wandeling: rondom de Nieuwendijk

De Haarlemmersluis is gebouwd in 1602, toen de stad uitbreidde tot aan de huidige Herengracht. De sluis vervangt de Oude Haarlemmersluis op de plek van de Martelaarsgracht.

Op het moment dat de stad de nieuwe sluis laat aanleggen, is het geld eigenlijk op: de nieuwe stadsuitbreiding heeft de stadskas uitgeput. Het gevolg is een slecht functionerende Haarlemmersluis, die al in 1617 vervangen moet worden. De huidige sluis stamt uit 1681.

In de 17e eeuw is dit een druk verkeersknooppunt. Langs het Singel is een reeks markten, en de handel komt allemaal met schuiten aan; ook liggen er brouwerijen langs de Brouwersgracht, veerdiensten aan het Singel en een groot aantal pakhuizen. Rond de sluis ontstaat al snel een vismarkt.

Dat de Nieuwendijk een zeedijk is geweest, zie je nog altijd aan het hoogteverschil: de steegjes aan de binnenkant van de dijk lopen naar beneden. Ook de benamingen binnen en buiten (verderop op de Haarlemmerstraat) wijzen op een zeedijk. De straatnamen aan de noordkant beginnen met buiten — die straten lagen buitendijks — de straten aan de zuidkant beginnen met binnen — die lagen binnendijks. Aan de andere kant van de stad zie je dezelfde hoogteverschillen bij de Zeedijk.

Tot eind 14e eeuw houdt de dijk Nieuwendijk-Dam-Sint Antonisdijk de Zuiderzee buiten de deur. In 1387 doorbreekt de stad die dijk voor een sluis op deze plek, een voor die tijd zeer gewaagde operatie.

De sluis is nodig om de afwatering van de Nieuwezijds Voorburgwal en Achterburgwal te verbeteren. En zo wordt het ook mogelijk om met platte schuiten van de zeeschepen op het IJ naar de pakhuizen in de stad te varen. In de Nieuwendijk komt een sluiscomplex met valdeuren, die enorme tredraderen bedienen.

Boven op de sluis komt de eerste Haarlemmerpoort. In 1425 is die Haarlemmerpoort al weer overbodig, als de stad uitbreidt tot aan het Singel.

Op 1 juni 1535 worden Hillegont Petersdr en haar zoon Claes Cornelisz hier terechtgesteld, voor hun huis op de Nieuwendijk. Hillegont Petersdr heeft de wederdopersbisschop Jacob van Campen onderdak verleend.

Van Campen is ondergedoken nadat wederdopers twee keer in opstand komen. Eerst trekken ze naakt de stad in; ze geloven dat alle materiële zaken, en dus ook kleding, goddeloos zijn. De uitdrukking 'de naakte waarheid' komt hiervandaan.

Drie maanden later, op 17 mei, is Van Campen betrokken bij een poging om de macht over te nemen. De wederdopers bestormen het stadhuis en slaan één van de burgemeesters dood. Ze zijn ervan overtuigd dat de burgers van Amsterdam hen zullen steunen, maar die steun blijft uit, en de opstand wordt neergeslagen. 19 burgers en 18 wederdopers komen om.

In de dagen na de opstand maakt de stad jacht op de wederdopers. Hillegont en Claes worden opgepakt omdat ze de bisschop hebben laten onderduiken. Ze worden voor hun eigen huis, de Blauwe Engel aan de Nieuwendijk, opgehangen.

Hier begint in 1870 Simon Philip Goudsmit een fourniturenwinkel; het is het begin van de Bijenkorf. Je kon er terecht voor knopen, garen, band en naaigerei. De zaak groeit snel, het aanbod breidt uit, en in de buurt neemt de Bijenkorf winkel na winkel over.

De Bijenkorf wil van al die panden één grote winkel maken. Om de panden snel te kunnen verbouwen, verhuist de Bijenkorf in 1909 naar een noodwinkel, op een braakliggend stuk grond aan de Dam. Het is een doorslaand succes: de omzet vervijfvoudigt, en de Bijenkorf gaat er nooit meer weg.

Aan de Nieuwendijk 103 zat café Royal van Tante Leen en haar man Bram Jansen. Jarenlang trad ze hier op, vanaf een uur of vijf, met in haar ene hand de microfoon en met de andere hand aan de kassa.

Pas in 1955, op haar 43e, begon Tante Leen met optreden. Stamgasten van het café hadden haar ingeschreven voor een talentenwedstrijd voor de mooiste stem van de Jordaan. Johnny Jordaan won, Tante Leen werd tweede; het was haar doorbraak als zangeres.

Een jaar later had ze haar grootste hit met Oh, Johnny, over haar Johnny Jordaan. Samen traden ze op voor Nederlandse gemeenschappen in de Verenigde Staten en Canada. In 1975 stopte Tante Leen met optreden en met het café. Haar laatste jaren bracht ze door in een verzorgingstehuis.

Vanaf de late jaren dertig zingt Johan Musscher in kroegen onder de naam Johnny Jordaan. Hij werkt lang als zingende kelner in café De Kuil, hier in de Oudebrugsteeg. De deur en het interieur van het café zijn intact gebleven.

Van zijn baas mag Johnny in 1955 niet naar de voorrondes van talentenjacht De Beste Stem van de Jordaan, georganiseerd door platenmaatschappij Bovema, in het Roothaanhuis op de Rozengracht.

Johnny gaat toch en mag daarna door naar de finale. Hij wint de wedstrijd en brengt zijn eerste single uit, De Parel van de Jordaan, met op de B-kant Bij ons in de Jordaan. De single verbrak alle Nederlandse records, en hij was opeens een nationale beroemdheid.

De meeste Hilversumse omroepen weigeren de muziek te draaien; het zou te ordinair zijn. Toch wordt Johnny Jordaan erg populair, en samen met Tante Leen toert hij door binnen- en buitenland. Johnny Jordaan worstelt lang met zijn homoseksualiteit. Pas eind jaren 60 komt Johnny Jordaan uit de kast.

Hier, onder huizen aan de even kant van de Dirk van Hasseltssteeg, liggen de muren van een vestingwerk. Het is het oudste stenen gebouw van Amsterdam. Toen de muren in 1994 tevoorschijn kwamen, was er even de hoop dat hier het legendarische kasteel van de Heren van Aemstel had gestaan, uit Vondels Gijsbrecht van Aemstel.

Maar Vondel ging wel heel losjes met de feiten om: het enige kasteel van Aemstel dat zeker heeft bestaan, stond in Ouderkerk en gaat al in 1208 tegen de vlakte. Bovendien zaten de Heren van Aemstel gevangen toen deze vesting aan de Nieuwendijk verrees.

Maar wat zijn de muren hier in de grond dan wel geweest? Daar is eigenlijk nog steeds geen goed antwoord op. Verder dan een verdedigingswerk in opdracht van Floris V (de grote tegenstander van de Heren van Aemstel) komen historici nog niet. De gevonden muren gaan weer onder het zand, de buurt is met grondradar afgezocht; hopelijk komt er ooit een oplossing voor het raadsel.

De meeste mannen die op de Nachtwacht staan, wonen op of rond de Nieuwendijk. Om lid te mogen zijn, moeten ze in de wijk van de schutterij wonen, wijk II. Dat is de wijk tussen Damrak en Singel, ten noorden van de Dam. De veiligheid handhaven in de eigen wijk is de belangrijkste taak van de schutterij.

Om lid te worden van de schutterij moet je poorter van Amsterdam zijn en tussen de 18 en 60 jaar oud. In de praktijk komt alleen de gegoede middenklasse in aanmerking. Je moet je eigen wapenuitrusting betalen, en ook de maaltijden en het lidmaatschap kosten geld. En wie op een schuttersstuk wil staan, moet daar ook voor betalen. Toch is een plekje bij de schutterij gewild.

De twee leidinggevenden van de Nachtwacht wonen niet in de wijk: kapitein Frans Banninck Cocq woont op het Singel en luitenant Willem van Ruytenburch op de Keizersgracht. Zij horen bij de stadselite, en die woont niet op een drukke handelsstraat als de Nieuwendijk.

In de jaren dertig van de 17e eeuw is Amsterdam in de ban van de handel in tulpen. De prijzen worden steeds hoger, en dat trekt speculanten aan. Op vrijdagavond 6 februari 1636 gaat het mis, hier in de Meniste Bruiloft.

Een paar dagen eerder gaat voor een pond tulpen met een opvallend patroon nog 1500 gulden over de toonbank. Tijdens de veiling in de Meniste Bruiloft blijft de prijs steken op 1050. Toch duurt het nog een paar dagen voordat de markt helemaal instort.

Veel handelaren blijken te hebben gespeculeerd met tulpenbollen die ze nog helemaal niet hadden, die vaak nog in de grond zaten. Een soort optiehandel dus; na de problemen met VOC-aandelen was die optiehandel al verboden, maar daar hadden de handelaren zich niets van aangetrokken.

In de dagen erop kelderen de prijzen. Veel handelaren gaan failliet. Als ook de kwekers in grote problemen komen, valt het besluit om alle verkopen vanaf oktober ongedaan te maken, tegen een kleine vergoeding. De tulpencrash staat bekend als de eerste financiële zeepbel uit de geschiedenis. Ook in de 17e eeuw maakt het grote indruk, en er verschijnen veel spotprenten over de tulpengekte.

In de eerste jaren van de 17e eeuw vestigt Willem Janszoon Blaeu hier de familiezaak. Hij is een paar jaar eerder op de Lastage begonnen met boeken, wereldbollen, kaarten en zeevaartkundige instrumenten.

De locatie hier aan het Damrak is perfect. Vlak bij de haven, waar alle informatie binnenkomt die Blaeu nodig heeft voor zijn kaarten. En in diezelfde haven zitten zijn belangrijkste afnemers. In de directe omgeving zitten alle drukkers op elkaar, met de grootste concurrent Janssonius zelfs als buurman.

Willem brengt vanaf 1605 (wereld)kaarten uit die hij regelmatig vernieuwt. Hij groeit uit tot autoriteit op het gebied van zeekaarten. In 1633 benoemt de VOC Willem Jansz Blaeu tot officieel kaartenmaker. Vanaf dan heeft Blaeu alle informatie meteen uit de eerste hand.

Liefst drie generaties Blaeu werken voor de VOC. Het familiebedrijf groeit en groeit; in 1660 werken er 80 à 100 mensen. De imposante Atlas Major is het hoogtepunt: een peperdure, luxe atlas met kaarten van alle dan bekende gebieden.

Rijke verzamelaars als de Franse koningin-moeder Maria de' Medici, Christina van Zweden en tsaar Peter de Grote betalen grote bedragen voor zeer exclusieve uitvoeringen. De familie Blaeu wordt er schatrijk mee en treedt toe tot de Amsterdamse elite.

Amsterdam is in de 16e eeuw beroemd om zijn zeep; in de stad staan veel zeepziederijen. 'De Vergulde Hand' wordt in 1554 opgericht en bestaat nog steeds. Het is de oudste nog bestaande zeepfabriek ter wereld. Tot 1905 zit de fabriek hier op het Damrak, nu zit ze in Drenthe.

Zeep ontstaat door vet te laten reageren met een sterk loog. Vroeger diende daar potas (as van verbrande planten) voor. De as kwam uit de Oostzeelanden. Door de reactie 'verzeept' het vet, een proces dat 'zieden' heet. Zieden betekent koken, als in ziedend zijn.

Tot 1961 hing hier de originele gevelsteen uit 1698; die hangt nu in het Amsterdam Museum. De tegenwoordige steen is daarop gebaseerd.

De Amsterdamse groene zeep stond in heel Europa goed bekend. De groene zeep ontstond uit hennepolie en raapolie. Goedgekeurde zeep kreeg een stempel met het stadswapen.

Het Korenmetershuisje verrijst in 1620 voor het gilde van de Korenmeters. Het is één van de weinige gildehuizen die bewaard zijn gebleven. De graanhandel is vanaf het midden van de 16e eeuw Amsterdams belangrijkste handel; niet voor niets heet het de 'moedernegotie'. Vanuit verschillende landen komt graan de stad in, met Polen en Rusland als belangrijkste leveranciers. Het graan komt over zee aan, ligt opgeslagen in de vele pakhuizen in Amsterdam en gaat door naar andere bestemmingen.

De gebouwen van de graanhandelaren, graanmakelaars, korenzetters en korenmeters staan dicht bij elkaar, van het Damrak tot aan de Nieuwezijds Voorburgwal. De handel zelf vindt plaats in de Korenbeurs, vanaf 1617 naast de Oude Brug op het Damrak. Korenmeters en korenzetters zorgen ervoor dat de handel netjes verloopt.

Vanaf 1425 is het Singel de verdedigingsgracht van de stad. Achter die gracht ligt aan de stadskant een aarden wal, en bij de bruggen is er een poort om vijanden buiten te houden.

In 1481 bezoekt de Habsburgse keizer Maximiliaan Amsterdam. Vanwege de dreiging van Utrechtse en Gelderse aanvallen geeft hij opdracht dat de stad een stenen stadsmuur moet bouwen op de plaats van de aarden wallen. Om de kosten voor de muur te kunnen dekken, komt er een nieuwe belasting, de honderdste penning.

In 1482 beginnen de werkzaamheden aan de stadsmuur, die uiteindelijk zeker 20 jaar in beslag nemen. Het resultaat is een stadsmuur van 5 tot 6 meter hoog, met aan de achterkant stenen bogen. Een kleine eeuw later wordt de muur overbodig met de eerste uitleg van Amsterdam, als de Herengracht de verdedigingsgracht wordt, en gaat de muur tegen de vlakte.

De Schreierstoren, een deel van de Waag en de Munttoren zijn overblijfselen van de muur. De muur zelf is verdwenen, op een enkele steen aan de Geldersekade na. Toen hier eind 2016 aan het Singel herstelwerkzaamheden aan de kade nodig waren, is een deel van de muur teruggevonden: in totaal 27 aaneengesloten middeleeuwse natuurstenen van zo'n dertig bij zeventig centimeter groot. Na de herstelwerkzaamheden zijn de stenen in de kade gemetseld. Van de overkant zijn ze goed zichtbaar.

In 1612 wordt in Amsterdam het makelaarsgilde opgericht. Een makelaar is een onafhankelijke tussenpersoon bij de handel in losse goederen, zoals koffie, tabak en graan. De makelaar sluit een overeenkomst tussen koper en verkoper.

Het gildehuis van de makelaars komt in 1634 in gebruik. Het interieur is goed bewaard gebleven, omdat het gebouw nooit een andere eigenaar heeft gehad dan het makelaarsgilde. Het voorhuis met vloer van zwart-witgeblokt marmer geldt als het best bewaarde voorhuis van Amsterdam.

In één van de plafondbalken van het voorhuis zit een vergulde roos. De roos, symbool van vertrouwelijkheid en zwijgzaamheid, beeldt uit dat alle zaken die in de kamer besproken worden, sub rosa (onder de roos) blijven.

De gevel van het Makelaarscomptoir is een aantal keren verbouwd: in 1836 verandert de trapgevel in een klokgevel, in 1937 verrijst de huidige klokgevel. Tegenwoordig zit stichting Hendrick de Keyser in het Makelaarscomptoir.

In de 17e eeuw staat hier een suikerbakkerij. De suiker komt van een slavenplantage in het Caraïbisch gebied. Er staan veel suikerbakkerijen in de stad; het verwerken van de ruwe suiker is een belangrijke industrie in Amsterdam.

De suikerbakkerij verhuist in 1737 naar de Lauriergracht. Suikerbakkerijen zorgen voor stank en brandgevaar, en dat moet zoveel mogelijk naar de rand van de stad. De volksbuurt Jordaan is dan ook veel geschikter, vindt het stadsbestuur.

In de steeg (aan de kant van de Nieuwe Nieuwstraat) zit nog een gevelsteen van suikerbakkerij De Drie Suykerbrooden. Waarschijnlijk heeft de naam op de onderste regel van de gevelsteen gestaan. De gevelsteen is teruggevonden bij opgravingen naar het oude Geertruidenklooster, dat hier ooit stond.

Een suikerbrood is in de 17e eeuw een grote, harde kegel geraffineerde suiker. In de suikerbakkerijen wordt de ruwe suiker uit Suriname verwerkt tot dit soort suikerbroden, die enkele kilo's kunnen wegen. Ook op het Rokin heeft een suikerbakkerij met de naam De Drie Suykerbrooden gezeten.

Dirck Hartogh is een Nederlandse ontdekkingsreiziger die als eerste Europeaan de westkust van Australië ontdekt en in kaart brengt. Hij is geboren in de Smaksteeg; helaas is niet bekend op welk nummer.

Dirck is schipper op het VOC-schip De Eendracht en vertrekt in januari 1616 naar Nederlands-Indië. Pas eind augustus zijn ze bij Kaap de Goede Hoop. Snel daarna verliest de Eendracht de andere vijf schepen uit het oog. Dirck Hartogh besluit daarop om niet via de Aziatische kust te varen, maar dwars over de Indische Oceaan. Die route is een stuk korter en sneller, maar ook lastiger om te navigeren. De kunst is om op tijd naar het noorden te varen om zo Java te bereiken.

Eind oktober ziet de Eendracht eilanden opdoemen, met daarachter een grote landmassa. Hartogh weet dan dat hij te ver is doorgevaren. Hij laat het anker vallen en gaat aan land. Mensen ziet hij nergens; alleen steile rotsen, zandduinen en struiken.

Na twee dagen besluit hij verder te varen. Op een klif plaatst hij een paal, met daarop een tinnen schotel met de tekst: 'Op 25 oktober 1616 is het schip de Eendracht van Amsterdam hier aangekomen.' Daaronder de naam van Hartogh en drie andere opvarenden.

Eind januari 1697, ruim tachtig jaar later, arriveert het schip de Geelvinck van schipper Willem de Vlamingh voor de westkust van Australië. In het zand vindt de opperstuurman het bord dat Dirck Hartogh heeft achtergelaten. Willem de Vlamingh kopieert de tekst op een nieuw bord en vult het aan met de gegevens van zijn eigen reis. Het nieuwe bord laat hij achter, het oude neemt hij mee; de originele Hartogh-schaal ligt nu in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het bord van De Vlamingh ligt in het Western Australian Maritime Museum in Fremantle.

Hartogh is in Nederland nauwelijks bekend, maar in Australië kennen veel mensen zijn verhaal. Het eiland waar hij landde, draagt zijn naam: Dirk Hartog Island.