wandeling: rondom de Dam

Begin 15e eeuw wordt de Oude Kerk te klein voor de groeiende stad, en op 15 november 1408 geeft bisschop Frederik van Blankenheim van Utrecht toestemming voor een tweede parochiekerk: de Nieuwe Kerk. De kerk wordt gewijd aan Onze Lieve Vrouwe, en later aan Sint-Catharina.

De Nieuwe Kerk verrijst in delen en raakt een aantal keren zwaar beschadigd door brand. Steeds herrijst de kerk groter en mooier. In eerste instantie staat de kerk niet aan de Dam: er staan huizenblokken tussen de kerk en het plein. Pas als in 1648 het nieuwe stadhuis verrijst, breidt de Dam zo ver uit dat ook de Nieuwe Kerk aan het plein staat.

De kerk dient sinds 1814 voor koninklijke huwelijken en inzegeningen. Willem I is op 30 maart 1814 de eerste, Willem-Alexander op 30 april 2013 voorlopig de laatste. Ook de inzegening van het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima in 2002 is hier in de Nieuwe Kerk. Glas-in-loodramen herinneren aan de koninklijke inzegeningen.

Voor de 17e eeuw heet de Dam Die Plaetse. Die Plaetse begint als een klein plein naast de dam in de Amstel. Stap voor stap breidt het stadsbestuur het uit door huizenblokken op te kopen en de huizen te slopen.

De Nieuwe Kerk staat in eerste instantie ook niet aan het plein; op de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1544 is goed te zien dat er nog huizenblokken tussen het plein en de kerk staan. Op de hoek van Die Plaetse en de Kalverstraat staat het oude stadhuis, met aan de pleinkant de vierschaar waar de schepenen recht spreken.

Ook aan de oostkant is het plein nog veel kleiner dan nu. De Warmoesstraat komt oorspronkelijk niet op het plein uit. Op de kaart van Florisz van Berckenrode uit 1625 is het plein al flink uitgebreid: aan de oostkant zijn huizenblokken gesloopt, en zijn 't Huis onder Zeil en de beide Vispoorten gebouwd. Pas nadat in 1912 't Huis onder Zeil tegen de vlakte gaat, krijgt de Dam de omvang zoals wij die nu nog kennen.

In 1563 verrijst hier de Waag. Eerder staat er een Waaggebouw, meer in de richting van de Nieuwendijk. De nieuwe Waag is een prachtig Hollands renaissancegebouw.

De Waag is het centrum van de handel; iedereen is verplicht om hier zijn goederen te laten wegen als hij meer dan 50 pond wil verhandelen. En daar moet natuurlijk voor betaald worden; voor de stad is dat waagrecht een belangrijke bron van inkomsten.

Achter openslaande deuren staan zeven grote weegschalen klaar; binnen is nog een speciale weegschaal voor kostbare goederen. De Waag dient ook voor executies. Tegen het gebouw kan een schavot komen, en ophangingen gebeuren uit het raam op de verdieping.

De Waag staat hier tot 1808, als koning Lodewijk Napoleon vindt dat het gebouw in de weg staat en zijn uitzicht vanuit het Paleis op de Dam bederft. De Westerhal aan de Keizersgracht neemt de rol van Waaggebouw over; ook de Westerhal is inmiddels verdwenen.

Rond 1395 gaat hier het eerste stadhuis van Amsterdam in gebruik. Het gebouw staat er speciaal voor: nadat Amsterdam in 1342 stadsrechten krijgt, groeit de behoefte aan een centrale plek voor bestuur en administratie. Dat wordt uiteindelijk dit stadhuis.

Het gebouw breidt steeds verder uit, met een stadhuistoren en een vierschaar, waar de schepenen recht spreken. Burgers kunnen de rechtszaken in die vierschaar volgen. Tot twee keer toe moet het gebouw na een stadsbrand herrijzen. Vanaf 1609 zit ook de Wisselbank in het stadhuis.

Het gebouw is al snel weer te klein en te bouwvallig; de toren moet weg, omdat hij dreigt in te storten. Als het stadhuis in 1654 afbrandt, is dat het einde van het gebouw. Het is al verouderd, en na de brand verrijst een nieuw en veel groter stadhuis, dat wij nu kennen als het Paleis op de Dam.

7 mei 1945: de Tweede Wereldoorlog is voorbij, twee dagen eerder capituleren de Duitsers. Duizenden Amsterdammers komen naar de Dam om de bevrijding te vieren; ze hopen de bevrijders te zien.

Maar de geallieerden zijn nog niet in de stad. Een aantal gebouwen op de Dam is in handen van de Binnenlandse Strijdkrachten, maar er zitten ook nog Duitsers rondom de Dam. De Kriegsmarine zit in sociëteit 'Groote Club', op de hoek van de Kalverstraat en de Dam.

En plotseling beginnen de Duitsers te schieten. Wat de aanleiding precies is, is nooit duidelijk geworden. Er vallen 32 doden en ruim 200 gewonden. Tijdens de schietpartij zoekt een groep mensen bescherming achter draaiorgel het Snotneusje.

Pas twee dagen later verlaten de Duitsers Amsterdam, ook de Kriegsmarine. Er komt nooit een officieel onderzoek, en er wordt ook nooit iemand veroordeeld. Het draaiorgel is, als symbool van de tragedie, opgenomen in de collectie van het Amsterdam Museum. De namen van de slachtoffers staan met kleine steentjes aangegeven op de Dam, tussen de Nieuwendijk en het Damrak.

Drie keer komen de wederdopers in opstand, in 1534 en 1535. Zij zijn ervan overtuigd dat de wereld snel zal vergaan en dat het koninkrijk van God dan komt. En velen van hen zien Amsterdam als een nieuw Jeruzalem. Ze willen de stad overnemen en zijn ervan overtuigd dat ze daarbij hulp van God en hun medeburgers krijgen.

De eerste twee opstanden zijn nog relatief onschuldig, met de naaktlopers en de zwaardlopers. Toch treedt het stadsbestuur meteen hard op. De wederdopers worden opgepakt: de mannen worden onthoofd, de vrouwen verdronken.

Op 10 mei 1535 pakken de wederdopers het serieuzer aan. Het is de dag van het Heilige Kruisgilde, een jaarlijks terugkerend feest. Die avond zijn de schutters dronken, en veertig gewapende wederdopers overrompelen het stadhuis. De feestvierende burgemeesters weten via de achteruitgang weg te komen. Eén van hen, Pieter Colijn, denkt de overvallers op andere gedachten te kunnen brengen; hij wordt direct gedood.

De hulp waar de wederdopers op hebben gerekend, blijft uit, wellicht ook doordat het hun niet lukt om de klok van het stadhuis te luiden. De volgende ochtend slaat de schutterij terug: er staan drie kanonnen gericht op het stadhuis, en de schutters overrompelen de wederdopers. Leider Jan van Geel vlucht naar de toren, waar hij vanaf springt. De bezetting is daarmee voorbij.

De opstand kost 28 wederdopers en 30 burgers het leven. De gedode wederdopers gaan alsnog een keer aan de galg op de Volewijck. De overlevende dopers ondergaan een gruwelijke terechtstelling. Op de Dam wordt hun hart 'levendig uit het lichaam gesneden en in hun aangezicht geworpen'. Daarna worden zij gevierendeeld, de lichaamsdelen aan de stadspoorten gehangen en de hoofden op staken gestoken. Vrouwelijke wederdopers gaan met een bootje het IJ op en gaan daar overboord.

In de maanden die volgen, kamt de stad alles uit op zoek naar iedereen die de wederdopers heeft geholpen. Ook zij worden hard vervolgd. Na 1535 treedt het Amsterdamse bestuur tientallen jaren lang veel harder op tegen andersgelovigen.

De Amerikaanse Santa Claus is niets anders dan de Nederlandse Sinterklaas met een Amerikaans sausje. Toen de eerste Nederlandse kolonisten zich begin 17e eeuw vestigden in Nieuw-Amsterdam, namen ze het Sinterklaasfeest mee.

De calvinistische machthebbers in Nederland en Nieuw-Amsterdam hadden het katholieke feest graag afgeschaft, maar de traditie was te populair; elke poging om Sinterklaas te verbieden liep op een mislukking uit.

Ook toen de Engelsen in 1664 Nieuw-Amsterdam veranderden in New York, bleef Sinterklaas. Nederlandse kolonisten in latere eeuwen versterkten de traditie, die wel steeds een beetje Amerikaanser werd en zich over het hele land verspreidde.

Sinterklaas werd Santa Claus, het feest verschoof van begin december naar eind december, en in de 19e eeuw verzon het blad Harper's Weekly het uiterlijk van Santa. De huidige Santa Claus is vooral bedacht door de ontwerpers van Coca-Cola. Maar zonder Sinterklaas hadden zij nooit Santa Claus kunnen bedenken.

Amsterdam groeit explosief in het begin van de 17e eeuw. Handel en nijverheid floreren enorm, en dat trekt massa's mensen, waardoor de bevolking in de eerste 40 jaar van de 17e eeuw verviervoudigt.

Het oude stadhuis wordt simpelweg te klein. Het gebouw breidt in de loop der jaren steeds uit, waardoor het een onoverzichtelijk geheel wordt. Daarnaast is het bouwvallig: verschillende delen van het raadhuis beginnen langzaam te bezwijken. In 1640 valt de beslissing om het gebouw af te breken en te vervangen door een nieuw stadhuis.

Uiteindelijk kiest de stad voor een ontwerp van Jacob van Campen, een voor die tijd zeer vooruitstrevende stijl, nu bekend als Hollands classicisme. Het stadhuis van Amsterdam wordt het grootste van Europa en geldt wel als 'het achtste wereldwonder'.

Om het gewicht van het gebouw te dragen, gaan er 13.659 houten palen van Noorse sparren de slappe Amsterdamse bodem in. Nog tijdens de bouw breidt het ontwerp uit. Na de Vrede van Munster in 1648 groeit de handel, en lijkt er behoefte aan een nog groter stadhuis.

De vrede is niet alleen goed voor de handel; ook hoeft de stad niet meer te betalen voor de oorlog tegen Spanje. En dus is er geld genoeg voor een groot en extravagant gebouw. Maar vier jaar later breekt de eerste Engelse Oorlog uit, en gaan de plannen toch maar op de schop. Het stadhuis krijgt daarom geen derde verdieping meer, zoals eerder de bedoeling is. En ook op de decoratie wordt bezuinigd.

Nog voordat het gebouw af is, brandt het oude stadhuis af in 1652. Het nieuwe stadhuis verrijst op dat moment vlak achter het oude. Drie jaar later, op 29 juli 1655, gaat het stadhuis in gebruik.

Het beurspoortje gaf toegang tot het voorplein van de Beurs van De Keyser en de stille oneven kant van het Rokin. Toen de Beurs in 1836 tegen de vlakte ging, bleef het poortje staan.

Tussen 1912 en 1914 gaat de huizenrij aan de zuidkant van de Dam tegen de vlakte, en verdwijnt ook het oorspronkelijke monumentale beurspoortje. Dat oorspronkelijke poortje stond een stuk dichter bij het monument op de Dam.

De handel in Amsterdam explodeert begin 17e eeuw. En terwijl andere steden allang een beursgebouw hebben, moeten de kooplieden in Amsterdam in de open lucht handelen. Sinds de oprichting van de VOC bestaat de handel niet meer alleen uit hout, zout en graan, maar ook uit kruiden en specerijen en natuurlijk aandelen.

In 1608 valt het besluit om een handelsbeurs te bouwen, boven op de Amstel, vlak bij de Dam. De beurs verrijst op een grote stenen boog; met gestreken mast kunnen schepen onder het gebouw doorvaren.

De beurs van Londen en die van Antwerpen dienen als voorbeeld. De beurs bestaat uit een groot plein van 60 bij 35 meter. Rondom het plein ligt een overdekte galerij, met 42 genummerde pilaren.

De nummering op de pilaren is niet zomaar: bij elk nummer is een bepaald soort handel te vinden, een pilaar voor bier, voor zout en voor graan. Achterin de beurs is een pilaar voor aandelen. Zo kunnen kooplieden hun tegenpartij makkelijk vinden.

In het gebouw is ook plek voor een wachthuis van de ratelwacht, winkeltjes, een verkoophal voor laken en een schermschool. Het duurt drie jaar voor het gebouw af is.

De eerste handelsdag, de 'vergaderinge der coopluyden', is op 1 augustus 1611. De handel trekt notarissen en makelaars naar het Rokin. Ook komen er uitgeverijen op af: de handelaren hebben behoefte aan nieuwtjes, en de uitgevers zien daar een markt in.

Het gebouw zweeft als het ware boven het water, en dat zorgt vanaf het begin voor problemen. Het gebouw van de beurs blijft maar werken. In 1656 valt één van de pilaren zomaar om, en vervolgens blijken de gewelven onder het gebouw verzakt. In 1675 valt het besluit dat de onderdoorgang onder het gebouw te gevaarlijk is, en gaat de scheepvaart eronder dicht.

De onderdoorgang gaat dicht, en doorlopend zijn er herstelmaatregelen nodig, maar het gebouw blijft instabiel. Eind 18e eeuw krijgt de Beurs een ingrijpende renovatie, maar ook dat helpt niet, en in 1836 gaat de beurs dicht. Bouwen op deze plek op de rivierbedding blijkt niet mogelijk.

Hier ligt de eerste sluis in de Amstel; wanneer die verrijst, is onbekend, maar in 1306 komt de sluis voor het eerst ter sprake. De damsluis is een houten koker met klepdeuren, die bij hoogwater het water uit het IJ kunnen tegenhouden en bij laag water overtollig water vanaf het Rokin kunnen spuien.

De Damsluis is groot genoeg om kleine bootjes door te laten. De sluis raakt al snel overkluisd: er verrijzen huizen bovenop.

Ook toen de Beurs van Hendrick de Keyser op de sluis verrees, bleef de doorvaart onder het gebouw bestaan. In 1675 gaat de vaarroute dicht, nadat het beursgebouw steeds verder begint te verzakken.

In 1912 is de Damsluis teruggevonden, toen er gesloopt en gebouwd werd op de Dam. In de bouwput kwam de zuidkant van de Damsluis tevoorschijn. De restanten van de sluis liggen nog altijd hier, zes meter onder de grond.

In 1835 is de Beurs van Hendrick de Keyser, op het Rokin aan de overkant van de Dam, zodanig verzakt dat ze tegen de vlakte moet. Midden op de Dam komt een houten hulpbeurs.

Aan de noordkant van de Dam verrijst van 1841 tot en met 1845 een nieuwe beurs, naar een ontwerp van Jan David Zocher. De vismarkt moet daarvoor verdwijnen; de marktkooplieden vertrekken naar de Nieuwmarkt.

De stad heeft niets geleerd van de funderingsproblemen met de vorige beurs; ook de nieuwe staat op slappe bodem en begint tijdens de bouw al te verzakken en te scheuren.

En ook met het ontwerp zijn er problemen. Het gebouw heeft een open binnenplaats waar de kooplieden handelen, en die binnenplaats tocht vreselijk, zodat de court al in 1843, op dringend verzoek van de Kamer van Koophandel, een dak krijgt.

Daar komt nog bovenop dat het gebouw nauwelijks ramen heeft. Het maakt de beurs van Zocher tot een onaangenaam gebouw. En dan is het gebouw eigenlijk ook te groot: er blijft niet voldoende ruimte over op het Damrak voor de paardentram. Het duurste gebouw tot dan toe, dit 'mausoleum aan de Dam', staat na 25 jaar al op de nominatie om weer te verdwijnen.

Door geharrewar bij de plannen voor een nieuwe beurs duurt het nog tot 1903 voordat de sloopkogel er eindelijk in kan. De volgende beurs, de Beurs van Berlage, verrijst weer op een gedempt stuk van de Amstel, en ook die beurs verzakt en scheurt weer. Hardleers heet dat.

Adriaen Pietersz Raep laat in 1632 dit huis bouwen; hij is dan al 76 en woont al tientallen jaren in de buurt. De achternaam Raep is eigenlijk een bijnaam, afkomstig van het buurhuis: dat huis had een gevelsteen met een raap. Toen Adriaen Raep in huis 's-Hertogenbosch ging wonen, liet hij de gevelsteen van dat buurhuis hier in de top inmetselen. Lager in het pand kwam de gevelsteen 's-Hertogenbosch, de oorspronkelijke naam van dit pand. Het opschrift Anno 1725 verwijst naar een grote verbouwing.

Adriaen heeft hier nog veertien jaar gewoond; hij werd negentig. Raep werd kapitein bij de kloveniersschutters en staat op twee schuttersstukken. Ook zijn zoon Pieter Adriaensz staat op één van die schuttersstukken. Pieter Adriaensz erfde huis 's-Hertogenbosch nadat zijn vader in 1647 overleed. Hij verhuurde het huis en gebruikte de erfenis van zijn vader en de huurinkomsten om een hofje in de Jordaan te stichten, het Raepenhofje, dat nog altijd bestaat.

De familie van Adolph Wilhelm Krasnapolsky was vanuit Kiev steeds verder westwaarts getrokken; zijn vader zette de laatste stap door in 1856 naar Amsterdam te trekken.

Zoon Adolph begon als coupeur bij de Winkel van Sinkel op de Nieuwendijk. Na het werk dronk hij graag wat bij het Nieuwe Poolsche Koffijhuis in de Warmoesstraat 181. Dat was toen een verlopen zaak in een pijpenla, met houten banken en tafels, waar meer bier dan koffie geschonken werd.

In 1866 werd Krasnapolsky bedrijfsleider van het Nieuwe Poolsche Koffijhuis, en hij kreeg de loop weer in het koffijhuis. Met het serveren van maaltijden en zijn prijspolitiek — lage prijzen, goedkoper, gevarieerder en lekkerder dan de concurrentie — liep zijn lokaal vol.

In 1874 kocht Krasnapolsky het smalle pandje Warmoesstraat 183 en liet de panden samenvoegen, met een nieuwe voorgevel. De krotten achter de Warmoesstraat kocht hij op zodra hij ze te pakken kon krijgen. Binnen no-time was de halve Servetsteeg van Krasnapolsky. Achter het koffiehuis ontstond een weelderige tuin met zitjes, waar je bij mooi weer buiten kon zijn. Met een dak erboven kon je er ook in de winter zitten.

In 1883 zou in Amsterdam een wereldtentoonstelling komen, en de gemeente stimuleerde alle hotels om het aantal bedden uit te breiden of nieuwe hotels te openen. Ook Krasnapolsky deed daaraan mee, kocht nog een paar panden in de Warmoesstraat en liet een hotel bouwen met 125 kamers.

Ook na het overlijden van Krasnapolsky in 1912 ging de stroom verbouwingen, uitbreidingen en verbeteringen door; uiteindelijk kreeg Krasnapolsky 362 kamers.

Rond 1600 gaat alle bebouwing op dit deel van de Dam tegen de vlakte en maakt ze plaats voor een serie huizen met een gemeenschappelijke kap. Meer bij het Damrak verrijst 't Huis onder 't Zeil. De bebouwing omsluit de vismarkt.

In het nieuwe rijtje komen twee poorten om de Vismarkt te bereiken: de Grote en de Kleine Vispoort. De huizen liggen in het verlengde van de huizen in de Halsteeg, de huidige Damstraat. Het straatje dat zo ontstaat, heet de Vijgendam. Herman Schouten maakt er een mooie serie prenten van, die een beeld geven van het dagelijks leven op de Vijgendam.

Na het vertrek van de vismarkt naar de Nieuwmarkt in 1840 hebben de vispoorten geen functie meer; het hele rijtje huizen gaat in 1847 tegen de vlakte.

In 1599 gaan de huizen aan de westkant van de Vismarkt tegen de vlakte en maken ze plaats voor een groot, lang huis. De zeven huizen onder één kap gaan als winkeltjes in de verhuur, maar er komen ook tapperijen.

Buiten voor het gebouw komen zitplaatsen, die een zeil als afdak beschermt; daarom heet het gebouw Huis onder 't Zeil.

In 1775 is het geheel zo bouwvallig geworden dat er reparaties nodig zijn. Dat wordt uiteindelijk een ingrijpende verbouwing. De nieuwe gevel gaat een aantal meters naar voren, en er komt een extra verdieping op. Het resultaat is een onherkenbaar 'Huis onder 't Zeil'; zelfs de naam slaat nergens meer op, nu het zeil verboden wordt omdat er ruimte genoeg binnen is.

In de Franse tijd vordert Lodewijk Napoleon het gebouw voor de stadscommandant, als dienstwoning; het wordt daardoor het Commandantshuis. In 1912 gaat het huis tegen de vlakte. Er restte nog jaren een gapend gat met een schutting eromheen.

In een keur van 20 mei 1321 komt voor het eerst de vismarkt op de Damsluis ter sprake. Er is hier dan nog geen plein: de voorloper van de Dam heet Die Plaetse en is een klein plein vlak bij het oude stadhuis.

Ruim vijf eeuwen lang is hier een vismarkt, die steeds verder uitbreidt. Op de markt staan houten visbanken, en alleen daar mag de verkoop plaatsvinden. Er gelden sowieso strenge regels, en keurmeesters houden daar toezicht op en innen de accijnzen. Om de markt schoon te houden lopen er een aantal gekortwiekte ooievaars rond; zij pikken het afval van de grond.

Zeevis gaat aan de westzijde over de toonbank, riviervis aan de oostzijde, de kant van de Amstel. De aanvoer gebeurt vooral met roeischepen die bij de steiger van het Damrak aanleggen. Om de vis zo vers mogelijk (in de regel zelfs levend) te kunnen verkopen, hebben de schepen water in het ruim en gaten in de romp. De zeevis komt zo via het zoute water van het Damrak binnen, de riviervis via het zoete water van de Amstel.

In de praktijk zijn het meestal vrouwen die van het gilde een visbank huren en daar hun waar doorverkopen aan particulieren. Om vis thuis te bezorgen zijn er 'visdraagsters', die als herkenningsteken een koperen visje op de borst dragen.

In 1841 moet de vismarkt plaatsmaken voor de Beurs van Zocher. De markt verhuist naar het einde van de Geldersekade, bij de Nieuwmarkt.