wandeling: tussen Blauwburgwal en Leliegracht

Op zaterdag 11 mei 1940 vallen vier Duitse bommen op het centrum van Amsterdam. Drie belanden in het water van de Herengracht en Blauwburgwal; de vierde ontploft op straat. Er vallen 44 doden en 79 gewonden.

Waarom de bommen worden afgeworpen, is nooit helemaal duidelijk geworden. Mogelijk raakte de bommenwerper in moeilijkheden na Nederlands luchtafweervuur. Een andere verklaring is dat de telefooncentrale aan de Spuistraat het doelwit was.

Na de explosie liggen Blauwburgwal 17 tot en met 25 in puin. Ook Herengracht 105 en 107 zijn verwoest. Tot aan de Spuistraat springen ruiten en raken muren ontzet.

Het bombardement bleef lange tijd relatief onbekend. Drie dagen later verwoestten Duitse bommen Rotterdam. Tijdens de vijf bezettingsjaren zorgde de bezetter ervoor dat dit onnodige bombardement en de vele burgerslachtoffers nauwelijks aandacht kregen.

Pas in 2016 worden de namen van de slachtoffers achterhaald aan de hand van hun overlijdensakten. Precies tachtig jaar na de aanval, op 11 mei 2020, wordt een gedenksteen met alle namen onthuld.

Het huis met de neuzen wordt in 1610 gebouwd. Wie de opdrachtgever was, is onbekend. Ook weet niemand zeker waarom drie mannenkoppen met opvallend grote neuzen de gevel sieren.

Volgens de overlevering boden vrienden van de bouwer aan de versiering te betalen. Ze stelden wel één voorwaarde: de eigenaar en zijn twee zonen moesten worden afgebeeld.

De bouwer ging akkoord. Sindsdien kijken de drie mannen met hun geweldige neuzen vanaf de gevel neer op de straat.

In 1752 ondergaat het huis een ingrijpende verbouwing in Lodewijk XV-stijl. Veel achttiende-eeuwse decoraties zijn bewaard. In het achterhuis bevindt zich nog een oorspronkelijke stijlkamer met wandschilderingen, stucwerk en een indrukwekkende schouw.

Rond 1600 laat dichter Hendrick Laurensz Spieghel hier Huis De Dolphijn bouwen. De familie Spieghel bezit in deze buurt al veel grond voordat de grachtengordel wordt aangelegd.

Nadat het Singel is uitgegraven, krijgen de oude grondeigenaren als eersten het recht een perceel te kopen. Spieghel koopt een dubbel perceel én de grond aan de Herengracht erachter, zodat zijn huis daar ook een achteruitgang krijgt.

Hendrick de Keyser ontwerpt De Dolphijn. De voorgevel heeft twee gelijke trapgevels met rolornamenten. Een bewaard gebleven bouwtekening is veel uitbundiger; waarschijnlijk laat Hendrick Laurensz Spieghel het ontwerp versoberen.

Tussen 1655 en 1679 wordt het huis gesplitst in twee woningen: links de Vergulde Dolphijn en rechts de Kleynde Dolphijn. In 1967 maakt men die splitsing aan de buitenkant ongedaan. Het blijven twee woningen, maar ze delen weer één voordeur.

Bij de restauratie gebruikt men oude afbeeldingen, waaronder een schilderij van Abraham Storck uit 1684. De naam De Dolphijn verwijst naar Spieghels favoriete Griekse verhaal, over de dichter Arion die door een dolfijn wordt gered.

Dit smalle huis is eigenlijk een bebouwde gang. Boven de deur staat een zon: dit is één van de ingangen van de doopsgezinde schuilkerk De Zon. Op een foto van rond 1900 is te zien dat de steeg toen al is bebouwd.

Schuilkerk De Zon ontstaat in 1644 na een scheuring binnen de doopsgezinde kerk. De gelovigen kopen vervolgens Singel 118 en bouwen op de binnenplaats een schuilkerk, met ook hier aan de Herengracht een uitgang.

Het huis aan het Singel staat bekend als het huis ‘waar de zon op het dak staat’. Daaraan dankt de schuilkerk haar naam De Zon. De gelovigen worden Zionisten genoemd.

De doopsgezinde schuilkerk De Zon groeit snel tot 700 gelovigen. In 1801 verenigen de doopsgezinden zich weer. Hier komt dan een veilighuis, dat inmiddels ook alweer is verdwenen.

Herengracht 100 is nog grotendeels zoals het in 1620 wordt gebouwd. De Vlaamse graanhandelaar Daniël Colpin geeft opdracht voor het huis, dat De Vergulde Dubbele Arend heet. Boven de middelste ruit op de eerste verdieping zit een gevelsteen met een goudkleurige tweekoppige adelaar.

In 1714 koopt Nicolaas Sautijn De Vergulde Dubbele Arend. Hij is driemaal burgemeester, bewindhebber van de VOC en de WIC en directeur van de Sociëteit van Suriname. Toch blijft hij vooral bekend door corruptie.

De familie Sautijn verdient grote bedragen met het illegaal verkopen van banen bij de VOC. Een onderzoek brengt die handel aan het licht. Wie daar wil werken, moet de familie betalen: een baan als schipper kost 2.500 gulden, als gewoon soldaat naar Indië gaan kost 40 gulden.

De machtige Nicolaas Sautijn ontloopt een straf. Het schandaal betekent wel het einde van zijn politieke loopbaan, ondanks zijn functies als burgemeester, bewindhebber en directeur.

Het oorspronkelijke zeventiende-eeuwse pand wordt in 1751 verhoogd en krijgt een uitbundige gevelversiering. In het midden staat een wildeman, symbool voor de ongetemde krachten van de natuur. Boven hem staat de zon; samen geven zij het huis zijn naam.

In het pand zijn nog rococostucwerk, marmeren vloeren en bijzonder houtsnijwerk te zien. Op oude tekeningen staat een monumentale schouw met wandschilderingen, maar daarvan is weinig over. Het pand dient jarenlang als discotheek.

Boven de voordeur zit een bovenlicht uit de negentiende eeuw. Het steekt uit naar de straat én naar de gang, zodat één lantaarn zowel buiten als binnen licht geeft. Langs de grachten, die ’s nachts aardedonker zijn, is dat geen overbodige luxe.

Keizersgracht 149 heet D'Koning van Zweeden. Die naam staat boven in de gevel, waar ook een beeld van de Zweedse koning Gustav II Adolf hangt. Oorspronkelijk staat dit beeld ergens anders en ziet de gevel er anders uit.

Een tekening uit het grachtenboek van Caspar Philips uit 1768 laat zien hoe het pand eruitziet wanneer het in 1621 wordt gebouwd. Het heeft dan een trapgevel en het beeld ‘de koning van Zweden’ staat boven de poort van het koetshuis.

Mogelijk woont Louis de Geer hier als eerste. Dat zou de naam en het beeld verklaren: hij handelt veel met Zweden en heeft een sterke band met de koning. Later woont hij verderop, op nummer 125 in het Huis met de Hoofden.

De Dubbele Arend wordt in 1620 gebouwd in opdracht van Nicolaes Hasselaer. Boven de deur komt een dubbele arend. De naam verwijst naar de familiebrouwerij op de hoek van de Prins Hendrikkade en de huidige Hasselaerssteeg.

Hendrick de Keyser ontwerpt het huis, dat meerdere keren wordt verbouwd. Aan het eind van de negentiende eeuw krijgt de gevel weer de vorm die men toen passend vindt bij een gevel van Hendrick de Keyser.

In 1928 koopt de Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Vereeniging het pand. Veel Nederlanders voelen zich dan verwant met de witte boeren in Zuid-Afrika: zij spreken een vergelijkbare taal en delen het geloof van hervormde Nederlanders.

Tijdens de Boerenoorlogen van 1880 tot 1902 kiezen Nederlanders massaal de kant van de boeren. Dat sentiment blijft lang bestaan. In veel steden krijgen straten en pleinen namen van boerenleiders; de vereniging past goed bij die tijd.

In 1952 krijgt het grachtenpand de naam ‘Jan van Riebeeckhuis’. Ook in de jaren vijftig voelen veel Nederlanders zich nog betrokken bij de witte Afrikaners. Dat verandert in de jaren zestig en, vanaf 1980, met een sterke Amsterdamse anti-apartheidsbeweging.

In 1984 bestormen activisten het huis en gooien zij een deel van de grote bibliotheek in de gracht. Na de val van het apartheidsregime in 1994 heet het pand Zuid-Afrikahuis en wordt het een cultureel centrum.

Aan het Huis met de Hoofden is een oude legende verbonden. Volgens dat verhaal zijn de zes hoofden aan de gevel van rovers die ooit in dit grachtenpand probeerden in te breken.

Op de avond van de inbraak zijn de rijke huiseigenaren weg. Alleen twee keukenmeiden zijn thuis. Terwijl Anna een broodmes slijpt, hoort zij gestommel uit de kelder en mannenstemmen. De andere dienstmeid vlucht; Anna blijft alleen achter.

De rovers ontdekken een luik waardoor zij vanuit de kelder naar binnen kunnen. Ze spreken af één voor één door het luik te kruipen. Vraagt de volgende “ben je er?” en klinkt het antwoord “ja!”, dan volgt hij.

Wanneer de eerste rover zijn hoofd door het keukenluik steekt, hakt Anna het met haar net geslepen broodmes af. Zij trekt zijn lichaam naar binnen. Als de volgende rover vraagt “Ben je er?”, antwoordt Anna met zware stem: “Ja!”.

Zo steken alle zes de rovers hun hoofd door het luik en hakt Anna ze af. Als herinnering aan die bloedige geschiedenis bevestigt men daarna zes hoofden aan de gevel van het grachtenpand.

Keizersgracht 101 heet Sint-Janshoofd, naar het hoofd van Johannes de Doper op een schotel onder de hijsbalk. Het huis wordt in 1632 gebouwd; toen hangt het Sint-Janshoofd als gevelsteen nog laag op de gevel.

Het hoofd van Johannes de Doper is een vaker uitgebeeld bijbels thema. Het verwijst naar het verhaal uit het Oude Testament over Salomé, die als geschenk om het hoofd van Johannes vraagt.

In 1712 wordt het pand verbouwd en ontwerpt Anthonie Turck de sierlijstgevel. Aan de uiteinden staan beelden van Neptunus en Amphitrite. Het interieur krijgt stucwerk en een bijzondere plafondschildering met de vier werelddelen.

Stadsherstel knapt hier in de Herenstraat een blok huizen op. Halverwege de jaren zestig zijn de panden zo bouwvallig dat men ze grotendeels moet afbreken.

De Herenstraat is van oudsher een winkelstraat die de chique grachten met het stadscentrum verbindt. Daarom richten ook de hoekpanden zich op de Herenstraat en niet op de gracht.

Hier zitten winkels voor dagelijkse benodigdheden, zoals bakkers, slagerijen en zaken in tabak en snuif. Daarnaast zijn er gespecialiseerde winkels voor de elite van de grachtengordel, waaronder horlogemakers, bontwinkels en handschoenenzaken.

Na de restauratie begint Cecile Boelen slijterij De Waere Jacob op Herenstraat 39. Haar familie zit al sinds 1733 in de wijnhandel. Haar opvolgers verhuizen naar het grotere hoekpand op nummer 41.

Vanaf 1630 komen remonstranten samen in schuilkerk De Vrijberg. De kerk staat op de plek van een vroegere hoedenmakerij. Ze koopt steeds meer omliggende panden en groeit uit tot een grote kerk midden in het huizenblok.

De kerk heeft uitgangen naar de Keizersgracht, de Prinsenstraat en de Prinsengracht. De remonstranten moeten uitwijken naar een schuilkerk nadat de calvinistische kerk aan het begin van de zeventiende eeuw scheurt.

De remonstranten, ook wel rekkelijken genoemd, verliezen de strijd van de strenggelovige contraremonstranten. De spanning loopt hoog op. In 1618 grijpen de contraremonstranten de macht; Van Oldenbarnevelt wordt vermoord en andere remonstrantse leiders worden gevangengezet of verbannen.

Daarna zijn de remonstranten, net als lutheranen, doopsgezinden en katholieken, aangewezen op schuilkerken. In de loop van de zeventiende eeuw krijgen zij meer ruimte. De Vrijberg is vanaf het begin zo groot dat duidelijk is dat hier een kerk zit.

Dat wordt toegestaan, zolang het geen gewone kerk is. Tot 1957 dient het gebouw als remonstrantse kerk. De grote zaal is de grootste en oudste bewaard gebleven schuilkerk van Nederland.

De naam De Rode Hoed en de gevelsteen verwijzen naar de hoedenmaker die hier zat voordat het gebouw een schuilkerk werd.

Op de plannen voor de grachtengordel uit 1613 staat de Leliegracht nog als straat ingetekend. De kopers van de erven in deze buurt willen liever een gracht en krijgen hun zin.

De bewoners betalen zelf het uitgraven, maar dat vormt geen probleem. De opbrengst van de afgegraven aarde is hoger dan het loon van de arbeiders.

De brug hier over de Prinsengracht stort in 1659 al in. Daarbij komen zeven of acht mensen om het leven. De stad bouwt de brug snel opnieuw, want deze verbinding is belangrijk en het is hier vaak erg druk.

In de zeventiende eeuw staat het water in de Prinsengracht hoger dan in de rest van de grachtengordel. Daarom komt hier een sluis. De lage kade en de smalle gracht voor Leliegracht 60 herinneren daar nog aan.

Nu blijft vooral een schilderachtig plekje over.

In 1614 krijgen de huiszittenmeesters van de Nieuwe Zijde hier een stuk grond. Zij delen brood en turf uit aan arme stadsgenoten. Op het erf aan de Prinsengracht bouwen zij eerst een pakhuis.

Later komen er ook een bakkerij en opslag voor turf en boter. Tot 1645 vergaderen de Nieuwezijds Huiszittenmeesters in de Nieuwe Kerk. De uitdeling aan armen gebeurt dan in de Huiszittensteeg, de huidige Raadhuisstraat.

Nadat de Nieuwe Kerk gedeeltelijk afbrandt, besluit men ook de hoofdvestiging naar de Prinsengracht te verplaatsen. In 1649 is het nieuwe Huiszittenhuis klaar.

Op nummer 235 kunnen armen zich inschrijven, op de binnenplaats deelt men hulp uit en nummer 237 dient als opslag. Hier kunnen veel meer mensen terecht, wat nodig is door de snelle groei van Amsterdam en het aantal behoeftigen.

De gevel van Prinsengracht 135 is in de negentiende eeuw herbouwd. Het fronton, de driehoek met het oude stadswapen van een koggeschip met twee mannen en een hond, is nog wel origineel uit 1649.

In de gevel en poort zitten ook drie grote reliëfs, waarschijnlijk gemaakt door Willem de Keyser. Tijdens de napoleontische tijd verdwijnt de scheiding tussen de Oudezijds en Nieuwezijds Huiszittenhuizen.

De armenzorg voor de hele stad wordt hier aan de Prinsengracht geregeld tot 1870. Daarna komt hier een brandweerkazerne.

Singel 166 wordt vaak het smalste pand van Amsterdam genoemd, met een voorgevel van 1,80 meter breed. Toch is het huis groter dan het op het eerste gezicht lijkt.

Het pand is driehoekig, zestien meter diep en aan de achterkant vijf meter breed. Singel 166 staat op de plek van een steeg die tussen twee pottenbakkersbedrijven doorliep tot aan de Herengracht.

Het huis staat hier al sinds 1634. In de achttiende eeuw kent men het als 'Den ouden Pijpenla tussen de witwerker en de vleeshouwer'.