wandeling: rondom de Zeedijk en de Geldersekade

Hier ligt al eeuwenlang een brug, ook toen dit nog geen deel van Amsterdam was en de zeedijk de route naar Muiden vormde. In 1425 komt de brug binnen de stad te liggen, als die uitbreidt tot aan de Geldersekade. Waarschijnlijk heeft de sluis eerst hefdeuren, net als de eerste Haarlemmersluis (nu Martelaarsgracht).

Het is moeilijk voor te stellen, maar al snel verrijzen boven op de sluis aan beide zijden huizen, zoals de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1544 laat zien. Een eeuw later staan de huizen er nog, maar in 1774, op de kaart van Gerrit de Broen, zijn ze verdwenen en is de situatie zoals nu. De tekening uit 1784 is dan ook een historiserende tekening, die laat zien hoe het vroeger was.

Over weinig huizen gaan zoveel verhalen als over dit huis 'int Aepjen'. Bijna allemaal zijn ze niet waar.

Zo is er het verhaal dat de naam komt van VOC-zeelui die hun rekening met een aapje betaalden, maar de naam is bedacht door de eerste eigenaar, Jan Claesz. Het woord aap en variaties daarop kwamen in de 17e eeuw veel vaker voor als huisnaam.

Ook heeft het gezegde 'in de aap gelogeerd zijn' niets met Zeedijk 1 te maken; dat gezegde is helemaal niet 17e-eeuws. Ook zijn hier geen dronken zeelui geronseld om voor de VOC te werken.

En ook is dit niet het oudste huis van Amsterdam, zoals lang is gedacht. Zeedijk 1 is in de jaren vlak voor 1550 gebouwd. Het oudste huis van Amsterdam is Warmoesstraat 90, uit 1485.

Int Aepjen is wel één van de weinige panden met een houten gevel in de stad. Dat is bijzonder, want na 1521 is het in Amsterdam verboden om houten huizen te bouwen. Toch werd het maken van houten gevels oogluikend toegestaan, vanwege de vele voordelen. Een houten gevel was niet goedkoper dan een gemetselde, maar maakte het mogelijk om grote ramen te plaatsen. Ook werd het huis door de grote overstekken per verdieping steeds een heel klein beetje groter.

Aan de buitenkant is alleen het venster op de tweede verdieping nog origineel; de rest is in de loop van de jaren vernieuwd. Eind jaren tachtig is het interieur volledig veranderd. Een slimme horeca-ondernemer veroudert het café met de inventaris van een oude sigarenwinkel uit Zutphen en 'de oudste bierpomp van Nederland'. Na een paar publicaties en stadsgidsen met een goed verhaal is een mythe geboren.

De Sint-Olofskapel is één van de oudste gebouwen van Amsterdam; het verrijst in 1440 tegen de Olofspoort aan. Na de alteratie (overgang naar het calvinisme) in 1578 staat de kapel een tijdje leeg, totdat beurshandelaren er vanaf 1589 in trekken.

Begin 17e eeuw nemen de gereformeerden de kapel in gebruik, en in 1644 breidt de kapel flink uit tot de grootte die wij nu kennen. Toen ging de Jeruzalemkapel tegen de vlakte, die tegen de kapel aan stond.

In 1912 klinkt hier de laatste kerkdienst; daarna heeft het gebouw verschillende functies, maar krijgt het slecht onderhoud. Bij een brand in 1966 gaat een groot deel van de kapel verloren. Dat blijkt een geluk bij een ongeluk, want het biedt de afdeling Monumenten en Archeologie de kans om het gebied flink om te spitten. Behalve de zerkenvloer en graven komt er een schat aan gebruiksvoorwerpen uit de begintijd van de Sint-Olofspoort tevoorschijn. Ook komt de fundering van de oude Jeruzalemkapel tevoorschijn.

Jarenlang ligt de kapel er troosteloos bij als een ruïne. In 1991 komt de redding, als het Barbizon de Sint-Olofskapel restaureert. Tegenwoordig is het een conferentiecentrum.

De Zeedijk heette ooit de Sint-Antoniesdijk en maakte deel uit van de Zuiderzeekering, die doorliep tot aan de Vecht in Muiden. De dijk liep verder over de huidige Nieuwmarkt, richting Artis; daar lag het eerstvolgende dorpje, Oetewaal.

De dijk verrijst rond 1380, nadat een paar jaar daarvoor de vorige dijk is weggevaagd tijdens een storm. Vanaf 1425 maakt het eerste deel van de Zeedijk deel uit van Amsterdam; de stad breidt dan uit tot aan de Geldersekade en de Nieuwmarkt, waar de Sint-Antoniespoort als stadspoort verrijst.

Dat de Zeedijk ooit echt een dijk was, is nog op een aantal plekken te zien, bijvoorbeeld bij de Kolksluis of de trappen in de Boomsteeg. Ook hebben veel huizen aan de binnenkant van de dijk een lagere verdieping aan de stadskant dan aan de dijkkant.

De Zeedijk verloedert in de jaren zeventig en tachtig. Steeds meer junks en dealers nemen de straat in bezit. Er wordt openlijk gedeald, en wie zich op de dijk waagt, loopt een reële kans om beroofd te worden. Vooral door de opkomst van heroïne verandert de straat in een no-go-area. De verslaafden zijn de baas op straat, en de gemeente accepteert dat.

Begin jaren tachtig pikken de overgebleven buurtbewoners het niet meer. Met protestacties en zelfs een bezetting van het stadhuis eisen ze ingrijpen. En vanaf 1983 grijpt de gemeente eindelijk in. Leegstaande panden komen in de opknapbeurt, en de drugsoverlast wordt aangepakt, maar het duurt nog jaren voor de Zeedijk weer normaal begaanbaar is.

Belangrijk is de komst van het Barbizon Hotel op de kop van de Zeedijk; daarna durven ook andere ondernemers weer in de straat te investeren.

Café 't Mandje is één van de eerste plekken waar homo's en lesbiennes openlijk voor hun geaardheid kunnen uitkomen. In 1927 neemt Bet van Beeren op 25-jarige leeftijd het café over van haar oom. Zelf noemt ze het café 'In 't Mandje', omdat haar moeder elke dag eten komt brengen in een mandje.

Bet is een legendarische uitbaatster. In een leren jas scheurt ze op de motor door de stad, soms met een nieuwe verovering achterop. In 't Mandje hoeven homoseksuele mannen en lesbische vrouwen hun geaardheid niet te verbergen, maar zoenen mag niet van Bet: er zijn zedenwetten, en de drankvergunning kan gevaar lopen.

Het café is geen danslokaal; er staat een biljart midden in de zaak. Alleen op Koninginnedag (toen op 30 april) mag alles, dus óók dansen in een café zonder dansvergunning. Dan haalt Bet van Beeren het biljart uit elkaar, en dansen mannen met mannen en vrouwen met vrouwen.

Als in de jaren vijftig gasten 't Mandje binnenkomen die Bet niet vertrouwt, omdat ze anti-homo of agent van de zedenpolitie kunnen zijn, doet ze altijd een lichtje aan in een porseleinen uiltje achter de bar, om bezoekers te waarschuwen. De uitdrukking 'een uil' voor heteroseksueel komt daarvandaan.

Bet heet ook wel de 'Koningin van de Zeedijk'. Ze overlijdt op 16 juli 1967 op 65-jarige leeftijd, en ligt opgebaard op het biljart in het café. Daarna zet haar zuster Greet de zaak nog voort, tot ze in 1983 de deuren moet sluiten wegens de overlast van de heroïnehandel voor de deur op de Zeedijk. Het interieur blijft vervolgens 25 jaar onaangeroerd. Alleen tijdens de Gay Games in 1998 is het café één week lang weer even open. Sinds 2008 is 't Mandje weer open.

Al meer dan drie eeuwen zit hier een apotheek. In 1696 begint Harmanus Meurs hier zijn apothekerswinkel. Tot die tijd woont in het huis chirurgijn Gabriël Diederixs uit Danzig.

Vanaf 1696 blijft het steeds een apothekerswinkel. Wijnand Hendrik van der Meulen geeft in 1875 zijn naam aan de apotheek. Het interieur is uit ongeveer 1880 en is geschilderd in de oorspronkelijke kleuren Berlijns blauw, Bentheimer grijs en okergeel.

Bij het driehonderdjarig bestaan in 1996 komt de gevelsteen op zijn plek. De steen is geïnspireerd op een 'gaper', een houten beeld van het hoofd van een man, meestal van zuidelijke afkomst, met open mond en vaak met uitgestoken tong. Gapers waren vaak het herkenningsteken van apothekers, om klanten te trekken, maar ook als kwaliteitsaanduiding voor de winkel.

De mond van de gaper staat niet open om te gapen, maar om een medicijn in te nemen. De pijnlijke gezichtsuitdrukking van veel gapers is te verklaren doordat het medicijn vies smaakt.

Amsterdammers uit de 17e eeuw hadden een fascinatie voor alle nieuwe dingen uit werelddelen waar ze eerder nog nooit van hadden gehoord. Planten en dieren uit Indië gingen mee naar Nederland en waren een kostbaar bezit.

De beesten kwamen terecht in menagerieën of privédierentuinen van rijke burgers. In de menagerie van Jan Blauw, vanaf circa 1675 op de Kloveniersburgwal, waren ook luipaarden te zien.

Op een aantal gevelstenen staan de exotische dieren afgebeeld. Deze gevelsteen aan de Zeedijk, met een (karikatuur van een) luipaard, komt voor het eerst ter sprake in een akte uit 1723. In 1985 ging de gevelsteen weg bij een renovatie van het pand, en pas sinds 2013 hangt de Luipaart hier weer.

Bij een bepaalde lichtval lijkt het of de Luipaard lacht; vandaar dat de steen vaak 'De Lachende Luipaard' heet. In de gevel van Keizersgracht nr. 418 zit nog een andere vroeg-17e-eeuwse gevelsteen met een luipaard.

De Groote Walvis was de naam van het traanpakhuis dat in 1609 op de Elleboogsteeg 14 verrees. Het hoge en bijna twintig meter lange pakhuis verrees voor de Oost-Indische Compagnie, voor de opslag van walvistraan, baleinen en potvistanden.

Het pakhuis op nummer 14 was lang het oudste nog bestaande pakhuis in Amsterdam; in de vloer zaten opvangtanks voor traan. Walvistraan werd uit het spekvet gekookt en diende in de 17e eeuw meestal voor lampolie en zeep.

In de loop van de vorige eeuw kwam de bedrijfsruimte op instorten te staan, en in 1983 ging ze tegen de vlakte. Bij de nieuwbouw zijn de twee gevelstenen met de monsterachtige walvis in de zijgevel herplaatst.

Hier woonde Roemer Visscher met zijn dochters Anna en Maria Tesselschade. Roemer Visscher werd zeer rijk met graanhandel op de Oostzee en Archangelsk; hij kocht een aantal huizen hier in de buurt en liet daar één groot pand van maken.

Roemer Visscher was de spil in het artistieke leven in Amsterdam van de eerste jaren van de 17e eeuw. Hij organiseerde literaire avonden waar Bredero, Hooft en Vondel op afkwamen. De dichters en kunstenaars die op een artistieke avond in huize Visscher kwamen eten, discussieerden over kunst en literatuur en de rol die poëzie in de samenleving zou moeten vervullen. Ook speelden ze spelletjes, maakten ze muziek en zongen ze. Uit deze avonden ontstond de Muiderkring.

In 1593 verloor Roemer Visscher veel geld toen in een storm bij Texel een aantal door hem verzekerde schepen verging. Hij noemde zijn dochter naar de ramp: Maria Tesselschade. Na zijn dood zetten zijn beide dochters Anna en Maria Tesselschade de traditie van de culturele bijeenkomsten voort. Zelf waren ze uiterst creatief, artistiek en aantrekkelijk. Ze waren graag geziene gasten op het Muiderslot. Samen met de dichteres Anna Maria van Schurman heten de zusjes Visscher wel de Grote Drie vrouwelijke kunstenaars van de Nederlandse 17e eeuw. Roemer Visscher had nog een derde dochter, Geertruy; zij koos voor een leven buiten de artistieke Amsterdamse elite.

Het Tabaksvat of Ship Chandlers Warehouse is de oudste winkel in Amsterdam, en volgens zeggen het enige pand in Amsterdam dat op alle verdiepingen nog de originele glas-in-loodramen uit de 17e eeuw heeft. Dit koopmanshuis verrees in 1622 en loopt door naar de Oudezijds Kolk; ook aan die kant heeft het pand een voorgevel.

In 1775 is de gevel vervangen en is boven de voordeur het ornament 'het Tabaksvat' aangebracht. In het pand zat toen al een wijnkopershuis; onbekend is of dat ook in tabak handelde, of dat dat pas in 1755 begon.

Ook binnen zijn er verwijzingen naar de handel in tabak. Achter in de winkel hangt een paneel met een portret van Jean Nicot de Villemain, de man naar wie nicotine is genoemd. Hij bracht als eerste tabak van Portugal naar Frankrijk; vandaar verspreidde de handel zich over West-Europa. In 1804 neemt de familie Vinke de winkel over, en zij bouwen de zaak uit tot een handel in alles wat de bemanning van een schip nodig kan hebben.

Het vroeg-19e-eeuwse winkelinterieur is nog in prima staat. In de winkelschappen staan okergeel geschilderde tonnetjes met daarop in sierlijke letters de naam van de inhoud: amandelen, chocoladepoeder, gedroogde peren, gele was, blauwsel, krijt, en houten kistjes met kleuren en kruiden. Ergens midden in de schappen zit een onopvallend kastje, waar destijds achter slot en grendel een fles jenever stond. Dat was het slokje voor de kapiteins, die in het kleine voorportaal van de winkel met een pijpje en een krantje op hun bestellingen konden wachten. De winkel dient nu als receptieruimte.

De Schreierstoren is het bewaard gebleven onderdeel van de verdedigingsmuur die eens om Amsterdam lag. Hier bij de Schreierstoren eindigde de muur in het IJ. Landinwaarts liep de muur naar de Nieuwmarkt, waar toen de Sint-Antoniespoort stond; die poort is nu onderdeel van de Waag.

Toen de stad in 1481 begon met het bouwen van de stadsmuur, moesten alle Amsterdammers helpen. Bewoners groeven de geulen uit, hielpen met heien, leverden bakstenen en doneerden geld. Ook de Schreierstoren, op de Schreiershoek aan het IJ, verrees zo door Amsterdammers.

De Schreierstoren is opgetrokken uit baksteen en heeft een ronde buitenkant, gericht naar het IJ. De stadskant bestaat uit een rechte muur. Bovenop staken kantelen uit, waartussen Amsterdammers gemakkelijk projectielen konden afvuren op aanvallers.

Toen de stad in 1532 de kade bij de toren aanlegde, kwam de toren lager te liggen, gedeeltelijk onder straatniveau. Daarom kwam er boven de kantelen een opbouw. Zo stak de verdedigingstoren weer ver boven de rest uit. Vlak daarna moet Cornelis Anthonisz de toren in zijn schetsboek hebben getekend.

Vanaf de bakstenen toren had je een perfect en weids uitzicht over het IJ. Vijandelijke schepen kon je makkelijk spotten en zo nodig snel onder vuur nemen. De toren bleef maar een eeuw in gebruik als verdedigingstoren: in 1585 breidde de stad uit in oostelijke richting, en kwam de Schreierstoren binnen de stad te liggen.

De Vredenburgerbrug ligt verscholen tussen de Oudezijds Achterburgwal en de Zeedijk. Vanaf de brug kun je je voorstellen hoe de stad er eeuwen geleden uitziet. Aan de Achterburgwalkant een kade vol bedrijvigheid; aan de Zeedijkkant zijn de pakhuizen goed te bevoorraden, want de boten varen tot aan de gevel, waarna de lading met de hijsbak omhoog gaat. De voorkant van deze huizen is aan de Zeedijk.

De Vredenburgerbrug stamt van rond 1500. Toen laat burgemeester Boelens hier een brouwerij bouwen. Hij houdt zich niet aan de stedelijke regel dat er ruimte voor een kade over moet blijven: Boelens bouwt tot aan het water. Als straf krijgt hij een boete, en met dat geld legt de stad hier twee bruggen aan: de Armbrug en de huidige Vredenburgerbrug.

De Vredenburgerbrug heet vroeger de Zoutkopersbrug. De Vredenburgersteeg en de Spooksteeg heten toen samen de Sout Steech, naar een zoutkoperij in de buurt. De naam Vredenburgerbrug komt er als hier herberg en brouwerij Vredenburgh verrijst.

Begin 18e eeuw woonde hier leerlooier Gerhards met zijn twee dochters. Helena was zowel beeldschoon als een secreet, Dina was 'ranker, bleker en zachter'. Wout, een passerende zeeman, werd verliefd op Dina en zij op hem. Maar de jaloerse Helena troggelde hem met valse listen van Dina af.

Toen Dina de waarheid ontdekte, gooide Helena haar in de diepe kelder en sloeg haar ten overvloede de hersens in. Wout trouwde met Helena, maar die werd ziek van wroeging en stierf al na drie jaar. Pas op haar sterfbed bekende ze haar misdaad, waarop haar zeeman uitriep: 'Wees verdoemd, zustermoordenares, je zult ronddolen op de plaats van je misdaad tot in eeuwigheid.'

Dat was in juli 1733. Precies 20 jaar later begon het op de Zeedijk te spoken. Uit het huis klonk 'gekerm, geklaag en geschreeuw'. Huiszoekingen hadden geen succes. Eind juli 1853 (dus een eeuw na het eerste tumult) klonk op diezelfde plek opnieuw een geluid 'alsof een smartelijke stem door een scheeproeper schreeuwde', en liep de Zeedijk vol met belangstellenden.

En 200 jaar na het drama, in 1953, verzamelden zich verslaggevers, film- en televisieploegen en duizenden nieuwsgierigen op de Zeedijk om Helena te horen, maar deze keer bleef het stil. De menigte stond overigens waarschijnlijk ook op de verkeerde plek, vlak bij de Nieuwmarkt. Of Zeedijk 42 wel de goede plek is, is niet helemaal zeker, net zoals, gek genoeg, het ook lang niet zeker is dat de naam Spooksteeg iets met Helena te maken heeft.