Tweede Wereldoorlog

Annick van Hardeveld vervoert bonkaarten, valse papieren en wapens; soms brengt ze onderduikers naar een veilig adres. Vlak voor de bevrijding, op 4 mei 1945, krijgt ze de opdracht om naar Amsterdam-Noord te gaan en leden van het verzet te laten verzamelen in het Vossius Gymnasium. Daar ligt een geheime wapenopslag.

In de nacht van 4 op 5 mei vertrekt ze in haar verpleegstersuniform van haar ouderlijk huis aan Koninginneweg 11, om haar opdracht uit te voeren. Op het Hekelveld schieten leden van de Grüne Polizei haar dood vanuit een passerende overvalwagen. Annick van Hardeveld krijgt een begrafenis met militaire eer in Buitenveldert.

In 1981 krijgt ze postuum het Verzetsherdenkingskruis. Mede op initiatief van haar broer verrijst op 4 mei 1985 een monument op de plek waar ze sterft. Elk jaar herdenken fietskoeriers Annick van Hardeveld hier tijdens de dodenherdenking.

Jules Barmat begint hier in 1920 de 'Handelsvereeniging Holland-Balkan'. Barmat komt in Oekraïne ter wereld, als zoon van een rabbijn, en arriveert in 1906, zestien jaar oud, in Nederland — naar verluidt met maar één Duitse mark op zak. Al snel ontpopt de jonge Julius zich tot meesteroplichter; met smokkel tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt hij rijk.

Barmat bemoeit zich ook met schimmige politieke zaken. Hij zou informant zijn geweest voor de Nederlandse inlichtingendienst, maar ook contact hebben gehad met Leon Trotski. Barmat bouwt een groot netwerk op binnen de sociaaldemocratische partijen in Nederland en Duitsland.

In 1924 raken Julius en zijn broers verwikkeld in het 'Barmat-schandaal', een groot corruptieschandaal in Duitsland dat leidt tot het grootste strafproces uit de Duitse geschiedenis. De strafzaak tegen Barmat loopt met een sisser af, maar verschillende politieke topfiguren moeten aftreden of belanden voor de rechter.

Hitlers propaganda maakt dankbaar gebruik van het imago van Barmat als Joodse zwendelaar. Na de verkiezingsoverwinning van Hitler schrijft De Telegraaf: 'Barmat is het ongeluk der Duitsche joden geweest, want zijn naam was de strijdkreet, die Hitler tot de overwinning bracht.'

Het leven en de dood van Barmat blijven in mysteries en schandalen gehuld. In 1938 sterft hij in een Brusselse cel, vermoedelijk vergiftigd. Zelfs na zijn dood speelt hij een hoofdrol in de antisemitische propaganda: zijn portret duikt op in de nazifilm 'Der Ewige Jude' uit 1940.

Hendrik Voordewind wordt in 1936 commissaris van politie, hier bij bureau Warmoesstraat. Tijdens de Tweede Wereldoorlog doet Voordewind alsof hij meewerkt met de bezetter, maar in werkelijkheid steunt hij het verzet.

Nadat het verzet in januari 1945 SS-Polizeiführer Rauter executeert, pakt de bezetter Voordewind op en zet hem op transport naar Duitsland. NSB'ers hebben hem op een lijst gezet van politieagenten die niet Duitsgezind zijn.

Na de oorlog keert Voordewind terug naar bureau Warmoesstraat. Het stadsbestuur vraagt hem Amsterdams hoofdcommissaris te worden, maar dat weigert hij. In 1949 gaat Voordewind met vervroegd pensioen. Zijn belevenissen beschrijft hij in de populaire serie 'De commissaris vertelt…'.

In de Tweede Wereldoorlog rolt het illegale Parool op verschillende plekken van de pers. De belangrijkste drukkerij zit op de Nieuwe Teertuinen 24.

Hier op de Nieuwezijds Voorburgwal ontstaat de krant in de laatste maanden van de oorlog, bij de drukkerij van Johan Jesse. Na de bevrijding kan de drukker daar goede sier mee maken. Simon Carmiggelt heeft hem overgehaald: 'Hij deed dat uit fatsoen', schrijft Carmiggelt na de oorlog. Na de oorlog gaat de krant hier over de toonbank, en kun je het Parool in de etalage lezen.

7 mei 1945: de Tweede Wereldoorlog is voorbij, twee dagen eerder capituleren de Duitsers. Duizenden Amsterdammers komen naar de Dam om de bevrijding te vieren, in de hoop de bevrijders te zien.

Maar de geallieerden zijn nog niet in de stad. Een aantal gebouwen op de Dam is in handen van de Binnenlandse Strijdkrachten, maar rond de Dam zitten ook nog Duitsers. De Kriegsmarine zit in sociëteit De Groote Club, op de hoek van de Kalverstraat en de Dam.

En opeens beginnen de Duitsers te schieten. Wat de aanleiding precies is, wordt nooit duidelijk. Er vallen 32 doden en ruim 200 gewonden. Tijdens de schietpartij zoekt een groep mensen dekking achter draaiorgel het Snotneusje.

Pas twee dagen later verlaten de Duitsers Amsterdam, ook de Kriegsmarine. Er komt nooit een officieel onderzoek, en niemand wordt veroordeeld. Het draaiorgel is als symbool van de tragedie opgenomen in de collectie van het Amsterdam Museum. De namen van de slachtoffers staan met kleine steentjes op de Dam, tussen de Nieuwendijk en het Damrak.

In dit grachtenpand zit voor de oorlog de Joodse textielfirma Lehman; daar werkt bijvoorbeeld Leo Horn, na de oorlog bekend als internationaal topscheidsrechter.

Lehman heeft de buurpanden in bezit en verbindt ze van binnen. De vloeren sluiten alleen niet op elkaar aan: de ene ligt hoger dan de andere. Om dat op te lossen komt er één grote vloer met daaronder loze ruimtes. Ideaal voor onderduikers, zeker nadat de Duitsers de Joodse firma Lehman sluiten.

Vanaf de gracht lijkt het alsof de panden leegstaan. De grachtenpanden hebben maar één gemeenschappelijke ingang, op nummer 107, en in het complex woont tijdens de oorlog een niet-Joods gezin. Alle vier de onderduikers overleven de oorlog.

Leo Horn gaat de illegaliteit in. Hij is actief in het verzet en komt met valse identiteiten en onderduikadressen de oorlog door.

Tina Strobos verbergt hier samen met haar moeder in de oorlog meer dan honderd onderduikers. Ze overleven allemaal. De onderduikers blijven vaak maar een paar dagen, voordat ze naar een veilig adres gaan.

Behalve onderduikers opvangen is Tina Strobos ook actief in het verzet. Ze vervalst bonnenboekjes en persoonsbewijzen en verbergt gestolen Duitse wapens. Tijdens de oorlog pakt de bezetter haar meerdere keren op, maar er is nooit bewijs tegen haar. Na de oorlog emigreert ze naar de Verenigde Staten, waar ze in 2011 overlijdt.

In de laatste maanden van de oorlog dient de Zuiderkerk als lijkenopslag. De hongerwinter trekt een spoor van ellende door Amsterdam. In de eerste maanden van 1945 sterven achtduizend mensen, vijfduizend meer dan in dezelfde periode voor de oorlog.

De particuliere begrafenisondernemers kunnen het werk daarom niet aan. En er is gebrek aan zowat alles: geen brandstof voor lijkauto's, geen paarden voor de koetsen, en de doodgravers zijn ernstig verzwakt of weggevoerd naar Duitsland.

Het gevolg: het duurt vaak lang voordat doden begraven worden, met wachttijden van vier tot zes weken. Om daar wat aan te doen, richt de gemeente op 5 februari het Gemeentelijk Bureau voor Lijkbezorging (GBVL) op.

Uit allerlei diensten brengt de gemeente een team van honderd man bijeen. Wie dicht bij een begraafplaats sterft, gaat meteen naar het kerkhof. De andere lijken komen hier in de Zuiderkerk terecht; op het dieptepunt liggen hier 135 doden te wachten op een begrafenis.

Fotograaf Cas Oorthuys maakt in een nacht in het geheim foto's van de opslag. Volgens de overlevering stuiven de ratten weg zodra hij de flitser aanzet.

Lijkauto's met drie of vier doden erin vervoeren de lichamen. Begraven gebeurt met een wisselkist: een kist waarvan de bodem open kan klappen, zodat het lijk in het graf valt en de kist opnieuw dienst kan doen.

De begrafenis verloopt zo efficiënt mogelijk; familie mag er niet bij zijn en neemt thuis afscheid. In zeven maanden tijd, tot eind augustus, begraaft de GBVL 2800 Amsterdammers. Op 27 augustus, lang na de bevrijding, houdt de dienst op te bestaan.

Hier op Kloveniersburgwal 49 overleeft schrijfster Marga Minco het laatste oorlogsjaar. In 1942 ontsnapt ze op het nippertje aan deportatie.

De rest van haar familie ontkomt niet en komt om in concentratiekampen. Na haar ontsnapping duikt Minco onder op verschillende adressen.

In 1944 trekt ze hier in het leegstaande pand, samen met haar latere man, journalist en dichter Bert Voeten. Hier bevalt ze in de hongerwinter van haar dochter Bettie. Eind 1949 verruilen ze Kloveniersburgwal 49 voor Oosterpark 82.

Haar oorlogservaringen staan centraal in haar werk, met 'Het Bittere Kruid' als bekendste boek. In 2019 krijgt ze de P.C. Hooft-prijs voor haar oeuvre. Ze overlijdt op 103-jarige leeftijd in 2023.

Begin 1945 maakt fotografe Emmy Andriesse vanuit het portiek van haar woning deze foto van een uitgemergeld jongetje. Het jongetje heet Pim en komt vaker bij Andriesse over de vloer.

De foto wordt bekend als symbool voor een uitgehongerde stad, waar mensen aan alles gebrek hebben. De man van Emmy Andriesse is niet blij met het fotograferen van zijn vrouw. Het is verboden, en hij vindt het veel te gevaarlijk, want het huis is een broeinest van het verzet.

In het huis hier aan de Oudezijds Achterburgwal zitten onderduikers, en verschijnen illegale bladen en valse bonnen. Emmy Andriesse is eigenlijk Joods, maar ze weet een ariërverklaring te krijgen, waardoor ze zich vrij kan bewegen. Met de andere leden van de 'Ondergedoken Camera' maakt ze foto's tijdens de oorlog.

In de Tweede Wereldoorlog zit hier een groep van dertien onderduikers in de kelder. Na de oorlog maakt fotograaf Cas Oorthuys hier een iconische foto. Alleen staan de onderduikers er niet op, maar het echtpaar dat hen onderdak biedt; de onderduikers weigeren pertinent om op de foto te gaan.

Het echtpaar Van Eekeres woont hier in de conciërgewoning van deze tabaksloods. De loods heeft een kelder, en de toegang gaat schuil achter een kastenwand. De onderduikers mogen 's avonds, als het donker is, naar boven komen om in de woonkamer van Coen en Ella van Eekeres te 'luchten'.

Als er wordt aangebeld, houdt het echtpaar het bezoek lang aan de praat, zodat de onderduikers zich weer kunnen verschuilen. Alle dertien overleven ze de oorlog.

Deze gevelsteen plaatst de vader van de eigenaar van de antiekwinkel in 1943. Hij heeft niets omhanden in de oorlog en leert zichzelf, tegen de verveling, een gevelsteen hakken. Dat doet hij zo goed dat iedereen jarenlang denkt dat het om een 17e-eeuwse steen gaat.

Op 22 en 23 februari 1941 vinden de eerste grote razzia's in Amsterdam plaats. In totaal pakken de Duitsers 427 Joodse mannen op; slechts twee overleven de oorlog: Gerrit Blom en Max Nebig.

Aanleiding zijn een serie incidenten waarbij Joodse Amsterdammers zich verzetten tegen de straatterreur van NSB'ers, WA'ers en Duitsers. Bij rellen op het Waterlooplein bekoopt WA'er Hendrik Koot dat met de dood.

Een week later loopt een Duitse aanval op ijssalon Koco uit de hand: Joodse en niet-Joodse klanten vechten terug en bespuiten de Duitsers met ammoniak. Voor de Duitsers is dat verzet onaanvaardbaar; op bevel van Himmler, Seyss-Inquart en Rauter volgt de razzia.

De opgepakte mannen komen hier op het Jonas Daniël Meijerplein bijeen en gaan op transport naar kamp Schoorl bij Alkmaar, en van daaruit naar Mauthausen. 425 van hen vermoorden de nazi's.

Veel Amsterdammers zien de razzia gebeuren, want op zondag 23 februari is er markt in de Jodenbuurt. De woede in de stad is groot. De dag erna verzamelen 400 communisten zich op de Noordermarkt en organiseren de Februaristaking, die de volgende twee dagen het openbare leven in Amsterdam, Zaandam en Hilversum grotendeels platlegt. Het is de enige staking tegen de nazi's tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De Joodse Barend de Hond en zijn familie overleven hier als onderduikers de oorlog. Restauranteigenares Wies Hofmann biedt hen vanaf het voorjaar van 1941 onderdak; de twee kennen elkaar van voor de oorlog.

Barend de Hond is sloper en kent alle hoeken en gaten van de historische panden in de grachtengordel. Hij gaat aan de slag en bedenkt een ingenieus systeem van schuilplaatsen en panelen om ze te bedekken, waarmee hij de schuilruimte steeds groter maakt.

Er komen meer familieleden bij, tot er zestien onder het dak schuilen. Ze doden de tijd met kaarten en maken stempels voor het verzet. Helemaal afgesloten van de buitenwereld zijn ze niet: via een radiootje luisteren ze naar de BBC.

De Silveren Spiegel is al sinds het begin van de bezetting een geliefde ontmoetingsplek voor Duitse soldaten. Wies schenkt hun schnaps in met een breed Duits accent. Ze is zelf ook dol op een drankje en speelt haar rol flamboyant. De soldaten hebben geen idee van de onderduikers boven hun hoofd.

Toch doet de Sicherheitspolizei zes invallen bij de Silveren Spiegel, maar telkens weet Wies Hofmann een alarmknop onder de bar in te drukken. Elke keer komen de Duitsers niet verder dan de zolder, die ze voor de bovenste ruimte aanzien.

Na de oorlog blijft de familie De Hond nog een tijdje op zolder wonen, tot ze een nieuw huis krijgen aan de Nieuwe Herengracht. Barend pakt zijn oude baan als sloper weer op. Wies Hofmann overleeft de oorlog niet lang: de drank wordt haar dood.