wandeling: Rapenburg, Uilenburg en Valkenburg

Volgens een hardnekkig verhaal woonde Piet Hein in dit huis. Archiefbewijs ontbreekt echter. Hij zal hier ongetwijfeld geregeld voorbij zijn gekomen op weg van het West-Indisch Huis naar de Peperwerf, of terug.

Vanaf 1623 vaart Hein voor de WIC met kapersbrieven, die hem toestemming geven Spaanse en Portugese schepen aan te vallen. In 1628 verovert hij de Zilvervloot en is hij op slag een held in de Republiek.

Met de opbrengst rust de WIC een leger uit dat in 1630 delen van Brazilië verovert. Of de Rotterdammer Piet Hein ooit werkelijk in Amsterdam heeft gewoond, blijft dus zeer de vraag.

Rapenburg 13 bestond in zijn tijd al. In 1614 wordt het gebouwd voor schipper Frans Gerritz. De trapgevel is oorspronkelijk, net als veel onderdelen binnen: bedsteden, een spiltrap en een zeventiende-eeuwse schouw.

Deze poort gaf toegang tot de Peperwerf, al zijn nog maar enkele onderdelen oorspronkelijk. Bovenaan staat het VOC-wapen met daarboven de A van de Amsterdamse kamer. Van de zes VOC-kamers was die van Amsterdam veruit de belangrijkste.

Achter de poort lag de binnenplaats van de werf. Aan het begin van de zeventiende eeuw had de VOC hier een groot complex, dat al snel Peperwerf werd genoemd naar de enorme hoeveelheden peper in de pakhuizen.

In de loop der jaren breidde het terrein uit over het hele blok tussen de Prins Hendrikkade, Peperstraat, Rapenburg en Foeliestraat.

Op de Peperwerf konden tegelijk twee grote spiegelschepen worden gebouwd. Deze Indiëvaarders dankten hun naam aan hun platte achterkant, de spiegel. De bouw van één schip duurde ongeveer anderhalf jaar.

Halverwege de zeventiende eeuw nam de vraag naar meer en grotere schepen sterk toe. Daarom bouwde de VOC op Oostenburg een veel grotere vervangende werf. Op de Peperwerf zijn in totaal 219 schepen gebouwd.

Deze twee pakhuizen zijn oorspronkelijke VOC-gebouwen uit het begin van de zeventiende eeuw. Om de hoek stonden nog drie vergelijkbare pakhuizen. Samen maakten ze deel uit van het uitgestrekte opslagcomplex rond de Peperwerf.

In de kelders lagen Kaapse wijn en arak opgeslagen. Daaraan danken de gebouwen hun naam: de Wijnpakhuizen. Op de verdiepingen en in de pakhuizen om de hoek bewaarde de VOC specerijen uit Indië.

Tot haar opheffing in 1800 gebruikt de compagnie de gebouwen.

Het West-Indisch Pakhuis wordt in 1642 gebouwd als opslagplaats. In de ruimten lagen huiden uit Nieuw-Amsterdam, het huidige New York, die hier werden geperst.

Het gebouw diende ook als slachthuis. Vlees werd er klaargemaakt voor de schepen die naar West-Afrika voeren om tot slaaf gemaakte mensen op te halen en daarna verdergingen naar Zuid-Amerika en het Caribisch gebied.

Ondanks de winstgevende slavenhandel en de aanvoer van goud, tabak en suiker uit de koloniën ging het slecht met de WIC. De voortdurende oorlog om Brazilië uitputte de compagnie financieel.

Om kosten te besparen verhuisde ook het hoofdkantoor naar dit pakhuis. Het prestigieuze West-Indisch Huis in de Haarlemmerstraat werd verkocht. Hier vergaderden voortaan de bewindvoerders en stelden zij leveringscontracten voor tot slaaf gemaakte mensen op.

Een bewaard contract met plantagehouder David Nassy is hier opgesteld. Nassy koopt daarin 'Eenhondert Veerthien stucx Negros': 114 tot slaaf gemaakte mensen.

In 1674 gaat de WIC failliet en wordt zij aan het Singel opnieuw opgericht. Ook de tweede WIC gebruikt dit pakhuis als opslag. Op de gevel staan nog altijd de letters GWC: Geoctroyeerde West-Indische Compagnie.

Scharrebier was dun, goedkoop bier dat met water werd aangelengd. Vaak gebruikten brouwers mout die al eerder voor bier was gebruikt. Daardoor kostte het minder en hoefde er ook minder belasting over te worden betaald.

Voor arme Amsterdammers was scharrebier vaak de beste keuze: voedzamer, smakelijker en veiliger dan het drinkwater. Ook kinderen dronken het.

Handelaren konden flink verdienen door gewoon bier stiekem met scharrebier te mengen. Het stadsbestuur controleerde streng op die fraude. Voor het brouwen, opslaan en vervoeren van bier golden daarom nauwkeurige regels.

Scharrebier mocht slechts op aangewezen plekken worden verkocht, waarschijnlijk ook hier bij de Scharrebiersluis. Schippers konden tijdens het wachten bij de sluis goedkoop bier inslaan.

Het woord 'scharre' komt vermoedelijk van het Middelnederlandse 'scherve', oftewel scherf. Een scherf was een halve penning: geen volledige munt en dus iets van mindere waarde.

Een pelikaan die haar jongen met haar eigen bloed voedt, komt vaker voor op Amsterdamse gevelstenen. Er zijn minstens vijf vergelijkbare stenen. Toch is de vogel hier geen pelikaan, maar een gier: de lange snavel met keelzak ontbreekt.

Hoe oud de steen aan het Rapenburg is, weten we niet. In 1648 draagt het huis in elk geval al de naam De Pellekaen. Mogelijk schreef Vondel over juist deze steen; zijn zoon woonde aan het Rapenburg en Vondel kwam hier vaak.

'De Pelikaen, bij mangel van den regen

en water, laet de jongen niet verlegen

maar opent zelf alle aders in zijn borst

en tapt het bloet van t hart'om hunnen dorst

te lesschen, hen te spijzen met zijn spieren'

Als Vondel inderdaad deze gevelsteen bedoelde, moet de steen van vóór 1659 zijn.

Nieuwe Herengracht 99 was al een voornaam grachtenpand met bijzonder stucwerk. In 1752 koopt Isaac de Pinto het huis. Hij breidt het huis uit met een grote bibliotheek. De koopman was bovendien filosoof.

Voor een muur schakelt De Pinto Jacob de Wit in, die vaker voor zijn familie werkte. De schilder krijgt opdracht voor een doek van één bij drie meter: 'De Waarheid en de Wijsheid die de Geschiedenis aan het dicteren zijn'.

Volgens de overlevering had de vrome kunstenaar moeite met al het naakt, maar hij voltooide het werk toch. Het werd zijn laatste grote schilderij; later dat jaar overleed hij.

De Pinto liet het hele pand voor veel geld verbouwen. Een Franse bezoeker schreef: 'Overal valt je oog op beeldhouwwerk, opmerkelijke schilderijen, schoorstenen met vazen en kostbaar porselein, tafels en spiegelkasten. De tuin heeft een vijver met een beeldengroep die voor veel geld uit Indië is gehaald.'

Lang genoot De Pinto niet van zijn kunst en huis. Na zware verliezen in de aandelenhandel moest hij het pand met verlies verkopen. Het schilderij van De Wit behoort nu tot de collectie van het Amsterdam Museum.

In 1720 laat koopman Jacob Abrabanel hier een dubbel woonhuis bouwen. Aan weerszijden komt een woning voor een van zijn volwassen kinderen. De gevel van zijn eigen huis is grotendeels intact gebleven.

De woning bood voor die tijd opvallend veel comfort. Een grote ketel achter de keuken leverde permanent warm water en het huis telde maar liefst vijf secreten. Jan van Logteren versierde de plafonds.

Anderhalve eeuw later, in 1877, koopt Willem Hovy het pand. Hij leidt bierbrouwerij De Gekroonde Valk aan de Hoogte Kadijk en is een fanatieke aanhanger van Abraham Kuypers Anti-Revolutionaire Partij.

Hovy werd de belangrijkste geldschieter bij de oprichting van de Vrije Universiteit, de universiteit van de gereformeerden. In 1900 stelt hij zijn huis beschikbaar voor ballingen uit de Boerenoorlog. Het krijgt de naam Die Afrikaansch Tehuis.

Een jaar later bezochten koningin Wilhelmina en prins Hendrik het huis tijdens hun rondreis na hun huwelijk. Later was het gebouw een bejaardenhuis en een kraakpand. Nu verhuurt Ymere het.

Aan het begin van de twintigste eeuw was Uilenburg een krottenbuurt. Vooral arme Joodse bewoners leefden er in huizen die nauwelijks die naam verdienden. In 1910 is bijna de helft van de woningen onbewoonbaar verklaard.

In de jaren twintig saneerde de gemeente de vervallen buurt. De huizen tussen de Batavierstraat en Uilenburgerstraat gingen tegen de vlakte en beide straten verdwenen. Daarvoor in de plaats kwam de Nieuwe Uilenburgerstraat.

Gevelstenen van de gesloopte huizen kregen een nieuwe plek. Een groep is verwerkt in en rond basisschool De Witte Olifant, op de hoek van de Nieuwe Batavierstraat en de Oudeschans.

Een andere verzameling is te zien rond het Badhuis, op de hoek van de Nieuwe Uilenburgerstraat en de Houtkopersburgwal.

In 1920 wordt vrijwel heel Uilenburg gesloopt. Het eiland stond vol uitgewoonde krotten, vooral bewoond door arme Joodse gezinnen. Veel woningen waren al onbewoonbaar verklaard.

De nieuwbouw moest van Uilenburg een gezonde woonbuurt maken. Een openbaar badhuis hoorde daarbij, want lang niet elke woning beschikte over een eigen badkamer.

Vanaf het begin had het badhuis een Joods karakter. Het sloot tijdens de sabbat, ging op zondag open en had Joods personeel. In 1941 wijst de bezetter het aan als uitsluitend Joods badhuis.

Na de oorlog werd het gebouw een fabriek. Tegenwoordig is hier een muziekcentrum gevestigd.

De Uilenburgersjoel dateert uit 1766 en is een van de weinige overgebleven gebouwen uit de ooit levendige Joodse buurt. Het gebouw was niet alleen synagoge, maar ook Talmoedschool en rituele slachterij.

Vanuit de sjoel werd bovendien hulp georganiseerd voor de vaak zeer arme Joodse bevolking van Uilenburg. Lange tijd was de synagoge alleen bereikbaar via de Koning Davidsteeg.

Na de sanering van de buurt in het eerste deel van de twintigste eeuw kreeg de sjoel een voorplein. Tijdens de oorlogsjaren werd het gebouw geplunderd en vernield.

In 1954 koopt de gemeente een bouwval. Tegenwoordig dient de voormalige synagoge vooral als plek voor culturele activiteiten.

Zes pakhuizen dragen de namen van Duitse Rijnsteden: Keulen op nummer 13, Koblenz op 15, Mainz op 17, Frankfurt op 19, Bonn op 21 en Mannheim op 23.

De namen staan onder de luiken op de eerste verdieping én in de geveltoppen. Daar is elke stad ook afgebeeld op een gevelsteen met een reliëf van haar stadsgezicht.

Bonn en Mannheim hadden eveneens zo'n top, maar die is verdwenen. Op een foto uit 1927 hebben alle zes pakhuizen hun geveltop nog.

In 1709 worden de pakhuizen gebouwd. Het Amsterdam Museum bewaart de troffel waarmee de eerste steen is gemetseld.

Aan het begin van de twintigste eeuw werden de meeste andere panden in de Uilenburgerstraat gesloopt. Na de herbouw kreeg de straat de naam Nieuwe Uilenburgerstraat. Deze zes pakhuizen ontsnapten aan de kaalslag.

De gebroeders Boas beginnen hier in 1879 hun diamantslijperij. De Amsterdamse diamantindustrie bloeide dankzij grote vondsten in Zuid-Afrika en de aanwezigheid van veel gespecialiseerde, vaak Joodse vakmensen.

Diamantslijpen was van oudsher een Joodse specialiteit. Slijpers hoefden namelijk geen gildelid te zijn, terwijl Joden van de meeste gilden waren uitgesloten.

De fabriek op Uilenburg torende boven de kleine huizen rondom uit. Op het hoogtepunt werkten er 350 slijpers en ongeveer evenveel andere medewerkers. Extra grote ramen brachten het licht binnen dat voor het precieze slijpwerk nodig was.

In de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw stortte de sector in. Bij het begin van de oorlog was nog maar een deel van het gebouw in gebruik.

In 1944 deporteren de Duitsers de laatste Joodse slijpers en sluit de fabriek. In 1990 opent Gassan Diamonds het gebouw opnieuw. De schoorsteen herinnert aan de grote stoommachine die ooit de slijpstenen aandreef.

In 1785 wordt in het voormalige Willige Rasphuis de Kweekschool voor de Scheepvaart opgericht. Aanleiding is de Slag bij de Doggersbank. De onbesliste zeeslag werd in Nederland gevierd als een grote overwinning.

Door het hele land zamelden mensen geld in voor de weduwen van omgekomen zeelieden. Een deel van de opbrengst ging naar deze nieuwe opleiding, die speciaal bedoeld was voor kinderen van gesneuvelde zeemannen.

Op de binnenplaats stond een namaakschip waarop leerlingen oefenden en examen deden. Aan het einde van de negentiende eeuw maakte het oude gebouw plaats voor de nieuwbouw die hier nog staat.

De poort naar het voormalige oefenterrein is wel bewaard.