wandeling: rondom de Warmoesstraat

De eerste Amsterdammers woonden langs de Nieuwendijk en de Warmoesstraat, aan de oevers van de Amstelmonding. De rivier was toen nog een stuk breder dan nu; beetje bij beetje zijn de oevers aangeplempt. Aan de Nieuwendijkkant leverde dat het Damrak op, aan de Warmoesstraatkant zorgde dat voor heel diepe huizen die tot in het water reikten. Hier bij de Guldehandsteeg is te zien hoe diep de huizen aan de Warmoesstraat zijn.

Voor de handelaren in de 15e en 16e eeuw was dit ideaal. Ze zaten hier dicht bij de haven en hadden een pakhuis aan huis, met aan de achterkant vrije toegang tot het water. Tussen de Sint-Olofspoort en de Guldehandsteeg werd ook de openluchtbeurs gehouden; in de loop van de 16e eeuw werd het hier steeds drukker met kooplieden die op straat handelden.

Bij regenachtig weer schuilden de makelaars, handelaars, reders en verzekeraars onder de luifels van de winkels of in de gelagkamers van de herbergen. De huizenprijzen waren hier dan ook het hoogst van Amsterdam, en als je echt meetelde, woonde je hier in de buurt. Na de aanleg van de grachtengordel vanaf 1610 trokken de rijken langzaam naar de nieuwe grachten. De Warmoesstraat bleef nog lang een chique winkelstraat, waar je onder andere exclusieve spullen uit de koloniën kon kopen.

Joost van den Vondel wordt op 17 november 1587 in Keulen geboren. Vondels ouders vertrekken, waarschijnlijk om religieuze redenen, naar Amsterdam. In maart 1597 begint Vondel senior hier een kousenwinkel. In de Rechtvaerdige Trou verkoopt hij zijde, voornamelijk zijden kousen. Rond die tijd overlijdt Vondels vader, en twee jaar later, als Vondel 23 is, neemt hij de kousenzaak over en trouwt hij met Mayke de Wolff.

Al in 1605 publiceert Vondel zijn eerste gedicht; het is voor het huwelijk van zijn buurmeisje. Hij zal ruim 60 jaar gedichten en toneelstukken blijven schrijven.

Aan het begin van zijn carrière is protestants Amsterdam diep verdeeld; remonstranten en contraremonstranten komen steeds meer tegenover elkaar te staan. En Vondel kiest partij: in 1625, zeven jaar na de executie van Van Oldenbarnevelt, publiceert hij Palamedes, een treurspel waarmee hij de contraremonstranten aanklaagt — zij verdrukken de vrijheid, de godsdienst en het recht. Vondel moet Amsterdam ontvluchten vanwege de negatieve reacties op het stuk en krijgt een voor die tijd forse boete van 300 gulden. Waarschijnlijk betaalt schepen Albert Coenraads Burgh die boete voor hem.

Rond 1640 gaat Vondel over tot het katholicisme. Deze stap wordt hem niet in dank afgenomen in de Republiek, waar calvinistische predikanten veel invloed hebben. Ook is hij niet meer welkom bij de Muiderkring van P.C. Hooft. Maar voor de literaire wereld van Amsterdam maakt het weinig verschil.

De directeur van de schouwburg, Jan Vos, is ook katholiek. En in die schouwburg staan veel van Vondels stukken op de planken, zoals de Gijsbrecht die, met een paar korte onderbrekingen, al sinds 1638 elk jaar rond oud en nieuw op de planken staat. Eerst rond kerst, nu op nieuwjaar.

Financieel gaat het Vondel steeds slechter. De zaak verhuist naar Warmoesstraat 110, en als zijn zoon de kousenwinkel overneemt, gaat de zaak failliet. De schuldeisers blijven Vondel lang achtervolgen. Uiteindelijk helpt de gemeente hem.

Hij wordt suppoost (boekhouder) bij de Stadsbank van Lening, een zogenaamde sinecure (een baantje van niets). Daar heeft hij alle tijd om te schrijven, terwijl hij een heel redelijk salaris krijgt. Armlastig als hij is, werkt hij door tot zijn 81e. Daarna mag hij zijn salaris houden.

Vondel wordt 91, uitzonderlijk oud voor die tijd. De laatste jaren woont Vondel in een klein woninkje aan het Singel. Hij laat dit gedichtje achter:
Hier leit Vondel zonder rouw,
Hy is gestorven van de kouw

Hij wordt begraven in de Nieuwe Kerk; zijn botten belanden, bij een renovatie in 1961, vermoedelijk in een knekelput op de Oosterbegraafplaats.

Dat Warmoesstraat 90 het oudste huis van Amsterdam is, zou je niet zeggen als je voor het pand staat. Achter de weinig bijzondere gevel zit een houtskelet uit 1485. Net als bij veel andere Amsterdamse huizen is er later een andere gevel tegenaan geplakt, vaak vaker dan één keer.

Dit oudste huis is bij toeval ontdekt, door een bouwinspecteur die na een brand in 2010 door het pand loopt. Jaarringenonderzoek levert het jaartal 1485 op.

Het pand heeft het waarschijnlijk overleefd omdat het een redelijke fundering heeft, anders dan de meeste laat-15e-eeuwse huizen. Die staan vaak op gestapelde stenen en sloopafval. De Amsterdammers gingen er sowieso niet van uit dat hun huizen eeuwen zouden blijven staan. Nog in 1452 had een enorme brand het grootste deel van de stad verwoest.

Op de plek van ons oudste huis stond natuurlijk eerder ook al een huis. De eerste vermelding is van 29 januari 1394. Zelfs dát huis zal niet het eerste zijn geweest, want op de Warmoesstraat woonden al veel eerder mensen.

In Warmoesstraat 90 hebben veel verschillende bedrijfjes gezeten: een wijnhandelaar, een lakenkoopman, en recent is het een hotel geweest. Tegenwoordig is de benedenverdieping een homobar, en op de verdiepingen zijn woningen.

Zo rond het jaar 1250 verrijst hier het eerste huis. De resten daarvan zijn teruggevonden bij archeologisch onderzoek in 1983. Het was een houten huis met wanden van vlechtwerk en lemen vloeren. Het huis was vier meter breed en zo'n tien meter diep.

Het huis sloot niet direct op de buurhuizen aan; ertussen zat mogelijk stalruimte. Opmerkelijk is dat de perceelgrenzen sinds die tijd niet meer zijn veranderd. Het eerste huis op Warmoesstraat 105 is steeds vervangen door een volgend huis op precies dezelfde plek. Wel moest het huis rond 1300 een stuk naar achteren, toen een grootschalige dijkversterking plaatsvond.

Het huis had veel last van verzakkingen in de zachte bodem en moest keer op keer omhoog. Daar diende onder meer huisvuil voor, en dat zorgt er nu voor dat we bij dit soort opgravingen veel gebruiksvoorwerpen vinden. Op Warmoesstraat 105 zijn lakenloodjes, scharen, messen, messcheden, benen, naalden en priemen gevonden.

Eind 15e eeuw was herberg De Gulden Hand een belangrijke ontmoetingsplek voor handelaren uit de Hanzesteden. Vooral Hamburgse bierhandelaren wisten waard Claes Lambertsz Gaeff te vinden.

Amsterdam had het alleenrecht op de bierhandel: elk vat voor Holland moest verplicht langs de stad. Vooral Hamburgs kwaliteitsbier was geliefd en zorgde voor veel handel. De Gulden Hand groeide uit tot religieus en sociaal centrum van de Hamburgse koopliedengemeenschap, de Hamburger Broederschap.

De Hamburgers hadden een eigen altaar in de Oude Kerk, gewijd aan Sint Paulus, en bouwden daar later de Hamburger Kapel omheen. De waard van De Gulden Hand betaalde mee. Zijn herberg lag om de hoek bij het heiligdom en werd het trefpunt van de broederschap.

Ongeveer dertig gildebroeders bespraken er verenigingszaken en sloten er mogelijk zakelijke overeenkomsten. Tussen 1506 en 1516 houden ze in De Gulden Hand hun jaarlijkse feestmaaltijd, wat de waard extra inkomsten oplevert. Soms duren deze bijeenkomsten twee dagen.

Hier aan het Damrak ligt de laatste overgebleven historische waterstoep van Amsterdam. De stoep diende voor het laden en lossen tussen het Damrak en de Warmoesstraat. Op de kaart van Cornelis Anthonisz uit 1544 is ze al te zien, naast enkele andere waterstoepen die inmiddels zijn verdwenen.

Het is een wonder dat beide panden aan weerszijden nog staan. Vooral het gebouw aan de stadszijde was zwaar vervallen. In 1981 koopt Stadsherstel het pand. Het is dan onbegaanbaar: vloeren ontbreken deels, balken zijn doorgerot en regen stroomt door het dak.

Ondanks die toestand kraken bewoners het gebouw. Op 3 juni 1988 eindigt dat, wanneer een groot deel van het pand uitbrandt. Daarna volgt alsnog de restauratie.

In 1903 komt hier een politiebureau in drie met elkaar verbonden pandjes. Het is een wirwar van gangetjes en kamertjes, met in de kelder een cellenblok. In de tweede helft van de vorige eeuw werd het het bekendste politiebureau van Nederland.

Bureau Warmoesstraat kende beroemde medewerkers: tijdens de oorlog de anti-Duitse Hendrik Voordewind, later commissaris Leendert Dorst, die jarenlang de Amsterdamse Sinterklaas was, en Appie Baantjer, die na zijn politiecarrière één van Nederlands populairste schrijvers werd.

Tientallen jaren was het bureau onlosmakelijk verbonden met prostitutie, gokken en drugs in de Amsterdamse rosse buurt. In de jaren tachtig konden agenten nauwelijks op tegen de drugsoverlast. Commissaris Dorst ging de strijd aan, soms met onorthodoxe methodes. Stap voor stap won de politie de straat terug.

Bureau Warmoesstraat had een stevige reputatie. Soms waren de contacten met de onderwereld en de dames van plezier iets te plezierig; op andere momenten traden agenten juist hard op. De dood van zwerver Adrie van Driel in 1997 betekent het einde voor het bureau. De politie verhuist naar de nabijgelegen Beursstraat.

Het Accijnshuis verrijst in 1638. Hier zitten de vijf accijnsmeesters, die invoerrechten op bier, wijn, graan, turf en kolen innen. Voor de stad is dat een belangrijke inkomstenbron.

In de Franse tijd verdwenen de stedelijke invoerrechten en verloor het gebouw zijn functie. Sindsdien is het vooral een café. Boven op het huis staat een extra verdieping, die er duidelijk niet bij hoort.

Aan de Oudebrugsteeg heeft het Accijnshuis twee monumentale ingangen: boven de ene staat het stadswapen, boven de andere het stadszegel met het koggeschip.

Begin 20e eeuw kwam de tekst 'de cost gaet voor de baet uyt' op het gebouw. De spreuk komt uit 'Sinnepoppen' van Roemer Visscher, waar de woorden iets anders luiden: 'de cost moet voor de baet uyt'.

In 1565 wordt Sint Annenstraat 12 hoogstwaarschijnlijk herbouwd, net als het huis ernaast op nummer 10. Ook daarvoor staat hier al eeuwen een woning, in elk geval sinds 1380.

Eigenlijk zijn beide panden tijdens de restauratie eind vorige eeuw opnieuw gebouwd. Ze zijn eerst volledig gedemonteerd en daarna weer opgebouwd.

Het huis heeft een voor Amsterdam unieke rolornamentengevel in de stijl van Hans Vredeman de Vries. Halverwege de 16e eeuw stonden er waarschijnlijk ongeveer honderd van zulke gevels in de stad.

Architect Hans Vredeman de Vries had in de 16e eeuw veel invloed op de bouwkunst, niet alleen in Amsterdam, maar ook in Vlaanderen en Danzig.

Tijdens de restauratie moest een deel van de gevel van Sint Annenstraat 12 worden gereconstrueerd. Het bovenste stuk bij het zolderluik had in de loop der jaren plaatsgemaakt voor een eenvoudige klokgevel. Nu toont de geveltop weer de situatie van 1565.

Het doorkijkje hier naar de Oude Kerk gold kennelijk al in de 18e eeuw als bijzonder mooi. Jacob Cats, Herman Schouten en Reinier Vinkeles, die het twee keer tekende, legden het bijna vanaf dezelfde plek vast.

Herman Schouten maakt zijn tekening in 1779 vanuit de Enge Kerksteeg. De steigers voor de gevel van de Weitkoperskapel maken de potloodschets bijna uniek.

In de 17e en 18e eeuw beeldden kunstenaars bouw- en herstelwerkzaamheden zelden af. Daarom bestaan er vrijwel geen beelden van de aanleg van de grachtengordel of de bouw van het Stadhuis op de Dam in de Gouden Eeuw.

Jacob Cats moet zijn ezel een paar stappen dichter bij de kerk hebben gezet. Tussen de twee schotjes rechts van het portaal staat opvallend genoeg een urinoir, bedoeld om wildplassen tegen de kerk tegen te gaan.

Dat het urinoir nodig was, laat Reinier Vinkeles zien. Op één van zijn twee tekeningen plast rechts een man onbeschaamd tegen de kerk. Vinkeles tekende dichter bij het gebouw, waardoor we niet zien of het urinoir er al stond. Zijn prent ontstond 25 jaar vóór die van Cats.

Oopjen wordt hier in 1611 geboren als oudste van drie meisjes. Haar ouders, Hendrik Coppit en Silleken Princen, zijn rijk en behoren tot de stedelijke elite. Hendrik is korenkoper en handelaar in buskruit. Oopjen heeft later een kunstkamer, met onder meer een poppenhuis vol 84 zilveren miniaturen.

Bij haar huwelijk krijgt Oopjen 35.000 gulden als bruidsschat. De familienaam Coppit komt van de bijnaam van haar grootvader, Monsieur Capit. Oopjen en Marten leren elkaar waarschijnlijk hier in de straat kennen. Even verderop, op nummer 105, woont Martens oom Abraham Soolmans in het huis 'De Naam Jezus'.