op de schilderijen van Rembrandt

Hier in 't Huijs Doornick woont Susanna Ruts met haar man Joannes Boddens, een rijke koopman. In de winkel hangt het bekende, door Rembrandt geschilderde portret van haar vader Nicolaes Ruts, die een eindje verderop in de Warmoesstraat woont.

Waarom dat portret bij de dochter hangt en niet bij de vader, is niet duidelijk; misschien is zij de opdrachtgever. Er is ook een portret van Susanna Ruts; daarvan geldt lang de aanname dat Rembrandt het schildert, maar dat blijkt niet zo te zijn.

De familie Ruts komt oorspronkelijk uit Keulen, maar verdient haar fortuin in Amsterdam. In Huis Doornick draait de handel onder andere om zijde.

Als Susanna 36 is, overlijdt Joannes. Ze zet de zaken zelfstandig voort en komt ook in de akten voor als koopvrouw. Ze begint zelfs nog een verffabriek.

Lieven van Coppenol is kalligraaf en schoolmeester, maar hij is vooral bekend door het portret dat Rembrandt in opdracht van hem maakt. Rembrandt maakt ook enkele etsen van hem. Coppenol laat beeldhouwer Artus Quellinus een buste van zichzelf maken, maar dat beeld is spoorloos.

Kalligrafie staat in hoog aanzien, en Lieven van Coppenol wil dat graag laten weten. Hij geeft een groot aantal dichters de opdracht om een lofdicht op hemzelf te schrijven. 'Als Koppenol wil triomfeeren, dan zweeft hy op zijn ganzeveeren', schrijft Vondel in 1657. Ook Cats, Huygens, Anna Maria van Schuurman en vele anderen schrijven lofdichten.

Toch loopt het slecht af met Lieven van Coppenol. Hij kampt met psychische problemen en moet in 1650 langdurig verpleegd worden. Hij is 'vehementelijck in sijn herssens geraeckt ende getroubleert' en moet op zijn bed vastgebonden worden. Na de dood van zijn tweede vrouw in 1661 komt hij in de problemen door zijn seksuele levenswandel. Hij moet voor de kerkenraad komen omdat anderen hem in bordelen zien.

En in 1664 klaagt Jannetje Block hem aan: volgens haar leven zij en Coppenol al vier jaar als man en vrouw, en heeft hij haar beloofd te trouwen. Nu ze zwanger is, wil hij eronderuit. De rechter stelt haar in het gelijk, en Coppenol moet met haar trouwen. Maar zover komt het niet: de zaak wordt geschikt, Coppenol geldt als geestesziek en komt onder curatele van zijn zoon.

Jan Rijcksen is scheepstimmerman vanaf 1585, later zelfstandig scheepsbouwer en uiteindelijk scheepsbouwmeester van de Verenigde Oost-Indische Compagnie.

Jan Rijcksen en zijn vrouw Griet Jans zijn al boven de zeventig als ze zich laten schilderen door Rembrandt. Griet brengt net een brief binnen met als adres 'Jan Reykensz'; Jan is met een passer bezig aan een scheepstekening.

Het is alsof Rembrandt ze betrapt terwijl ze aan het werk zijn, en dat is waarschijnlijk ook de bedoeling van de opdrachtgevers. Ze willen aan het eind van hun leven laten zien wat ze allemaal bereiken. En dat is best veel voor een scheepstimmerman: Jan Rijcksen geldt op dat moment als de rijkste man van Rapenburg.

Een jaar voor het schilderij van Jan Rijcksen en Griet Jans schildert Rembrandt al zoon Harder Jansz Rijcksen. Tenminste, dat is hoogstwaarschijnlijk zo; helemaal zeker is niet dat de geportretteerde Harder Jansz Rijcksen is.

Het is het eerste ovale schilderij van Rembrandt. Harder Rijcksen is houthandelaar en zijn leven lang ongetrouwd. Hij overlijdt in 1637, vlak na zijn vader.

Nicolaes Tulp is wereldberoemd door zijn anatomische les, die Rembrandt schildert. Tulp woont hier; hij laat in 1616 Keizersgracht 210 bouwen. Tulp heet dan nog Nicolaes Pietersz; hij heeft medicijnen gestudeerd en is dokter. In de gevel van zijn nieuwe huis laat hij een houten tulp aanbrengen, en boven de deur de tekst 'Wandelt met Godt'.

De tulp past bij een gestudeerd man. De bloem komt aan het eind van de 16e eeuw in Amsterdam, waarschijnlijk via de apotheker Walich Syvaertsz, en geldt als een symbool van geleerdheid.

In 1622 wordt Pietersz lid van de Vroedschap en kiest hij de tulp als zijn zegel. De tulp wordt in die jaren alleen maar populairder, en dat leidt tot steeds hogere prijzen. In het voorjaar van 1637 bereikt de 'tulpomanie' een hoogtepunt, maar de zeepbel knapt en de speculatiehandel stort in. Nicolaes Pietersz laat de tulp van zijn huis verwijderen, maar het is te laat: de naam van zijn huis is ook zijn naam geworden.

Als arts zorgt Nicolaes Tulp voor een aantal hervormingen, zoals de uitgave van een standaardreceptenboek voor apothekers. Het chirurgijnsgilde kiest hem als praelector. En als praelector schildert Rembrandt hem in 1632 in 'De anatomische les van dokter Tulp'. Hij is een beroemde Amsterdammer geworden.

Nicolaes Tulp laat zich vaker schilderen; tot twee keer toe ontstaan er dubbelportretten van hem en zijn vrouw, zogenaamde pendanten. In 1634 maakt Rembrandt of iemand uit zijn atelier zo'n pendant; in 1660 maakt Johannes Thopas zo'n dubbelportret.

Op de portretten van Thopas zie je het Stadhuis op de Dam op de achtergrond. Het doorkijkje op het ene schilderij loopt door in dat op het andere; ze hangen vrijwel zeker naast elkaar. Het Stadhuis is net af, en Amsterdammers zijn erg trots op hun achtste wereldwonder. Nicolaes Tulp laat zich verder nog portretteren door Nicolaes Pickenoy, Jürgen Ovens en Cornelis van der Voort.

Zijn schoonzoon Arnout Tholinx neemt de praktijk als arts over; die is met dochter Catharina getrouwd en woont naast Tulp op nummer 208. Zijn andere dochter, Margaretha, trouwt met Jan Six I.

Hier op Haarlemmerstraat 136 woont Catrina Hooghsaet. In 1657 krijgt Rembrandt de opdracht om haar te schilderen. Dat portret van 1,20 bij 1 meter hangt vast hier in huis.

Catrina Hooghsaet woont hier alleen. Haar huwelijk met Hendrick Rooleeuw is een mislukking: de twee kunnen absoluut niet met elkaar overweg, besluiten te scheiden en bestrijden elkaar in de rechtbank. Een schande in die tijd, en Catrina mag tien jaar niet naar het avondmaal in de kerk.

Tegenover Catrina zit haar groene papegaai, op de plek waar je in andere portretten een echtgenoot zou verwachten. Catrina is erg gehecht aan haar papegaai en vermeldt de vogel zelfs in haar testament.

Lang geldt de aanname dat de man op dit schilderij van Rembrandt Samuel Pallache is, de tolk van de Marokkaanse gezant. Inmiddels is duidelijk dat hij dat niet is; wie hier wel staat, is onduidelijk.

Het schilderij hangt in de Hermitage. Pallache is een Joods-Marokkaanse koopman, piraat en diplomaat. Op 24 december 1610 sluiten Nederland en Marokko een verdrag. Pallache wordt daarna de eerste ambassadeur van Marokko in Den Haag. Achteraf komt vast te staan dat Pallache ook voor de Spanjaarden spioneert.

Behalve diplomaat is Pallache ook kaper. In 1614 overmeestert hij een Portugees schip, maar het lukt hem niet de buit naar Marokko te brengen. Op de terugweg naar Nederland drijft een storm hem een Engelse haven binnen. Daar volgt zijn arrestatie en gevangenschap.

Uiteindelijk mag Pallache terugkeren naar Nederland, maar hij is alles kwijt en sterft kort daarop in armoede. Hij ligt begraven op de Joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel.

Saul Levi Morteira is rabbi in Amsterdam. Hij komt ter wereld in het getto van Venetië en arriveert in 1616 in Amsterdam. Hier ontwikkelt hij zich als Joods geleerde en leider van de Joodse gemeenschap. Lang geldt de aanname dat Rembrandt Morteira schildert op zijn 'Portret van een oude man', maar tegenwoordig geldt het als Jan Amos Comenius.

Morteira is streng in de leer en fel anti-christelijk; dat brengt hem doorlopend in conflict met de andere grote rabbi uit die tijd, Menasseh ben Israel.

Morteira leidt ook de rabbi-school, de Talmoed Tora. Eén van zijn meest briljante leerlingen is Baruch Spinoza, die voorbestemd lijkt om ook rabbi te worden. Maar Spinoza komt in conflict met zijn leermeester. Hij betwijfelt het nut van de Joodse rituelen en de goddelijke oorsprong van de bijbel, en gelooft bovendien niet in wonderen.

Op 27 juli 1656 spreekt Morteira een banvloek uit over de 24-jarige Baruch Spinoza; hij verstoot hem voorgoed uit de Joodse gemeenschap. Morteira maakt de opkomst van de omstreden filosoof Spinoza niet meer mee. Hij overlijdt in 1660.

De familie Six is één van de vele handelsfamilies uit Frans-Vlaanderen die naar Amsterdam vluchten. In Frans-Vlaanderen begint de beeldenstorm en wonen veel calvinisten; juist daar slaat de inquisitie van Alva hard toe, en wie het zich kan veroorloven, vlucht naar het noorden.

De familie Six heeft hier twee panden, Kloveniersburgwal 101 en 103. Jan woont er met zijn moeder Anna Wijmer; zijn vader overlijdt kort voor zijn geboorte. Maar vader Six laat wel een enorm kapitaal na, verdiend in de lakenhandel. Dat kapitaal legt de basis voor vele generaties Six.

Jan Six trouwt met Margaretha Tulp, de dochter van Nicolaes Tulp, de beroemde arts en één van de burgemeesters van Amsterdam. Het is een verstandshuwelijk, maar ze kunnen het goed vinden. Gewone huwelijken bestaan in die kringen niet. Een parel van een wijf, noemt Jan Six haar.

Het is een heel goede deal. Jan Six is cultureel zeer gewaardeerd, mecenas van Vondel en Rembrandt. Dat prestige telt, en bovendien is zijn familie heel rijk. Margaretha Tulp komt uit een familie met politiek prestige, iets minder rijk. Samen een uitstekende combinatie; het helpt Jan, want hij brengt het uiteindelijk tot burgemeester.

Jan Six, Margaretha Tulp en Anna Wijmer zijn meerdere keren geschilderd, onder anderen door Rembrandt, Govert Flinck en Gerard ter Borch.

Dominee Cornelis Anslo en zijn vrouw Aaltje Schouten komen hier in 1642 wonen. Het jaar daarvoor laten ze zich portretteren door Rembrandt.

Anslo staat er afgebeeld alsof hij aan het preken is, met open mond en een ruim armgebaar. Rembrandt wil aangeven dat het bij de dominee om zijn woorden gaat. Links op de tafel ligt een opengeslagen bijbel; zijn vrouw is de aandachtige toehoorder. Cornelis Anslo is dominee bij de doopsgezinden in schuilkerk Bij de Toren.

Rembrandt maakt ook een krijttekening en een ets van de dominee. Die tekening inspireert Vondel tot het volgende gedicht:

Ay, Rembrant, mael Kornelis stem.
het zichtbre deel is 't minst van hem:
't onzichtbre kent men slechts deur d'ooren.
Wie Anslo zien wil, moet hem hooren.

Kennelijk is Vondel onder de indruk van dominee Anslo. De vader van Anslo is bekend geworden doordat hij het Anslohofje in de Jordaan sticht. De naam Anslo is de oude naam van Oslo; de vader van Cornelis Anslo komt ter wereld in Noorwegen.

De oudste zoon van Cornelis en Aaltje staat op het regentenstuk 'De Hoofdlieden van de Saainering' van Dirck van Santvoort. Gerrit Anslo is de man helemaal rechts op het schilderij.

In 1633 maakt Rembrandt een dubbelportret van Jan Pellicorne en Susanna van Collen, die hier wonen op Keizersgracht 169. Hij krijgt de opdracht waarschijnlijk via Casper van Collen, zijn overbuurman op de Jodenbreestraat en de vader van Susanna.

Jan (of Jean) Pellicorne laat zich schilderen met zijn zoon Caspar. Caspar brengt zijn vader een zak geld, een teken van zijn plicht als erfgenaam en toekomstig kostwinner. Naast Susanna van Collen staat dochter Anna; zij krijgt geld van haar moeder, ter voorbereiding op de bruidsschat die ze later bij haar huwelijk krijgt.

Deskundigen twijfelen of Rembrandt de schilderijen helemaal zelf maakt, of dat leerlingen hem helpen. In de 19e eeuw hangen de schilderijen in Paleis Kneuterdijk in Den Haag, tegenwoordig het gebouw van de Raad van State. Op een schilderij van de Gotische Zaal zijn beide werken met wat moeite te herkennen; ze hangen in de onderste rij rechts.

Mogelijk staat Jean Pellicorne ook op 'De Magere Compagnie', het schuttersstuk van Frans Hals en Pieter Codde. Kunsthistorici zijn het er niet over eens of Pellicorne de tweede man van rechts is.

Hendrickje Stoffels komt in 1626 in Bredevoort ter wereld. Als ze een jaar of twintig is, vertrekt ze naar Amsterdam en wordt ze dienstmeisje in het huis van Rembrandt. Die heeft op dat moment een seksuele verhouding met Geertje Dircx, het kindermeisje van Titus.

Met de komst van Hendrickje is die verhouding tussen Geertje en Rembrandt snel voorbij, en begint Rembrandt een relatie met de twintig jaar jongere Hendrickje. Geertje vertrekt daarop met ruzie uit de (Joden)Breestraat. Hoogstwaarschijnlijk staat Hendrickje meerdere keren model voor de schilder.

Bij geen van die schilderijen, etsen en tekeningen staat haar naam, waardoor het onzeker blijft of het model inderdaad Hendrickje is. In het calvinistische Amsterdam is ongehuwd samenwonen niet toegestaan voor leden van de gereformeerde kerk. Hendrickje moet dan ook voor de kerkenraad verschijnen; vanwege 'hoererij' mag ze niet meer deelnemen aan het avondmaal. De kerkenraad kan Rembrandt niets maken, want hij is geen kerklid.

Hendrickje is al zes maanden zwanger als ze voor de kerkenraad verschijnt. Eind 1654 wordt dochter Cornelia geboren. Rembrandt erkent zijn dochter, ook al zijn ze ongetrouwd. Trouwen kan Rembrandt in eerste instantie niet, want dan verspeelt hij de erfenis van zijn overleden vrouw Saskia Uylenburgh; en zelfs met dat geld heeft hij al genoeg geldproblemen.

Als Titus in 1655 veertien wordt, zou Rembrandt kunnen trouwen, maar kennelijk wil hij geen nieuwe verplichtingen. Dat hij hen daardoor allebei in opspraak brengt, kan hem blijkbaar niet schelen. In 1656 gaat Rembrandt failliet, en verhuizen Rembrandt, Titus, Hendrickje en Cornelia naar de Rozengracht.

Om de schuldeisers op afstand te houden, staat de kunstwinkel daar op naam van Hendrickje en Titus; Rembrandt is bij hen in dienst. Rembrandt is in die jaren opvallend productief; onderzoekers denken dat dat door Hendrickje komt. Zij regelt zijn leven en behoedt hem na zijn faillissement voor nog meer problemen.

In juli 1663 overlijdt Hendrickje, waarschijnlijk aan de pest. Ze ligt begraven in de Westerkerk.

Titus komt in september 1641 hier aan de (Joden)Breestraat ter wereld. Als hij één jaar oud is, overlijdt zijn moeder Saskia. Titus is het vierde kind van Rembrandt en Saskia; zijn drie oudere broers en zussen sterven in hun eerste levensjaar. Om Titus te verzorgen komt Geertje Dircx in huis.

Saskia wijst Titus aan als erfgenaam van haar vermogen; zolang Rembrandt voor Titus zorgt en ongetrouwd blijft, mag hij dat vermogen gebruiken. Die inkomsten heeft Rembrandt hard nodig om financieel het hoofd boven water te houden.

Als Titus vijftien is en tekenbevoegd, laat Rembrandt hem een testament maken, zodat hij van het vermogen gebruik kan blijven maken. Dat kan niet voorkomen dat Rembrandt in 1656 failliet gaat; Titus is dan 25.

Op de Rozengracht begint het gezin opnieuw. Om de schuldeisers op afstand te houden, begint Titus samen met zijn vaders vriendin Hendrickje Stoffels een kunsthandel. Samen verkopen ze zijn vaders werk; Rembrandt komt als werknemer in dienst.

Zo wordt Titus de baas van zijn vader. Loon krijgt Rembrandt niet, wel kost en inwoning. Op deze manier blijven de schuldeisers buiten de deur.

Titus trouwt in 1668 met Magdalena van Loo; ze gaan wonen bij de moeder van Magdalena aan het Singel. Ze krijgen één dochter, Titia. Titus maakt de geboorte van zijn kind niet mee: hij overlijdt aan de pest, enkele maanden voordat Titia geboren wordt. Titus ligt begraven in de Westerkerk. Zijn vrouw, vader en schoonmoeder overlijden een jaar later ook allemaal.

Aletta Adriaensdr en haar dochter Maria Trip laten zich in 1639 portretteren door Rembrandt. Aletta is weduwe van de rijke koopman Elias Trip, en zet hier de zaken van haar overleden man voort.

De familie heeft hier een kolossaal huis. Als in 1638 Maria de' Medici Amsterdam bezoekt, valt de keuze op het huis van Aletta Adriaensdr om Amalia van Solms, de echtgenote van de stadhouder, onder te brengen.

Het is onbekend of beide schilderijen bij elkaar horen en tegelijk ontstaan. Van het portret van Maria Trip is lang onbekend wie er staat. De schilder portretteert de jonge vrouw in bijzonder luxe kleren. Zelfs voor de rijke elite uit de 17e eeuw is de kleding bijzonder en zijn de sieraden uitzonderlijk.

Haar zuster Sophia Trip schildert Bartholomeus van der Helst een paar jaar later; zij woont dan al bij haar man, Johannes Coymans, op de Keizersgracht. Ook broer Jacob laat zich portretteren door Van der Helst.

Frederik Rihel woont hier in 1673; hij is handelaar voor handelshuis Bartolotti. Tien jaar daarvoor laat hij zich schilderen door Rembrandt; het is onduidelijk of Rihel hier dan al woont. Hij laat zich afbeelden terwijl hij paardrijdt; op de achtergrond zie je vaag een stadstoren, mogelijk de Heiligewegspoort.

De aanleiding voor het schilderij is waarschijnlijk de feestelijke intocht van Maria Henrietta Stuart, Amalia van Solms en de nog jonge prins Willem III in 1660. Frederik Rihel is één van de erewachten bij die intocht.

Het schilderij is een uitzondering in het werk van Rembrandt: het is één van zijn allergrootste doeken, en bovendien is er buiten dit werk maar één andere Rembrandt met een ruiter erop. Ook bijzonder: bij röntgenonderzoek blijkt dat op het doek eerst een ander schilderij zat, met een portret van een man. Dat is overgeschilderd.

Comenius woont van 1656 tot zijn dood in 1670 in Amsterdam. Hij komt hier op uitnodiging van Laurens de Geer, de zoon van Louis de Geer. In eerste instantie krijgt hij onderdak hier in het Huis met de Hoofden, maar al snel komt er een huis voor hem aan de Prinsengracht.

Later verhuist hij naar de Egelantiersgracht, als zijn vrouw en kinderen ook naar Amsterdam komen. Zijn verblijf betaalt De Geer, die er ook voor zorgt dat de boeken van Comenius verschijnen.

Mogelijk schildert Rembrandt Comenius. Het gaat om het schilderij 'Oude man in een stoel', dat in het Uffizi in Florence hangt. Volgens Rembrandtkenners lijkt de man op Comenius, maar omdat nergens beschreven staat wie hij is, blijft het waarschijnlijk altijd enigszins onzeker.

Op het briefje dat Marten in zijn hand heeft, lees je: xj. Januyary (oftewel 11 januari); onderaan staat RHL 1632 (Rembrandt Harmenszoon uit Leiden). Het is alsof Marten Looten net een brief van Rembrandt heeft gekregen en verrast opkijkt.

Het portret is één van Rembrandts eerste opdrachten na zijn aankomst vanuit Leiden in Amsterdam. Looten is een rijke doopsgezinde graanhandelaar.

Zijn geloof schrijft Marten Looten sobere zwarte kleding voor, met een zwarte beverhoed en ingetogen, rafelige kragen. Rembrandt zal de volgende jaren nog opvallend vaak leden van de doopsgezinde kerk schilderen.

Lang gaan er speculaties over wat er verder op de brief staat die Marten Looten in zijn hand heeft. Ondanks veel onderzoek is nog altijd onduidelijk wat er op staat.

Rembrandt schildert rond 1640 de portretten van meubelmaker Herman Doomer en zijn vrouw Baertje Martens. Doomer en Rembrandt kennen elkaar ongetwijfeld en zijn hoogstwaarschijnlijk bevriend.

Rembrandt en Herman Doomer horen samen met zilversmid Johannes Lutma rond 1640 tot de absolute top van Amsterdamse kunstenaars. Rembrandt schildert hen allebei. Doomer maakt niet alleen meubels; hij ontwerpt ook schilderijlijsten. Het is onbekend of hij ooit lijsten voor schilderijen van Rembrandt maakt.

De zoon van Herman en Baertje gaat later bij Rembrandt in de leer. Deze Lambert Doomer wordt een redelijk succesvol schilder en tekenaar.

Hij erft de portretten van zijn ouders. Voorwaarde is wel dat hij kopieën voor zijn broers en zussen laat maken. Dat doet hij zeer waarschijnlijk ook, want in een Engelse privéverzameling duiken zulke kopieën op.