wandeling: Brouwersgracht

Brouwerij 't Claverblat' aan het Singel wordt in juni 1592 voor het eerst genoemd. Het pas gebouwde bedrijf wordt dan verkocht. Eigenaren en namen wisselden daarna. Tot 1734 blijft op deze plek een brouwerij actief.

In 1601 koopt Jacob Pieterszn Nachtglas de zaak voor 11.000 gulden. Hij raakt financieel in de problemen wanneer tijdens de Dertigjarige Oorlog de graanimport uit het Oostzeegebied stilvalt.

Achter de brouwerij bouwt Nachtglas in 1615 een mouterij. Omwonenden protesteerden tegen de stank en drukte. Ook het stadsbestuur wilde zo'n bedrijf niet naast de pas aangelegde, deftige Herengracht.

De regels verboden een mouterij echter niet en Nachtglas hield voet bij stuk. Pas in 1645 verdwijnt het bedrijf, nadat een omwonende het gebouw koopt.

Nachtglas en zijn kinderen waren niet alleen brouwers, maar ook kasteleins van de Kloveniersdoelen. Op verschillende schuttersstukken bedienen ze de overlieden. Frans Hals schilderde drie kleine portretten van de zonen Nachtglas.

De Melkmeisjesbrug ligt hier al sinds het begin van de zeventiende eeuw. Haar naam verwijst naar de melkmarkt op de Brouwersgracht bij de Herenmarkt.

Ook stond er een kroeg met een melkmeisje op het uithangbord. Ooit was de Melkmeisjesbrug een ophaalbrug; tegenwoordig is het een vaste brug voor voetgangers.

Schoenlappers werkten in Amsterdam van oudsher in pothuizen. Al bij de oprichting van hun gilde werd vastgelegd dat deze vakmensen hun werk in zulke lage aanbouwen verrichtten.

In 1913 heeft schoenlapper A. Jansen hier op de hoek nog zijn pothuis. Aan schoenreparaties verdiende hij weinig, dus nam hij allerlei andere klussen aan.

Veel schoenlappers verdienden bij als kruier en vervoerden goederen met een kruiwagen. Ze schepten ook kolen, brachten kinderen naar school of bewaakten handelswaar. Zonder opdracht repareerden ze in het pothuis hun schoenen.

Zo ontstond in het negentiende-eeuwse Amsterdam de uitdrukking 'als twee schoenlappers in een pothuis': zo eensgezind als twee handen op één buik. Inmiddels zijn bijna alle pothuizen bij de woningen getrokken.

In 1835 verhuist het Kaarselade Veer van het Damrak naar de Herenmarkt. De dienst vervoert passagiers en goederen naar Haarlem. Op de kade krioelt het van de schuitenvoerders, sjouwers en wagenmenners.

Een hefboom hielp bij het laden en lossen. De verbinding is druk: de Enkhuizer Almanak uit 1852 vermeldt in de zomer acht afvaarten per dag.

Met de opkomst van de trein veranderde het veer steeds meer in een vrachtdienst met stoomsleepboten. In de twintigste eeuw maakten die plaats voor vrachtwagens.

Pas in 1970 houdt de firma Kaarselade Veer op te bestaan.

Houten huizen in het oude Amsterdam hadden vaak een buitentrap naar de verdiepingen. Toen steen het belangrijkste bouwmateriaal werd, verhuisde die trap meestal naar binnen. Bij Brouwersgracht 86 gebeurde dat niet.

Hier loopt de trap buitenom, over het pothuis waarin vroeger een secreet zat. Nog altijd bereik je de bovenverdiepingen via de deur aan de zijkant. Zo'n opvallende constructie heet een preekstoel.

Brouwersgracht 86 was het eerste pand van erfgoedorganisatie Stadsherstel, die monumenten restaureert en verhuurt. De organisatie koos aanvankelijk bewust voor hoekpanden: door die te herstellen, kregen ook de aangrenzende huizen extra steun.

Jan Koolhof begint in 1722 op deze plek stokvis op te slaan. Gietijzeren vissen en de naam Twee Stokvissen in het sierraam herinneren daaraan.

De handel was belangrijk. Gedroogde stokvis bedierf bijna niet en was dus ideaal voor lange reizen naar de Oost en West. De VOC kocht grote hoeveelheden; bemanningen aten soms vier of vijf keer per week stokvis.

De vis kwam uit Noorwegen. De namen Bergen, Tromsø en Hammerfest op de gevel verwijzen daarnaar. De handel heette ook Bergenvaart en de stokvishandelaren waren verenigd in het Bergenvaardersgilde, met een eigen gildehuis aan de Amstel.

In het hoge noorden van Noorwegen werd de vis gevangen. In Noorse havens verwijderde men kop en ingewanden, waarna de vis drie maanden droogde en zo hard werd als hout.

In mei 1821 komt de zaak aan de Brouwersgracht in handen van firma Smit. Aan het einde van de negentiende eeuw koopt zij ook de nummers 158 en 160 en opent daar een stokvisbeukerij.

Door met hamers op de harde vissen te slaan, konden ze weer vocht opnemen en werden ze geschikt voor consumptie. Stoommachines dreven de hamers aan.

Smit bestaat nog steeds, maar is nu in Weesp gevestigd. In de jaren zeventig van de twintigste eeuw veranderden de pakhuizen aan de Brouwersgracht in appartementen. Bouwvakkers klaagden toen over de ondraaglijke lucht van vis en traan.

Zelfs na de verbouwing roken bewoners bij warm weer nog stokvis in hun huis.

Deze gevelsteen is op een veiling gekocht. Waar hij oorspronkelijk hing, is onzeker; mogelijk kwam hij uit de Hasselaerssteeg. In 1972 krijgt de steen hier een plek en in 2018 wordt hij gerestaureerd.

Een smakzeil is een rechthoekig zeil voor een smak. Deze tweemast-vrachtschepen voeren onder meer langs de kust en over de Zuiderzee.

Brouwersgracht 101 was, net als nummer 99, aan het einde van de jaren zestig een ruïne. Na een brand stond alleen de benedenverdieping nog overeind.

Het huidige café Tabac is een reconstructie op basis van oude foto's en tekeningen.

Café Papeneiland is een van de meest gefotografeerde plekken van Amsterdam. Toch is de zeventiende-eeuws ogende gevel niet helemaal oorspronkelijk. Aan het begin van de twintigste eeuw had het café een tuitgevel, net als Prinsengracht 4 ernaast.

Ooit bezat Papeneiland wel een zeventiende-eeuwse trapgevel, maar die verdween in de loop der eeuwen. In 1955 wordt de gevel herbouwd naar een tekening die Jacob Cats in 1785 van deze hoek maakt. Ook het buurpand krijgt zijn oude gevel terug.

Trapgevels waren populair in de zeventiende eeuw. Vanaf 1620 worden er veel gebouwd. Volgens de jaartalsteen dateert Papeneiland uit 1642. De nummers 2 en 4 zijn overigens lang niet de enige gereconstrueerde grachtenpanden in Amsterdam.

Soms heet Papeneiland het oudste café van de stad, maar dat klopt waarschijnlijk niet. Die eer gaat vermoedelijk naar De Drie Fleschjes achter de Nieuwe Kerk. Op deze hoek zit in elk geval sinds het einde van de negentiende eeuw een café.

In mei 2011 bezoekt voormalig president Bill Clinton Papeneiland. Een maand later stuurt hij een bedankbrief voor de gezelligheid en de heerlijke appeltaart.

Een hardnekkig verhaal vertelt over een tunnel onder de Prinsengracht naar de voormalige schuilkerk De Posthoorn. Onderzoek in 2017 vindt in de kelders geen enkel spoor.

Zo'n tunnel was ook niet nodig. Iedereen wist waar de katholieke kerk zat en dat werd gedoogd, zolang het gebouw er van buiten maar niet als kerk uitzag. De term 'schuilkerk' is dus misleidend.

De katholieke schuilkerk De Posthoorn begint in 1623 vlakbij, in 't Friesche Wapen op de hoek van de Korte Prinsengracht en Haarlemmerstraat. Aan het einde van de zeventiende eeuw verhuisde zij naar een pand aan de Prinsengracht.

Dat gebouw, De Posthoorn, was eerder het vertrekpunt van de postkoets naar Haarlem. In de gevel zit nog steeds een posthoorn.

Het stadsbestuur gaf alleen toestemming voor de 'nieuwe paepekerck' als kerkgangers de ingang aan de Brouwersgracht gebruikten, niet die aan de Prinsengracht. Zoals elke schuilkerk mocht ook dit gebouw aan de buitenkant niet herkenbaar zijn als kerk.

In 1688 koopt de gemeenschap twee achterhuisjes, een kleine loods en een gang naar de Brouwersgracht. Via die gang was de achterkant van de kerk bereikbaar. De nog bestaande Posthoorngang leidt tegenwoordig naar een drukkerij.

Tot 1861 blijft de kerk achter Prinsengracht 7 in gebruik. Daarna mochten katholieken een gewone kerk bouwen en opende de nieuwe Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat.