wandeling: tussen Brouwersgracht en Blauwburgwal

Singel 36 is één grote ode aan de zeehandel. Het huis heet Zeevrugt; boven de deur vaart een driemaster op volle zee en hoog in de gevel staat handelsgod Mercurius met zijn geldbuidel en haan.

Ook het interieur is rijkversierd. Reder en scheepsbevrachter Tamme Beth laat het pand in 1763 bouwen. Hij dreef veel handel op Sint-Petersburg.

In 1771 is Beth de reder van de 'Vrouwe Maria'. Het schip vervoert suiker, textiel en metaal, plus 27 schilderijen uit de collectie Braamcamp die bestemd zijn voor Catharina de Grote.

De 'Vrouwe Maria' vergaat op de Oostzee. In 1999 wordt het wrak teruggevonden, maar tot op heden is het niet geborgen.

Op Amsterdamse straathoeken zaten in de zeventiende eeuw vaak winkels, opvallend genoeg veel bakkerijen. In 1667 laat bakker Hendrik Outhuijsen het bestaande hoekhuis slopen en bouwt hij hier een nieuwe bakkerij.

Daarna bleef het pand bijna onafgebroken in gebruik als bakkerij. Pas na het bombardement van 1940, waarbij Blauwburgwal 22 zwaar beschadigd raakt, verandert het in een woonhuis.

Veel oorspronkelijke details zijn bewaard, waaronder de halsgevel met siervazen en andere versieringen. Eigenlijk is het huis te breed voor zo'n gevel; daarom zit onder aan de hals een extra trapje.

De uitstekende verdieping levert binnen meer ruimte op en beschermt de benedenverdieping tegen regen.

Herengracht 81 lijkt een oorspronkelijk grachtenpand uit de eerste uitbreiding van de stad. Toch dateert het huidige gebouw uit 1975: het is een reconstructie van het huis dat hier in 1620 wordt gebouwd.

In 1620 koopt timmerman Pieter Frans het bestaande pand. Hij laat het vervangen door een modieuze trapgevel. In de eeuwen daarna werd nummer 81 telkens verbouwd en aangepast aan nieuwe wensen.

In 1975 wordt het pand teruggebracht naar de toestand van 1620. Daardoor is het nu opnieuw een schoolvoorbeeld van een trapgevel uit het begin van de zeventiende eeuw.

Herengracht 77 wordt in 1588 voor het eerst vermeld. Het huidige huis wordt in 1632 gebouwd voor pijpenmaker Thomas Lawrence uit Bedfordshire. Zijn handelsmerk, de Tudor-roos, geeft het pand zijn blijvende naam: de Engelse Roos.

De houten onderpui draagt een verdieping die iets naar voren steekt. Deze overkraging ontstaat doordat de vloerbalken van de eerste verdieping op de muren van de begane grond liggen.

Dat levert boven extra vierkante meters op. Tegelijk houdt de uitstekende verdieping de regen weg van het houtwerk op de begane grond.

Deze twee pakhuizen behoren tot de vroegste bebouwing aan de Herengracht. Ze verrezen aan het begin van de stadsuitbreiding.

In het midden van elke gevel zitten boven elkaar openslaande deuren. Met de takelhaak erboven konden handelaren goederen eenvoudig over de verschillende opslagvloeren verdelen.

In 1975 worden de gebouwen gerestaureerd en zoveel mogelijk in hun oude staat teruggebracht. Tegenwoordig zijn het appartementen.

Herengracht 45 dient van 1627 tot 1670 als schuilkerk voor de Oude Friezen, een strenge groep doopsgezinden die zich niet thuis voelde bij andere doopsgezinde gemeenschappen.

In 'd'Arke Noach' hielden zij hun bijeenkomsten. Later vertrok de groep naar de Prinsengracht.

Al sinds het begin van de zeventiende eeuw verbindt de Melkmeisjesbrug hier de oevers. De naam herinnert aan de melkmarkt die op de Brouwersgracht, vlak bij de Herenmarkt, werd gehouden.

In de buurt stond bovendien een kroeg met een melkmeisje op het uithangbord. De brug kon vroeger open; nu is zij een vaste oversteekplaats voor voetgangers.

Pothuizen vormden eeuwenlang de werkplaats van Amsterdamse schoenlappers. Al bij de oprichting van hun gilde werd beschreven dat zij in deze lage uitbouwen hun vak uitoefenden.

In 1913 werkt schoenlapper A. Jansen nog in het pothuis op deze hoek. Alleen schoenen herstellen bracht weinig op, zodat hij en zijn vakgenoten allerlei bijverdiensten zochten.

Ze kruiden goederen met een kruiwagen, schepten kolen, brachten kinderen naar school of hielden toezicht op handelswaar. Was er geen klus, dan gingen ze terug naar hun leest en schoenen.

Daaruit kwam de negentiende-eeuwse Amsterdamse uitdrukking 'als twee schoenlappers in een pothuis': zo hecht als twee handen op één buik. Tegenwoordig horen bijna alle pothuizen bij de woningen erboven.

In de eerste helft van de negentiende eeuw bestond de Langestraat vrijwel volledig uit stallen. Ze hoorden bij de grote huizen aan het Singel en de Herengracht en waren via de tuinen van die grachtenpanden bereikbaar.

De gebouwen waren oorspronkelijk achterhuizen. Toen steeds meer Amsterdammers zich paarden en een koets konden veroorloven, veranderden ze in stallen met ruimte voor meerdere dieren en een rijtuig.

Op Langestraat 37 stonden bijvoorbeeld vijf paarden. De koetsiers woonden met hun gezinnen boven de stal.

Op verschillende adressen herinneren dubbele deuren en versieringen nog aan die tijd. Aan de gevel van Langestraat 92 is zelfs nog een paardenkop te zien.

In 1663 richt een jezuïetenpriester op een kleine zolder schuilkerk De Zaaier op. Via een trap bereikten enkele tientallen gelovigen de verborgen gebedsruimte.

Vooral katholieken uit de arme Jordaan kwamen hiernaartoe. De zolder werd snel te klein, waarna de gemeenschap de naastgelegen mouterij kocht. Zo groeide De Zaaier uit tot de grootste schuilkerk van Amsterdam.

De kerk moest meermaals sluiten omdat katholieke leiders de invloed van de jezuïeten wilden beperken. Toch bleef een groep gelovigen hier samenkomen. Tot in de negentiende eeuw bleef De Zaaier een schuilkerk; daarna kregen katholieken gelijke rechten.

In 1833 worden de huizen gesloopt. In 1837 opent op deze plek de rooms-katholieke Sint-Ignatiuskerk, in de volksmond nog altijd De Zaaier.

Aan het begin van de twintigste eeuw verhuisde de parochie naar een grotere kerk aan de Rozengracht, eveneens De Zaaier genoemd. Het gebouw aan de Keizersgracht werd achtereenvolgens distilleerderij Bootz, magazijn, sportschool en kantoorruimte.

De drie Groenlandse pakhuizen worden in 1620-1621 gebouwd voor aandeelhouders van de Noordse, of Groenlandse, Compagnie. Die bestaat dan zeven jaar. De gebouwen dienden voor walvisbeenderen, baleinen en vooral traan.

Van walvistraan maakte men zeep, kaarsen, lampolie en smeermiddelen. Op zolder stond de vloeistof in vaten; beneden lag zij in gemetselde bakken. Elke zes meter diepe put kon ongeveer 10.000 liter bevatten.

In 1642 verliest de compagnie haar monopolie en verhuist de walvishandel naar het gebied ten noorden van Amsterdam. Wegens de overlast verbiedt de stad de opslag van traan.

Vanaf 1685 mag dat alleen nog in de Nieuwe Teertuinen en raken de putten aan de Keizersgracht buiten gebruik. In de twintigste eeuw werden de pakhuizen een papiergroothandel; aan het einde van de jaren zeventig kwamen er appartementen.

Tijdens die verbouwing vonden bouwers zestig traanputten terug. Ze waren drie eeuwen niet gebruikt en lagen vol puin.

Rechts stonden oorspronkelijk nog twee vergelijkbare pakhuizen, in de volksmond 'De Twee Gevels'. In 1875 worden ze na een brand gesloopt. Op het terrein kwam een school, die inmiddels plaats heeft gemaakt voor een appartementencomplex.

Het Van Brienens Hofje wordt in 1804 gesticht door Arnout Jan van Brienen, vader van burgemeester Willem Joseph van Brienen. De katholieke weldoener zou ooit per ongeluk opgesloten zijn geraakt in zijn eigen kluis.

Pas na lange tijd kwam hij vrij. In de benauwde uren had hij onophoudelijk gebeden en beloofd zijn dankbaarheid met liefdadigheid te tonen.

Daarom koopt Van Brienen in april 1797 het grote complex van de voormalige bierbrouwerij De Star aan de Prinsengracht. De brouwerij maakt plaats voor een hoofdgebouw met regentenkamer en kapel.

Achter het grachtenpand kwam een binnenplaats met aan drie zijden woningen. Een gevelsteen boven de ingang herinnert aan de stichter.

Het hofje bood onderdak aan twintig oude katholieke mannen en echtparen, plus zes ongehuwde vrouwen en weduwen. Bewoners brachten zelf meubels en beddengoed mee en betaalden twintig gulden voor hun begrafenis.

De regels waren streng: elke week moesten ze de binnenplaats en stoep schrobben en de pomp poetsen. In 1997 wordt het hofje gerestaureerd. Tegenwoordig telt het 26 woningen.

Rond 1687 verhuist de katholieke schuilkerk De Posthoorn naar deze plek aan de Prinsengracht. De eerdere ruimte op de hoek van de Korte Prinsengracht en Haarlemmerstraat was te klein geworden.

De gemeenschap nam het voormalige vertrekpunt van de postkoets naar Haarlem in gebruik. Dat huis heette 'de Posthoorn'. Het bijbehorende gevelbeeld zit nog boven de oorspronkelijke ingang van de kerk.

Om alle gelovigen te kunnen ontvangen, kocht de kerk later ook Prinsengracht 11 en 13. De bezoekers kwamen vooral uit de Jordaan en hadden vaak weinig te besteden.

Ze bereikten de schuilkerk via de Posthoornsteeg, een gang aan de achterkant die uitkwam op de Brouwersgracht. In 1863 neemt de huidige Posthoornkerk aan de Haarlemmerstraat de functie van de schuilkerk over.

De geschiedenis van schuilkerk De Posthoorn begint hier vlakbij in 1623. De eerste gebedsruimte zat in 't Friesche Wapen, op de hoek van de Korte Prinsengracht en Haarlemmerstraat.

Aan het einde van de zeventiende eeuw verhuisde de kerk naar De Posthoorn aan de Prinsengracht, het voormalige onderkomen van de postkoets naar Haarlem. De posthoorn in de gevel herinnert daar nog aan.

Het stadsbestuur stond de 'nieuwe paepekerck' alleen toe als de ingang aan de Brouwersgracht kwam. Gelovigen mochten de kerk dus niet vanaf de Prinsengracht betreden. Ook mocht de buitenkant niet verraden dat hier een kerk zat.

In 1688 koopt de gemeenschap twee achterhuizen, een kleine loods en een gang naar de Brouwersgracht. Via die nog bestaande Posthoorngang konden kerkgangers de achterzijde bereiken. Nu komt de gang uit bij een drukkerij.

De schuilkerk achter Prinsengracht 7 blijft tot 1861 in gebruik. Daarna mochten katholieken een herkenbare kerk bouwen en opende De Posthoorn aan de Haarlemmerstraat.

De trapgevel van café Papeneiland oogt eeuwenoud, maar is een reconstructie. Aan het begin van de twintigste eeuw had het café nog een tuitgevel, net als het buurpand aan Prinsengracht 4.

Oorspronkelijk stond hier wel een zeventiende-eeuwse trapgevel, die later verdween. In 1955 wordt hij teruggebouwd naar een tekening die Jacob Cats in 1785 van de hoek maakt. Nummer 4 krijgt dan eveneens zijn oude gevel terug.

Vanaf 1620 zijn trapgevels bijzonder populair. De jaartalsteen van Papeneiland vermeldt 1642. De panden aan Prinsengracht 2 en 4 zijn overigens slechts twee van de vele gereconstrueerde grachtenhuizen in Amsterdam.

Het café wordt soms het oudste van de stad genoemd. Waarschijnlijk is De Drie Fleschjes achter de Nieuwe Kerk ouder. Zeker is dat op de hoek van Brouwersgracht en Prinsengracht sinds het einde van de negentiende eeuw een café zit.

In mei 2011 komt Bill Clinton langs. Een maand later bedankt de voormalige Amerikaanse president Papeneiland per brief voor de gezelligheid en de heerlijke appeltaart.

Dan is er nog het verhaal over een tunnel onder de Prinsengracht naar schuilkerk De Posthoorn. In 2017 levert onderzoek van de kelders geen spoor op.

De katholieken hadden zo'n geheime route ook niet nodig. De kerk werd gedoogd en haar locatie was algemeen bekend, zolang het gebouw er maar niet als kerk uitzag. 'Schuilkerk' is daarom een misleidende naam.

Aan het einde van de achttiende eeuw werd hier ondergronds een grote drinkwaterkelder aangelegd. De bak bood ruimte aan veertienhonderd ton schoon water voor de buurt. De ijzeren paal is een overblijfsel van de tapkraan.

Waterschepen brachten Vechtwater naar de stad, waarna het in de kelder werd opgeslagen. Tussen 1790 en 1824 worden verspreid over Amsterdam 33 van deze ondergrondse verswaterbakken aangelegd. De meeste zijn verdwenen.

De strenge winter van 1783-1784 vormt de directe aanleiding. Zelfs ijsbrekers krijgen toen geen watertransport meer door naar Amsterdam.

Met de 33 nieuwe kelders beschikte de stad over ruim voldoende reservewater. Sommige voorraden bleven zelfs jarenlang onaangeroerd.

Tussen de Noorderkerk en de Prinsengracht wordt in 1623 een begraafplaats aangelegd. Een muur omsloot het terrein. Op de Noordermarkt volgt een grijze band van hardsteen nu nog precies het oude verloop.

Op de kaart van Van Berckenrode uit 1625 zijn het kerkhof en de muur duidelijk herkenbaar. Tegen de kerk stond een huis voor de doodgraver. Dat is de huidige uitbouw links, gezien vanaf de Prinsengracht.

In 1655 is de begraafplaats alweer te klein en verhuist zij naar bolwerk 'Haarlem' aan de Singelgracht. Ook de omwonenden wilden ervan af: ze klaagden over de geur, die toen als zeer schadelijk gold.

Dertig jaar later werd ook de ommuring afgebroken. De vrijgekomen ruimte werd toegevoegd aan de Noordermarkt.

Een kerk in de Jordaan stond aanvankelijk helemaal niet in de plannen voor de grachtengordel. De bewoners vonden de Westerkerk echter veel te ver weg en bleven om een eigen gebedshuis vragen, ondanks een eerste afwijzing.

In 1620 loopt stadsmetselaar Cornelis Danckertsz zelf de route naar de Westerkerk en telt zijn stappen. Ook hij vindt de afstand te groot. Het stadsbestuur gaat alsnog akkoord.

De Noorderkerk werd in drie jaar gebouwd naar ontwerp van Hendrick de Keyser. De plattegrond is een Grieks kruis met vier gelijke zijbeuken. Daardoor konden alle bezoekers de dominee goed horen vanaf de centraal geplaatste kansel.

Met Pasen, in april 1623, wordt de kerk in gebruik genomen. Het ontwerp vond later navolging bij verschillende kerken in binnen- en buitenland.

Café Het Bruine Paard dankt zijn naam volgens een sterk verhaal aan een paard van de Amsterdamse brandweer. Op een gladde winterdag in 1890 zou het dier met brandweerwagen en al het café zijn binnengestormd.

De wagen was op de Prinsensluis door zijn remmen geschoten. Omdat iets verderop aan de gracht een brandweerkazerne stond, zou het verhaal kunnen kloppen.

De steile brug en scherpe bocht naar de Anjeliersstraat veroorzaakten vaker ongelukken. Kranten uit 1900 meldden bij nummer 42 incidenten met een wagen vol ijzeren staven, glazenwassersladders, een meelwagen en een paard-en-wagen.

Ook in april 2007 wordt de bocht een bezorger van Albert te machtig. Het vrachtwagentje eindigt tegen de toog.