wandeling: Haarlemmerbuurt

Huis de Kruiwagen is een dubbel pakhuis met de breedste trapgevel van Amsterdam. Rond 1610 wordt het gebouwd. Aan het einde van de zeventiende eeuw was hier het Buiksloter Veerhuis gevestigd.

Binnen is de zeventiende-eeuwse indeling vrijwel volledig bewaard. Een brand verwoest in 1925 een deel van het interieur, dat later uiterst zorgvuldig wordt gerestaureerd.

Ook de unieke hijsinstallatie is nog aanwezig. Een enorm rad maakte het mogelijk zware goederen omhoog te takelen.

Het pand heet eveneens Het Spaanse Huis. Volgens een verhaal staan op de balken Spaanse teksten, maar die zijn nergens te vinden. Mogelijk verwijst de naam naar de Vlaamse term voor een trapgevel: een Spaanse gevel.

Aan de noordkant van de Haarlemmersluis komt in 1661 een vismarkt. Deze Kleine Vismarkt moest de drukke markt op de Dam ontlasten: twee derde van de vis ging daarheen, één derde werd hier verkocht.

Een deel van de markt stond op de sluis, een ander deel op vlonders in het water. Er was plaats voor 52 overdekte visbanken. Aan de vlonders hingen korven waarin handelaren levende vis bewaarden.

Buiten de sluis lag de Mosselsteiger, waar mosselen en oesters werden verkocht. In 2020 worden onder de huidige Haarlemmersluis kelders ontdekt. Mogelijk dienden die om levende vis onder water te bewaren.

Zeker is dat er ook visafval in werd gegooid. Van de kelders is nu niets zichtbaar. Alleen vier vissen, hoog in de gevel van Haarlemmerstraat 1, herinneren nog aan de markt.

Vanaf 1803 verscheen hier elke winter een soeploods: een tijdelijke schuur waar arme Amsterdammers eten konden halen. Ze kregen soep met groenten en wat spek. Dagelijks gingen er 800 porties over de toonbank.

Vanaf 1815 blijft de schuur het hele jaar staan. Voortaan konden mensen hier ook turf ophalen om hun huizen te verwarmen.

Rijke Amsterdammers betaalden de soep en turf. Aan het begin van de winter kochten ze stapels bonnen, die ze naar eigen inzicht uitdeelden aan behoeftige mensen in hun omgeving.

De ontvangers konden hun bon op de Herenmarkt inwisselen. In 1898 stopt deze vorm van hulpverlening.

In 1617 wordt hier een vleeshal gebouwd, met bovenin een wachtlokaal voor de schutterij. De locatie was logisch: op de Herenmarkt achter het gebouw werden varkens verhandeld.

In 1625 vertrekt de vleeshal en neemt de West-Indische Compagnie het hele pand over. De WIC bestaat dan twee jaar. De Heren XIX vergaderen hier en geven Peter Stuyvesant opdracht Fort Nieuw-Amsterdam te bouwen.

De WIC handelde in Noord- en Zuid-Amerika en probeerde tegelijk Spanje en Portugal zoveel mogelijk schade toe te brengen. Elk schip kreeg 40 à 50 soldaten mee; vijandelijke posten en schepen werden geregeld aangevallen.

In 1630 verovert de WIC delen van Brazilië. Tot 1654 blijft daar een Nederlandse kolonie bestaan.

Aanvankelijk verzette de compagnie zich tegen slavenhandel, maar in 1635 verandert dat standpunt. De WIC ontwikkelt de driehoekshandel. Schepen brengen wapens, textiel, metaalwaren en alcohol vanuit Nederland naar West-Afrika.

Daar werden de goederen geruild tegen tot slaaf gemaakte mensen, die onder dwang naar Amerika gingen en aan plantagehouders werden verkocht. De schepen brachten suiker, tabak, cacao, koffie en andere koloniale producten terug naar Nederland.

Financieel bleef de WIC in zwaar weer. De oorlogen slokten de winst op en het dure pand aan de Haarlemmerstraat werd onbetaalbaar. In 1647 verhuist het bedrijf daarom naar het West-Indisch Pakhuis.

In 1975 brandt het West-Indisch Huis. Het raakt ernstig beschadigd en wordt daarna opnieuw opgebouwd.

Apotheker Albertus Seba bewaarde in zijn huis aan de Haarlemmerstraat een beroemd rariteitenkabinet. Kamers stonden vol potten met slangen, hagedissen, padden en menselijke misgeboorten op sterk water, naast opgezette vogels, bijzondere stenen, insecten en gedroogde planten.

Seba plaatste dieren vaak in een verhalende houding: een slang hapt naar een muis, een vogel vangt een spin. Alleen wie een afspraak had, mocht de collectie bekijken.

Tot de bezoekers behoorden medeverzamelaars, wetenschappers en vorsten. Zo'n verzameling gaf haar eigenaar veel aanzien. Seba breidde de zijne uit met aankopen, ruilen en schenkingen via een Europees netwerk van apothekers, artsen, drogisten en verzamelaars.

Veel voorwerpen kwamen ook van VOC- en WIC-zeelieden. Seba zorgde dat hij als eerste aan boord kwam wanneer uitgeputte bemanningen terugkeerden. Hij verkocht hun medicijnen en kocht tegelijk voor weinig geld hun bijzondere vondsten uit Azië en Amerika.

In 1716 verkoopt hij zijn collectie voor 17.000 gulden aan tsaar Peter de Grote, een fortuin. Daarna begon hij opnieuw. Volgens Seba bracht natuurstudie mensen dichter bij God, omdat alleen een goddelijk plan de ingewikkelde natuur kon verklaren.

In 1736 overlijdt Seba en zet zijn schoonzoon de verzameling voort. In 1752 laat die haar veilen voor 24.440 gulden, meer dan de eerste collectie opbracht. Delen bevinden zich nu in musea in Sint-Petersburg, Stockholm, Londen en Amsterdam.

Rond 1800 krijgen katholieken op papier dezelfde rechten als andere gelovigen. In de praktijk bleven ze de hele negentiende eeuw achtergesteld. Ze mochten weer kerken bouwen, maar deden dat pas vanaf het midden van die eeuw op grote schaal.

Pierre Cuypers zou in Amsterdam zes kerken ontwerpen. De eerste is de Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat, die hij in 1860 bouwt als vervanging van een vervallen schuilkerk achter de Prinsengracht.

De vertrouwde naam verhuisde mee, al heet het gebouw officieel de kerk van Onze Lieve Vrouwe Onbevlekt Ontvangen. Pas enkele tientallen jaren later kreeg de kerk drie torens.

Lange tijd domineerden die torens het uitzicht op Amsterdam vanuit het noordwesten. Dat was bewust: katholieken wilden zichtbaar maken dat ze weer als volwaardige burgers meetelden.

Aan het einde van de jaren tachtig van de twintigste eeuw dreigde sloop. Fel verzet uit de buurt redde de kerk, waarna zij werd gerestaureerd.

In de Eenhoornsluis zit de enige Huddesteen die nog op zijn oorspronkelijke plek ligt. Amsterdam telde er ooit acht. De horizontale streep in de steen markeert het Stadspeyl.

In november 1675 blijkt hoe kwetsbaar de stad is voor storm en springtij. Tijdens een driedaagse storm overstromen de Nieuwendijk en Warmoesstraat en ontstaat grote schade. Buiten Amsterdam zijn de gevolgen rampzalig.

Burgemeester Hudde bedacht een plan. In 1683 en 1684 laat hij dagelijks de vloedhoogte meten. Door de open verbinding met zee kende Amsterdam nog eb en vloed. Het gemiddelde van alle metingen werd het Stadtspeyl.

Veilige dijken moesten minstens negen voet en vijf duim, oftewel 2,68 meter, boven dat peil uitsteken.

Bij de aanleg van de Noord-Zuidlijn werd bij de Nieuwe Brug een tweede Huddesteen gevonden. Die kreeg een plek vlak bij zijn oorspronkelijke locatie.

Het Stadspeyl ontwikkelde zich tot het Amsterdams Peil en vervolgens het Normaal Amsterdams Peil, of NAP. Dit is nu de maatstaf voor waterhoogte in Nederland en veel andere Europese landen. Huddes metingen vormden de basis.

In 1619 wordt de Eenhoornsluis aangelegd om de drukke Haarlemmersluis in het Singel te ontlasten. Alle boten uit dit deel van de grachtengordel moesten daar langs op weg naar het IJ.

Toen de Haarlemmersluis wegens herbouw tijdelijk onbruikbaar werd, besloot de stad een tweede doorgang te maken. Zo kreeg de Prinsengracht een rechtstreekse verbinding met het IJ.

Dat hielp de handel én de waterkwaliteit. Het stinkende grachtenwater van de Jordaan kon beter doorstromen. Vervuild water werd mede verantwoordelijk gehouden voor de pestepidemieën die Amsterdam teisterden.

Aanvankelijk heette de nieuwe doorgang Prinsensluis. In de volksmond werd dat al snel Eenhoornsluis, naar de brouwerij aan de Korte Prinsengracht.

In oktober 1885 schildert Vincent van Gogh hier twee stadsgezichten terwijl hij op station Westerdok op de trein wacht. In de wachtruimte maakt hij 'Stadsgezicht in Amsterdam'; achter het station ontstaat 'De Ruyterkade in Amsterdam'.

Van Gogh was naar Amsterdam gekomen voor het pas geopende Rijksmuseum. Van mei 1877 tot juli 1878 woont hij ruim een jaar in de stad.

In 1885 woont hij weer in Nuenen. Kort daarvoor schildert hij 'De Aardappeleters'. De twee Amsterdamse werken zette hij in hoog tempo op. Een week later stuurde hij ze naar zijn broer Theo.

In het begeleidende briefje verontschuldigde hij zich voor hun toestand: 'De twee schetsjes van Amsterdam zijn tot mijn spijt nogal beschadigd. op reis waren zij nat geworden, toen zijn de paneeltjes krom getrokken bij ’t droogen en is er stof in gaan zitten. Toch stuurde ik ze om U te laten zien dat als ik in een uur tijd ergens een impressie er op wil smeeren, ik dit begin te kunnen...'

Sinds 2024 hangt 'Stadsgezicht in Amsterdam' in het Rijksmuseum. 'De Ruyterkade in Amsterdam' bevindt zich in het Van Gogh Museum.

Vanaf 1613 staat midden in het IJ de Oude Stadsherberg, een gebouw op palen voor reizigers die 's avonds of 's nachts te laat bij de afgesloten Amsterdamse haven aankwamen.

Elke avond sloten zware balken alle doorvaarten naar de stad af. Wie daarna arriveerde, kon in de herberg overnachten. Een loopbrug verbond het gebouw met de wal en bevatte twee ophaalbruggen die 's avonds omhooggingen.

Op de brug stond ook het huisje van de commies die het poortgeld inde. Overdag was de herberg een geliefd uitstapje voor Amsterdammers.

Op warme zomerdagen doken jongens naakt vanaf de steigers in het water. Het uitzicht op aangemeerde schepen, het IJ en Waterland trok veel bezoekers, waardoor de waard goede zaken deed.

Na de bouw van de Nieuwe Stadsherberg, iets verder naar het oosten, verloor de oude herberg haar aantrekkingskracht. De inkomsten daalden, de uitbaters klaagden en het gebouw raakte in verval. In 1755 wordt het gesloopt.