wandeling: Lastage en Waalseiland

Op de hoek van de Geldersekade en de Recht Boomssloot staat het huis met de acht ingangen. Niet alle acht zijn bewaard, maar het pand telt er nog altijd opvallend veel.

Een gids uit het begin van de twintigste eeuw noemt hier een kolenman, een aardappelhandel, een 'appelenvrouwtje' en een zaak in scheepsbenodigdheden. Waarschijnlijk waren in het huis ook verschillende kelderwoningen.

Lang vóór de bouw van dit pand woonde Cornelis Boom op deze plek. Achter zijn huis lagen lijnbanen en boomgaarden. Omdat het terrein buiten de stadsmuur lag, was het kwetsbaar bij een aanval.

Boom botste tientallen jaren met het stadsbestuur, dat geen bebouwing vlak bij de muur wilde. Zelf drong hij aan op uitbreiding van de stadsmuur, zodat zijn grond binnen de veilige stad zou komen te liggen.

In 1578 vervangt een protestants bestuur het katholieke stadsbestuur. Voor Cornelis komt dat te laat: in 1579 overlijdt hij. Zijn kinderen krijgen makkelijker toegang tot de macht en treden toe tot de bestuurlijke elite.

Zoon Pieter werd zestien keer burgemeester. Cornelis Boom leeft voort in de Recht Boomssloot en de Krom Boomssloot; de eerste heette aanvankelijk zelfs Cornelis Boomssloot. De dubbele s is logisch: het is Booms sloot.

Jan Swammerdam was de eerste wetenschapper die insecten serieus onderzocht. Terwijl vrijwel iedereen dacht dat ze uit rottend vlees of modder ontstonden, bestudeerde hij juist hun voortplanting. Voor zijn microscopen sleep hij zelf steeds betere lenzen.

Daarmee ontdekte Swammerdam hoe rupsen in vlinders veranderen. Ook stelde hij vast dat een bijenvolk niet door een koning, maar door een koningin wordt geleid.

Andere onderzoekers eigenden zich later veel van zijn ontdekkingen toe. Zij publiceerden hun bevindingen terwijl Swammerdam bleef doorzoeken. Toch was hij een van de beroemdste geleerden van zijn tijd, al verdiende hij te weinig om van zijn werk te leven.

Zijn hele leven woonde hij boven de apotheek van zijn vader, die in hetzelfde huis een rariteitenkabinet had. Van Swammerdam bestaan geen afbeeldingen. Het vaak gebruikte portret toont in werkelijkheid een willekeurige figuur uit De Nachtwacht.

De Montelbaanstoren begon als verdedigingswerk. In de zestiende eeuw groeide de Lastage, ten oosten van de stad, uit tot een uitgestrekt scheepswerfgebied met werven, lijnbanen, mastfabriekjes en teertuinen.

Het gebied lag buiten de stadsmuur en werd tijdens de Gelderse Oorlogen tweemaal verwoest. Ter bescherming diepte de stad de Oude Schans uit, wierp met de vrijgekomen aarde een wal op en bouwt in 1516 een uitkijktoren.

In 1591 breidt Amsterdam opnieuw uit en verliest de toren zijn strategische functie. Vijftien jaar later kreeg hij een spits, waarschijnlijk naar ontwerp van stadsbeeldhouwer Hendrick de Keyser.

In 1610 begint de toren ernstig te verzakken. De fundering van plaggen en klei kan het extra gewicht en de windbelasting niet aan; ook de stroming tussen Amstel en IJ speelt een rol.

Met palen, kabels en lieren werd de toren gestut en rechtgetrokken. Hij kreeg een nieuwe fundering en een dikke muur rond de voet. Daarna sloegen de klok en luidklokken plots op vreemde tijden, om vervolgens dagenlang te zwijgen.

Dat grillige gedrag bezorgde de toren de bijnaam Malle Jaap. In 1760 wordt de interne constructie van de derde en vierde verdieping vernieuwd.

De 'Granaedtappel' wordt in de eerste jaren van de zeventiende eeuw gebouwd. De naam verwijst naar Jan Granaet, die het pand in 1647 koopt en een gevelsteen met een granaatappel laat plaatsen.

Die steen is verdwenen, maar de naam bleef. De gevel die nu te zien is, dateert uit 1723. Granaet handelde in wijn; na hem woonden hier een kapitein en een zeilmaker.

Dat waren passende beroepen aan de Kromme Waal. Deze binnenhaven bood zeeschepen een beschutte ligplaats en ruimte voor reparaties. Schippers, ambachtslieden en pakhuiseigenaren bepaalden hier meer het straatbeeld dan de allerrijkste Amsterdamse regenten.

De gevelwand is uitzonderlijk goed bewaard: langs de korte straat staan 24 rijksmonumenten. Halverwege de twintigste eeuw was de buurt sterk vervallen. Sindsdien zijn alle monumenten opgeknapt.

Zes Amsterdamse rederijen besluiten in 1913 samen een hoofdkantoor te bouwen. Direct boven de ingang liggen zes directiekamers boven elkaar. Het ontwerp van de gebroeders Van Gendt geldt als het eerste gebouw dat volledig in de stijl van de Amsterdamse School is uitgevoerd.

Het Scheepvaarthuis vormt één groot eerbetoon aan de Nederlandse scheepvaart. Het staat ongeveer waar Cornelis de Houtman in 1595 vertrekt voor de eerste tocht naar de Oost.

Zelfs de plattegrond verwijst naar een schip: het grondplan heeft de vorm van een scheepsboeg, met de directiekamers voorin. Voor dit gezamenlijke hoofdkantoor spaarden de rederijen kosten noch moeite.

Een groep kunstenaars verzorgde het ontwerp, de bouw en het interieur. Tot in de kleinste details komen verwijzingen naar de scheepvaart terug. In 1983 wordt het gebouw het hoofdkantoor van het GVB; sinds 2007 is het een hotel.

Admiraal Michiel de Ruyter komt in 1655 op 48-jarige leeftijd hier wonen. Eigenlijk was hij al met werken gestopt. Drie jaar eerder had hij in Vlissingen een huis gekocht om daar van zijn verdiende vermogen te gaan rentenieren.

Als koopvaardijkapitein wilde De Ruyter niet meer varen. De Eerste Engels-Nederlandse Oorlog veranderde dat: er werd dringend een beroep op hem gedaan. Onder zijn bevel won de vloot de Slag bij Plymouth en werd de onbekende kapitein op slag een zeeheld.

Na meer gewonnen zeeslagen verhuisde het gezin naar Amsterdam, naar de huidige Prins Hendrikkade. Die heette toen nog de Buitenkant. Zelf was De Ruyter weinig thuis: hij vocht op de Noordzee, in West-Afrika, het Caribisch gebied en bij Newfoundland.

Zijn vrouw Anna van Gelder leidde ondertussen hun samengestelde gezin; beiden hadden kinderen uit eerdere relaties. Ze beheerde ook de financiën en regelde de inkopen voor De Ruyters vloot.

In 1728 laat Jan Agges Scholten, Heer van Aschat, twee statige herenhuizen samenvoegen. Het imposante resultaat noemt hij naar zichzelf: Scholtenburg. Vanuit het huis kijkt hij uit over het IJ, met daarachter de Zuiderzee.

Even verderop aan de Buitenkant, nu de Prins Hendrikkade, stond Scholtens tabaksfabriek. Ook binnen deed zijn woning niet onder voor een chic grachtenpand: Scholtenburg telde verschillende rijk ingerichte stijlkamers.

In 1899 wordt een deel van het interieur verwijderd en tentoongesteld in de voorloper van het Stedelijk Museum. In 2019 keert een deel daarvan terug naar Scholtenburg.

In 1828 verandert het gebouw in sociëteit Zeemanshoop, waar zeevarenden elkaar konden ontmoeten. De vereniging verzorgde ook uitkeringen voor weduwen, wezen en invaliden.

De naam Zeemanshoop staat nog steeds op de gevel, hoewel de sociëteit in 1864 al naar de Dam verhuist.

Dit grachtenpand dateert uit 1646. Aan het begin van de achttiende eeuw kwam het in handen van de katholieke steenkoper Cornelis van den Idsert. In 1703 wordt hij aangesteld als goederenmakelaar.

Makelaars moesten bewaken dat goederen tegen de vastgestelde prijzen werden verkocht. Vanuit zijn huis aan de Kalkmarkt kon Van den Idsert de handel in steen en kalk voor zijn deur uitstekend overzien.

Van den Idsert en later zijn zoon deden goede zaken en lieten hun woning uitbundig verfraaien. Waarschijnlijk schakelden ze Ignatius van Logteren, Jacob de Wit en Anthonie Turck in, de beste katholieke kunstenaars van hun tijd.

Het huis kreeg veel marmer en stucwerk, een rijkversierde gevel en talrijke schilderingen op plafonds en wanden. In 1999 is daarvan weinig over: een strakke lijstgevel vervangt de halsgevel en het oorspronkelijke borstbeeld ligt in de tuin.

Van alle schilderijen resteert alleen 'Jezus geneest de lamme' van Jacob de Wit. Daarop staat opdrachtgever Cornelis van den Idsert naast Jezus. Het doek hangt nu in schuilkerk De Hoop in Diemen.

Het huis aan de Kalkmarkt is inmiddels in oude glorie hersteld. Ook het borstbeeld van Anthonie Turck staat weer boven op de gevel.

Het hoekhuis aan Kalkmarkt 13 en Binnenkant 51 wordt in 1649 gebouwd. Een eeuw later zat er een tabakswinkel. Reinier Vinkeles tekende die zaak tweemaal, met op de luifel reclame voor Vanitas, een goede tabakssoort uit Venezuela.

Op beide tekeningen is duidelijk een gevelsteen te zien. Aan het einde van de twintigste eeuw leek die verdwenen, tot bij een restauratie de pleisterlagen werden verwijderd. Daarachter kwam de zwaar verweerde steen weer tevoorschijn.

Het origineel bevindt zich nu binnen; buiten hangt een replica. De afbeelding toont een waterschip waarmee drinkwater uit de Vecht naar Amsterdam werd vervoerd. Het Amsterdamse water was te vervuild om te drinken of bier mee te brouwen.

Het jaartal 1592 op de steen is raadselachtig. In 1592 ligt hier nog water en bestaat het Waalseiland nog niet. Waarschijnlijk nam een van de eerste bewoners de steen mee van een vorig adres, maar welk adres dat was, is onbekend.

Bartholomeus van der Helst situeerde zijn schuttersstuk 'Het Vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michelsz Blaeuw' bij brouwerij De Witte Haan, op de hoek van de Geldersekade en de Recht Boomssloot.

Hier woonde en werkte vaandrig Pieter Hulft. Zijn brouwerij, overgenomen van schoonvader Pieter Dircksz Hasselaer, was de ontmoetingsplaats van de schutters uit wijk 8.

Rechts op het schilderij staan schutters op de trap van de brouwerij; links poseren ze voor de Recht Boomssloot. Op de voorgrond heeft een van hen een biervat als zitplaats gekozen.

De witte haan op dat vat verwijst naar de brouwerij, net als de roemer in de hand van de man in het raam. Waarschijnlijk is dat Dirck Joosten Ryscamp van Geldersekade 53, de schoonzoon van de brouwer.

Van der Helst kreeg opdracht voor een breed, maar niet te hoog doek in de Groote Sael van de Kloveniersdoelen. De beschikbare plek boven de schoorsteen bepaalde de afmetingen.

Het was een flinke puzzel om alle 31 leden van de compagnie van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw af te beelden. Boven hun hoofden bleef nauwelijks ruimte over.

De Schottenburgh behoort tot de oudste pakhuizen van Amsterdam. Het stond er al toen deze buurt nog buiten de stadsmuren lag, tussen scheepswerven, lijnbanen en teertuinen.

Pas nadat de stadsmuur rond de Lastage was gelegd, kwam het pakhuis binnen Amsterdam te liggen. De huidige gevel dateert uit 1636, maar de kern van het gebouw is waarschijnlijk aanzienlijk ouder.

Op de kaart van Pieter Bast uit 1597 staat De Schottenburgh al afgebeeld. Ook de hoogte wijst op een vroege bouw: het telt drie verdiepingen, terwijl pakhuizen rond 1636 doorgaans vier tot zes verdiepingen krijgen.

Aan het begin van de zeventiende eeuw waren er al Armeense kooplieden in Amsterdam. Op een prent van Claes Jansz Visscher uit 1611 staan ze langs het IJ. Een jaar later sloot de Republiek een handelsverdrag met de patriarch van Groot-Armenië.

De gemeenschap telde nooit meer dan ongeveer 70 leden, maar viel op door haar oosterse gewaden. De Armeniërs dreven handel en gaven boeken uit voor Armeense gemeenschappen buiten Nederland.

Op de beurs van Hendrick de Keyser aan het Rokin hadden ze een vaste plek. Ze handelden vooral in producten uit het Nabije Oosten, zoals ruwe zijde, kameelhaar, vijgen, rijst en koffie.

In 1617 wordt een pakhuis aan de Krom Boomssloot ingericht als Armeense kerk. Omdat de kooplieden belangrijk waren voor de handel met Turkije en Perzië, kregen ze privileges.

In 1749 mag de ruimte veranderen in een herkenbaar kerkje, met een Armeens opschrift boven de buitendeur. In de negentiende eeuw stierf de Amsterdamse gemeenschap uit. In 1856 sluit de kerk.

Daarna was hier ruim een eeuw een katholieke lagere meisjesschool gevestigd. Na de Tweede Wereldoorlog ontstond opnieuw een kleine Armeense gemeenschap. In 1989 koopt die het gebouw terug.

Boven de deur staat het Lam Gods op het boek met de zeven zegels, zoals beschreven in het Bijbelboek Openbaringen 4.

De Twee Tijgers is een dubbel koopmanshuis, met boven in de gevel twee tijgers. Rond 1600 woont hier admiraal Jacob van Neck, leider van de Tweede Schipvaart: de tweede Nederlandse vloot naar Indië.

De Eerste Schipvaart had bewezen dat de route haalbaar was, maar leverde nauwelijks iets op. Van Necks expeditie met acht schepen werd wél een groot succes.

De schepen keerden terug met peper, kruidnagels en nootmuskaat en maakten maar liefst 265 procent winst. Onderweg werd het toen nog onbewoonde Mauritius 'ontdekt'.

Een jaar later vertrok Van Neck met zes schepen richting China. In een gevecht met de Portugezen verloor hij zijn rechterhand. In China was de vloot niet welkom, maar in Zuid-Thailand kon zij volop handel drijven.

Het enthousiasme over deze reizen leidde tot meer schipvaarten en droeg uiteindelijk bij aan de oprichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie.