproken prijs. Voor handelaren is de plek ideaal: ze kunnen hier precies zien wat de stad binnenkomt. Het Paalhuis gaat rond 1680 tegen de vlakte bij de aanleg van een schutsluis tussen het IJ en het Damrak.

Eind 19e eeuw beleeft Amsterdam een bloeiperiode. Daar horen nieuwe imposante gebouwen bij, om de stad weer wat allure te geven. En dus moet er een stijlvol hotel komen, vlak bij het net geopende Centraal Station. Hotelonderneming Victoria heeft een half miljoen bij elkaar gebracht om dat hotel te bouwen. Al snel koopt ze acht 17e-eeuwse panden op en sloopt ze.

Op twee na: nummer 46 en 47. Deze twee panden worden bewoond door kleermaker Pieter August Carstens en slijter Johannes Frederik Verburgt. Zij eisen zoveel geld dat de hotelbouwer liever om beide panden heen bouwt. Verburgt betaalt in 1883 14 duizend gulden voor nummer 46. Zes jaar later wil hij meer dan het drievoudige. Waarom Verburgt dat doet, weten we niet; hoogstwaarschijnlijk gokt hij op veel winst en verliest. En met hem verliest ook kleermaker Carstens van nummer 47.

Beide panden zijn vermoedelijk van 1602. Het kleine winkeltje is jarenlang een messenwinkel, die aan de vele zeemannen in de buurt goede klanten heeft. Het huisje is altijd zo laag geweest om het uitzicht niet te verpesten van het pand dat oorspronkelijk op de hoek Damrak/Prins Hendrikkade stond.

Het hoge pand op 46 heet de Maagd van Enkhuizen; voor zover bekend is het altijd een tapperij geweest. Sinds 1985 zijn 46 en 47 allebei souvenirzaken, en nog steeds geen onderdeel van het hotel.

Thomas Rosenboom baseert zijn roman Publieke werken op dit verhaal. In die roman mengt hij de geschiedenis van beide panden met verzonnen elementen.

Tot de aanleg van het Centraal Station is dit één van de drukste plekken van Amsterdam. Hier zijn veel veerverbindingen, en via de steigers bij de Nieuwe Stadsherberg komen de bemanningen van al die schepen aan wal. Je liep hier veel vreemdelingen tegen het lijf: passagiers, kooplieden, middenstanders, arbeiders, spelende kinderen en arme sloebers.

In de zeemanskroegen en herbergen vinden koper en verkoper elkaar, maar ook schipper en bevrachter, notaris en klant, of prostituee en matroos. De winkels langs de Texelse Kade verkopen spullen uit de halve wereld.

Vanaf de kade zie je het Galgenveld en het Tolhuis aan de overkant, maar ook de dorpjes verderop in Waterland. Dichter bij de wal staan de Nieuwe Stadsherberg, het Bothuisje en een aantal boomhuisjes, allemaal verbonden met steigers en dubbele rijen palen om de stad te kunnen afsluiten. Op het IJ zelf wemelt het van de schepen; de grotere ankeren een eind van de wal, buiten de palenrij.

Café Karpershoek beweert de oudste kroeg van Amsterdam te zijn, maar de Drie Fleschjes in de Gravenstraat is waarschijnlijk ouder. Hier op de Martelaarsgracht komt in 1641 voor het eerst een drankhuis ter sprake. Op de plek van de Drie Fleschjes zit al in 1618 een herberg.

Op de plek van café Karpershoek zit in de 17e eeuw de herberg 'De Oldenburger Kelder'. Die naam wijst op klanten uit de Noord-Duitse stad Oldenburg; een moffenkelder heette zo'n kroeg wel. Hier aan de haven zitten veel zaken die zich op gasten uit het buitenland richten.

Vanaf 1662 ligt Karpershoek nog centraler. Recht voor de deur komt dan de aanlegsteiger uit, waar iedereen die van een boot in het IJ de stad in wil, overkomt. De band met Oldenburg blijft bestaan. Recht voor de deur vertrekt eenmaal per week een veerschip naar de Duitse stad, en voor vertrektijden, tarieven en postbezorging moet je in de herberg zijn. Ook doen Friese tjalkschippers er zaken.

Dit deel van de Prins Hendrikkade heet de haringpakkerij. En dat gebeurt hier ook: haring gaat hier, onder streng toezicht van de keurmeesters, in vaten. De haring wordt al aan boord gepekeld en in vaten gestopt, maar omdat de haring daardoor krimpt, moeten de vaten op het land opnieuw worden aangevuld, en dat gebeurt hier op de haringpakkerij.

Met de handel in haring worden kapitalen verdiend. De haringhandelaren wonen aan de Korte Nieuwendijk, met in hun achtertuin opslagloodsen of pakhuizen die aan de Haringpakkerij grenzen. Op de kade, in de open lucht, wordt de vis verwerkt en verpakt. De tonnen hebben vaste afmetingen en moeten gekeurd zijn. De gedachte is dat de kwaliteit minder wordt naarmate de vis later in het jaar gevangen is; dat geven verschillende brandmerken op de tonnen aan.

Tot in de 17e eeuw is het op de Haringpakkerij een drukte van belang. De haringhandel is heel belangrijk; samen met de bierbrouwers zijn de haringhandelaren lang de belangrijkste kooplieden in Amsterdam, en velen onder hen bekleden hoge posities in het stadsbestuur. Begin 17e eeuw verhuist het haringpakken naar de Westelijke Eilanden, denk aan de Drieharingenbrug en de Bokkinghangen. De plek hier neemt de beurtvaart in.

In 1480 verrijst hier de Grote Kruistoren, een verdedigingstoren in de stadsmuur. Maar de toren dient ook als gevangenis: hier belanden afvallige katholieken in de cel. Met handen en voeten vastgebonden belanden de ketters vanaf de toren in het IJ.

Na de alteratie van Amsterdam, in 1578, vervangt de stad de katholieke naam door Haringpakkerstoren. Door de groei van Amsterdam komt de toren binnen de verdedigingsmuur te liggen en verliest hij zijn militaire functie.

In 1605 gaat de toren omhoog en komt er een spits met een klok op. In het gebouw vergaderen de haringpakkers, die buiten, op wat nu de Prins Hendrikkade is, hun handel hebben. In 1829 gaat de toren tegen de vlakte. In het begin van de 21e eeuw is er tevergeefs een poging om de Haringpakkerstoren te herbouwen.

Ooit staan hier negen huizen, gelijk aan Prins Hendrikkade 5. Deze Oude Kapershuizen verrijzen allemaal in 1623. Op de tekening van Jan de Beijer staan ze nog alle negen, op de foto uit 1911 staan er nog drie overeind. Nu staat er nog maar één van de Oude Kapershuizen.

De opdrachtgever is Jan Jurriaensz de Engelsman, beter bekend als John Jorden, die ook op andere plekken in de stad huizenblokken neerzet. Het rijtje op de Schapenmarkt naast de Munt stond bekend als de Engelse Huizen. Of de Kapershuizen voor de verkoop of voor de verhuur zijn, is onbekend; er zijn geen akten bewaard gebleven.

De benedenverdiepingen worden allemaal herbergen, logementen, veerhuizen en tapperijen, of hebben op een andere manier met scheepvaart en visserij te maken. We kennen het Sardammer Veerhuis en herberg 't Schip van Damiate.

Tussen de huizen loopt de Zwarte Ravensteeg, later de Panaalsteeg genoemd. Die steeg is nu afgesloten, maar liep destijds door tot de (Korte) Nieuwendijk. Let op de uitspraak: het is de Pan-aal-steeg, naar de vis. Er was hier niet voor niets een vismarkt voor de deur.