wandeling: Red Light District

Ons' Lieve Heer op Solder is de best bewaard gebleven schuilkerk van Amsterdam. In 1661 bouwt kousenkoopman Johannes Hartman een kerk op de bovenste drie verdiepingen van dit hoekpand. Hij laat delen van de plafonds verwijderen, zodat een ruimte met galerijen op één en twee hoog ontstaat. De kerk krijgt zijn naam: schuilkerk 't Hart.

De ingang zit in de Heintje Hoeksteeg, waar ook de priester woont. Echt geheim kan de kerk niet zijn geweest. Voor de protestantse machthebbers telde vooral dat het gebouw van buiten niet herkenbaar was als kerk.

Halverwege de 18e eeuw kreeg de kerk een opknapbeurt. Katholieken hadden inmiddels meer vrijheid en mochten openlijk naar de mis, zolang het gebouw geen kerkelijke uitstraling had. Het Hart werd populair en kreeg een wijding aan Sint Nicolaas, de beschermheilige van Amsterdam.

Eind 19e eeuw verving de Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade de schuilkerk. Sinds 1888 is Ons' Lieve Heer op Solder een museum.

Op een terp achter hun huizen aan de Warmoesstraat bouwden de eerste Amsterdammers in de 13e eeuw een kapelletje dat ook als begraafplaats diende. Op 17 september 1306 wijdt de bisschop van Utrecht de kerk tot Sint-Nicolaaskerk, genoemd naar de beschermheilige van zeelieden.

Wanneer de stad groeit en meer inwoners krijgt, voldoet één kerk niet meer. In 1409 wordt aan de Dam de Nieuwe Kerk gewijd. Daarna noemen Amsterdammers de Sint-Nicolaaskerk in de volksmond de Oude Kerk.

In de loop der eeuwen groeit het gebouw steeds verder. In 1552 komt daar onder meer de Mariakapel bij, met de gebrandschilderde ramen.

Na de Alteratie van 1578 wordt Amsterdam protestants en verdwijnen alle versieringen uit het kerkinterieur. Hier en daar zie je nog sporen van de oude katholieke decoratie. Tot op de dag van vandaag gebruikt een protestantse gemeente de Oude Kerk op zondagochtend.

Van de 13e eeuw tot 1865 zijn hier ongeveer 60.000 mensen begraven onder meer dan 2.000 grafzerken. Onder hen bevinden zich veel bekende Amsterdammers, van Rembrandts vrouw Saskia tot Jacob Beeldsnyder. Hij is tot nu toe de enige zwarte, tot slaaf gemaakte man van wie het graf is gevonden.

In het eerste deel van de 18e eeuw liet een bewonderaar van Cornelis Tromp dit deurstuk aanbrengen, waarschijnlijk in opdracht van Jan Pranger, de voormalige hoogste WIC-bestuurder in Afrika.

Tromp was toen al tientallen jaren dood. Op het houten reliëf houdt hij een commandostaf vast, terwijl een zwarte bediende hem zijn helm aanreikt.

Tromp zou de Afrikaanse jongen op één van zijn reizen hebben meegenomen, maar dat is onzeker. Ook zijn naam is onbekend. Jan Mijtens schilderde hem naast Margaretha van Raephorst, de rijke vrouw met wie Tromp in 1667 trouwt.

Naast de jongen staat het schip 'De Gouden Leeuw', dat haast slagzij moet maken om in de omlijsting te passen. Tijdens de Slag bij Kijkduin in 1673, één van de zeeoorlogen met Engeland, raakt het schip zwaar beschadigd.

Het houtsnijwerk is gebaseerd op een schilderij van Ferdinand Bol. Aan de Prinsengracht, vlak bij de Looiersgracht, zat ooit een vergelijkbaar deurstuk. Dat is verdwenen.

Dit pand staat vanouds bekend als huis 'Parys', naar eigenaar Pieter Parys. In 1626 koopt hij het huis en laat hij zijn naam op de gevel zetten.

Midden in de top van de halsgevel zit een groot alliantiewapen, dat de symbolen van twee families combineert. Hier gaat het om de Franse wisselhandelaar Jan Frederik Mamouchette en zijn vrouw Catherina van Heusden. Mamouchette was een Franse protestant die begin 18e eeuw uit Frankrijk moest vluchten.

Opvallend zijn de enorme neuzen in het linkerwapen van Mamouchette. Een mogelijke verklaring staat in de bijbehorende tekst, die spreekt over Sarcenen, moslims, met ravenneuzen. Waarschijnlijk gaat het om een negatief bedoeld stereotype.

Deze zeldzame originele trapgevel laat de Amsterdamse renaissance van Hendrick de Keyser op haar uitbundigst zien. Grote trappen, maskers, kopjes, andere versieringen en twee jaartalstenen bepalen het beeld. Achter het huis ligt een binnenplaats met een achterhuis.

Oorspronkelijk had het pand een houten onderpui met een fraai toegangspoortje. Later maakte die plaats voor de huidige stenen pui. De onderkant van Oudezijds Voorburgwal 18 lijkt er sterk op: waarschijnlijk probeerde de bouwer dit beroemde huis na te maken.

Het huis op nummer 57 is ouder dan zijn voorgevel. In 1615 krijgt het die gevel, terwijl binnen nog een houtskelet en snijwerk uit 1570 bewaard zijn. Het perceel loopt door tot Oudezijds Achterburgwal 46.

Ook daar staat een gevel uit 1615 voor een ouder huis. Aan deze achterzijde hangt de gevelsteen 'De Gecroonde Raep', die bij het hele complex hoort. De officiële voorkant van de steen bevindt zich dus eigenlijk aan de achterkant.

Twee pakhuizen, één geloofsbelijdenis: op Oudezijds Achterburgwal 52 en 54 staat 'Godt is mijn Burgh'. Het dubbele pakhuis hoorde oorspronkelijk bij Oudezijds Voorburgwal 65, waar een gevelsteen met vrijwel dezelfde tekst te zien is.

De woorden verwijzen naar Psalm 18, vers 3, en naar een lied van Maarten Luther. De afbeelding verschilt wel van die aan de Oudezijds Voorburgwal. Dezelfde Bijbeltekst duikt ook elders op, bijvoorbeeld bij de Haarlemmersluis.

Lang voordat hier pakhuizen stonden, werd er bier gebrouwen. Van 1476 tot 1646 is aan dit deel van de Oudezijds Achterburgwal bierbrouwerij De Witte Roos gevestigd.

Het Wapen van Riga is een van de meest gefotografeerde grachtenpanden van Amsterdam, maar de bekende trapgevel is niet oorspronkelijk. In 1940-1942 wordt het vervallen en onbewoonbaar verklaarde pand gereconstrueerd. Daarvoor had Oudezijds Voorburgwal 14 een tuitgevel.

Achter de stenen gevel schuilt in feite een houten huis. De gevel is tegen de bestaande constructie geplaatst en binnen is het houten skelet nog aanwezig. Zo vertelt het pand twee bouwgeschiedenissen tegelijk.

Het verhaal begint in 1600, wanneer Hendrickje Hendricks het perceel koopt. In 1604 trouwt haar dochter met een koopman uit Riga. Hij laat hier een huis bouwen en noemt het trots naar zijn afkomst en de bron van zijn fortuin.

De vele witte blokjes geven de trapgevel zijn herkenbare Hollandse renaissancestijl. Tot 1615 is deze bouwstijl in Amsterdam zeer gangbaar.

Alleen het middendeel van de gevel van Oudezijds Voorburgwal 18 is oorspronkelijk. Beneden zat ooit een houten onderpui; boven maakte een trapgevel plaats voor een tuitgevel. Het renaissancistische middenstuk lijkt sterk op dat van nummer 57.

Op de gevelsteen staat het zeventiende-eeuwse kasteel van Egmond, hoewel dat bij plaatsing al niet meer bestond. In 1573 branden de Geuzen het tijdens het beleg van Alkmaar plat, in opdracht van Willem van Oranje en onder leiding van Diederik Sonoy.

In 1591 is al sprake van een huis met de naam 'Het Slot van Egmont'. Het huidige pand en de gevelsteen dateren van omstreeks 1615. Van het kasteel resteren dan alleen tekeningen.

In de achttiende eeuw werd Het Slot van Egmont gedeeltelijk herbouwd.

Waar nu huizen staan, liep ooit de blinde muur van de eetzaal van het Bethaniënklooster. Na de Alteratie van Amsterdam werd de kloostergrond verkocht en veranderde dit deel van het complex in woonruimte.

Marcus de Vogelaer kocht het linkerdeel; bankier Leenaert Raye nam het rechterdeel over. Raye liet boven zijn deur een wapenschild aanbrengen. Zo maakten de nieuwe eigenaren hun aanwezigheid zichtbaar in het voormalige klooster.

Vóór 1578 bevinden zich hier een ziekenzaal, een eetzaal en spinkamers. De Vogelaer en Raye splitsen het gebouw en plaatsen ramen, deuren en twee stoepen. Aan de achterzijde laat Raye bovendien een flink stuk aanbouwen.

Al in 1679 opent op dit adres distilleerderij en tapperij De Wildeman. Om verwarring met gelijknamige zaken te voorkomen, verandert de naam al snel in De Gekroonde Wildeman. Zo heet het pand nog altijd.

In 1730 neemt Wynand Focking de zaak over. Amsterdam is met suiker uit Suriname en kruiden uit Azië een ideale plek voor een distilleerderij. Het bedrijf groeit en koopt in de Pijlstraat het ene pand na het andere.

De onderneming bleef eeuwenlang in de familie, al wisselde de naam van de bewindvoerders soms door gebrek aan mannelijke opvolgers. Wynand bepaalde in zijn testament dat de zaak niet verkocht mocht worden. In 1954 neemt Bols haar toch over.

Het pand dateert uit 1689 en heeft een houten pui en klokgevel met fruit- en bloemmotieven. Het winkelinterieur is achttiende-eeuws. Het zeventiende-eeuwse bord 'de Wildeman' hangt om veiligheidsredenen binnen, terwijl het eigenlijk voor buiten bedoeld is.

Dit deel van de Oudezijds Voorburgwal heette niet voor niets de Bierkade. Nadat Amsterdam het biertol had gekregen, werd de invoer en doorverkoop van vooral Duits bier een belangrijke inkomstenbron. Hier gingen de zware vaten aan wal.

De arbeiders die dagelijks met vaten van 155 kilo sjouwden, stonden bekend om hun kracht én hun vechtlust. Wie het tegen de bewoners van de Bierkade opnam, begon aan een strijd die nauwelijks te winnen viel.

Daaruit groeide de uitdrukking 'vechten tegen de bierkaai': proberen iets te bereiken terwijl de nederlaag eigenlijk al vaststaat. De oude bijnaam van deze kade leeft zo nog altijd voort in het Nederlands.

Ook jongeren uit verschillende buurten gingen geregeld met elkaar op de vuist. Vooral tussen de Oudezijde en de Nieuwezijde bestond grote rivaliteit. Met Sint-Jacob, op 25 juni, organiseerden ze op de Nieuwebrug het jaarlijkse 'hoopvechten'.

Het stadsbestuur was daar allerminst blij mee, maar kreeg de gevechten nauwelijks onder controle. Pas tegen het einde van de achttiende eeuw kwam aan het hoopvechten een einde.

Tot 1899 stroomt hier de Huidenvetterssloot. Het water loopt dood achter de huizen aan de Nieuwmarkt en staat via een ondergrondse verbinding in contact met de Geldersekade. Ooit was de sloot belangrijk voor de afwatering van deze buurt.

De naam verraadt wie er werkten: langs het water zaten veel leerverwerkers. Op de gevelsteen van Barndesteeg 15 herinneren drie vosjes aan het beroep van een bewoner die vachten verwerkte.

In 1631 verdwijnen de leerlooiers uit de buurt. Hun werk veroorzaakt te veel overlast, vooral stank, en ze moeten verhuizen naar de Jordaan, aan de rand van de toenmalige stad.

Tegen het einde van de negentiende eeuw had de sloot zijn functie al lang verloren. Het bijna stilstaande water stonk, waarna de stad besloot de Huidenvetterssloot te dempen.

Achter het witte poortje loopt de nummering van de Oudezijds Achterburgwal gewoon door. Ooit begon hier het pad naar de tuin van het Bethaniënklooster. Na de Alteratie werd dat pad volgebouwd en ontstond de huidige, verborgen gang.

Op nummer 99 is van 1776 tot 1971 het specerijenpakhuis van drogist Jacob Hooy gevestigd. Originele houten balken en bakstenen zijn bewaard, net als de houten vloer op de bovenste verdieping.

Daarnaast lag de ingang van het gildehuis van de kuipers en wijnverlaters aan Barndesteeg 8. Rechts van de Hoogkamergang had Jan van der Heijden, die aan de Koestraat woonde, zijn werkplaatsen.

Die werkplaatsen groeiden uit tot een fabriekje voor zijn uitvinding: de brandspuit. Van der Heijden verkocht zijn brandspuiten door half Europa. In de achttiende eeuw veranderde de steeg echter in een arm achterbuurtje.

Pas in de jaren tachtig van de twintigste eeuw krabbelde de Hoogkamergang weer op.

In 1499 laat Jacob Andriesz Boelens dit huis bouwen. Hij staat aan het hoofd van een van de machtigste Amsterdamse regentenfamilies en wordt in 21 jaar maar liefst vijftien keer tot burgemeester gekozen.

Tijdens zijn derde burgemeesterschap overtreedt Boelens de regel dat de gracht toegankelijk moet blijven. Hij komt weg met een boete van zes Vlaamse pond. De helft van dat bedrag gaat naar twee bruggen die zijn huis juist beter bereikbaar maken.

Die bruggen zijn de huidige Armbrug en Vredenburgerbrug. Boelens verkocht Vredenburgh al snel; daarna diende het achtereenvolgens als brouwerij, herberg, pakhuis en katholiek oude-vrouwenhuis.

Aan het einde van de negentiende eeuw werd het oude pand gesloopt en vervangen door het huidige Vredenburg. Toen verscheen ook de gevelsteen met een burchttoren in een lauwerkrans.

In 1976 komt Vredenburg leeg te staan en wordt het gekraakt. De krakers van toen zijn de huurders van nu.

De Vredenburgerbrug ligt bijna verstopt tussen de Oudezijds Achterburgwal en de Zeedijk. Vanaf hier is het oude havenleven goed voor te stellen: bedrijvigheid op de kade en schepen die aan de andere kant tot aan de pakhuizen voeren.

De lading ging met een hijsbalk omhoog. Hoewel de pakhuizen aan deze zijde bereikbaar waren vanaf het water, ligt hun voorkant aan de Zeedijk. De brug laat zo mooi zien hoe nauw wonen, handel en vervoer hier samenkwamen.

Rond 1500 laat burgemeester Boelens hier een brouwerij bouwen. Hij bouwt tot aan het water en houdt geen ruimte vrij voor een openbare kade. Als straf krijgt hij een boete, waarmee twee bruggen worden aangelegd.

Dat zijn de Armbrug en de huidige Vredenburgerbrug. Deze laatste heette eerst Zoutkopersbrug. De Vredenburgersteeg en Spooksteeg vormden toen samen de Sout Steech, genoemd naar een zoutkoperij in de buurt.

De brug kreeg haar huidige naam nadat hier herberg en brouwerij Vredenburgh waren gevestigd.

In 1578 komen Gerrit Bicker en Aleid Boelens hier wonen. Ze behoren tot de rijkste Amsterdammers en verdienen veel met hun brouwerij, maar zijn vooral bekend als de ouders van de vier broers achter de Bicker Ligue.

Jacob, Jan, Cornelis en Andries Bicker domineerden halverwege de zeventiende eeuw het Amsterdamse bestuur. Ze waren nooit tegelijk burgemeester, maar verdeelden de functies onderling. Ook in de handel oefenden ze grote invloed uit.

Vondel dichtte dat de broers onderling de wereld verdeelden. Hun vader Gerrit laat het huis grondig verbouwen en voegt een achterhuis toe. Het houtskelet uit die tijd is in Lange Niezel 22 nog altijd aanwezig.

Om het achterhuis bereikbaar te houden, kwam er het Bickerpoortje. Achter de glazen deur is dat poortje nog steeds te zien.

Vóór de aanleg van de grachtengordel was de Lange Niezel een van de deftigste straten van Amsterdam. In dit huis woonden vier burgemeesters uit de regentenfamilies Boelens en De Graeff.

Samen met de Bickers van nummer 22 bepaalden deze families lange tijd het stadsbestuur. Door onderling te trouwen, hielden de regenten hun macht binnen een kleine, gesloten bovenlaag.

Regent en lakenkoper Hendrick Boelens woonde hier als eerste. Rond 1600 volgt Jacob Dircksz de Graeff, koopman en burgemeester van Amsterdam. Zijn zonen Cornelis en Andries worden in dit huis geboren.

Beide zonen zouden later uitgroeien tot machtige burgemeesters.