wandeling: tussen Leliegracht en Rozengracht

Het Koopmanshuis is een bijzonder goed bewaard gebleven oorspronkelijk grachtenhuis. Het wordt gebouwd tijdens de derde uitleg, wanneer Amsterdam zich hier uitbreidt. De stijl doet denken aan Hendrick de Keyser, maar het is onbekend of hij het ook ontwerpt.

In 1618 geeft wijnkoper Wolfert Webber uit Straatsburg opdracht voor de bouw. Hij woont sinds 1588 in Amsterdam en maakt daar fortuin. Eerder woont hij in het huis De Thoorn van Straetsburgh aan de Warmoesstraat, genoemd naar zijn oude woonplaats.

Webber neemt de gevelsteen van zijn oude huis mee naar de Herengracht, maar die is verdwenen. De naam Koopmanshuis is opvallend, want bijna alle Amsterdamse grachtenhuizen zijn koopmanshuizen.

Bij dit pand is extra goed te zien dat de middelste ramen op de bovenverdiepingen oorspronkelijk pakluiken hebben. Op de pakzolders slaat men de koopmansgoederen op.

Herengracht 150 en 152 vormen vroeger een tweeling. Nummer 152 is het meest intact gebleven en heeft een gevelsteen met een stralende zon. Waarschijnlijk ziet Herengracht 154 er vroeger ook zo uit.

In 1993 ontdekt men onder het achttiende-eeuwse plafond van de voorkamer van Herengracht 150 zeventiende-eeuwse schilderingen. Op balken en planken staan druivenranken, bloemen en fruitmotieven.

Daarna vindt men op nummer 152 precies dezelfde schilderingen. Waarschijnlijk stammen ze uit het bouwjaar 1617. Daarmee zijn het de oudste plafondschilderingen van de Grachtengordel.

Guillelmo Bartolotti behoort tot de rijkste mannen van de Republiek. Wanneer men in 1631 vermogensbelasting heft, blijkt alleen Balthasar Coymans in Amsterdam nog rijker te zijn.

Bartolotti verdient zijn geld met handel vanuit het Oostzeegebied naar Italië: eerst in tarwe en bonen, later ook in zijde, zout, huiden, staal en wapens. Het verdiende geld leent hij vervolgens weer uit.

Voor de firma Bartolotti worden bankzaken steeds belangrijker. Bartolotti financiert ook de WIC, wat vermoedelijk weinig rendement oplevert, omdat de WIC voortdurend geldnood heeft.

Guillelmo Bartolotti heet eigenlijk Willem van de Heuvel. Zijn familie neemt de naam over van de Italiaanse koopman Giovanni Baptista Bartolotti, zijn kinderloos overleden oom. Die laat zijn vermogen na aan de familie, op voorwaarde dat zij Bartolotti gaat heten.

Bartolotti geeft Hendrick de Keyser opdracht hier aan de Herengracht een stadspaleis te bouwen. In 1617 is het gebouw klaar. De gevel is volledig gespiegeld: maskers, banden, vazen, klauwstukken en balusters keren aan beide kanten terug.

Het huis ligt precies in het verlengde van de Driekoningenstraat, waardoor ook vanuit die straat een prachtig uitzicht op het Bartolottihuis ontstaat. Tegenwoordig is het Bartolottihuis een museumhuis.

De buitenkant wordt in 1970 gerestaureerd. Rond 1995 volgt de minstens zo spectaculaire binnenkant.

Arnout Jan van Brienen koopt in 1771 het huis De Sonnewijser en laat het afbreken. Hij bouwt er het grote nieuwe huis De Zonnewijser voor terug, zoals het er nu nog staat.

Het zonnetje boven de ruit op de eerste verdieping verwijst naar die naam. Boven op de daklijst staat het familiewapen, dat inmiddels is verdwenen.

De Zonnewijser is groot en indrukwekkend, met bescheiden versieringen en een bekroning op de attiek met het familiewapen. De tuin achter het huis loopt door tot Keizersgracht 195, dat ook van de familie is.

Ook het interieur is niet overdadig, maar wel indrukwekkend en zeer luxe. Arnout Jan van Brienen behoort tot de katholieke elite en krijgt uitzonderlijk toestemming van de paus voor een privékapel hier aan de Herengracht.

Van Brienen leidt een bankiers- en handelshuis met grote sociale en politieke invloed. Zoals gebruikelijk houdt hij zich ook bezig met welzijnszorg. Hij is regent van het Maagdenhuis en staat op het regentenstuk dat Adriaan de Lelie in 1788 schildert.

Voor zijn zoon koopt hij Herengracht 284, dat nu bekendstaat als het Van Brienenhuis. In het jaar van zijn overlijden sticht hij het Van Brienenhofje aan de Prinsengracht.

In 1868 verkoopt men Herengracht 182 voor een vriendenprijs aan het Rooms Katholiek Gesticht voor Liefdadigheid, dat er een weeshuis begint. Voor de aanleg van de Raadhuisstraat verdwijnt de tuin van De Zonnewijser.

Daardoor is vanaf die straat nu ook de al even indrukwekkende achterkant van het pand te zien.

Het Coymanshuis wordt in 1625 gebouwd naar een ontwerp van Jacob van Campen. In de loop der eeuwen wordt het aangepast, maar het oorspronkelijke ontwerp blijft goed herkenbaar.

De achtergevel stort in en wordt in 1931 vervangen. Het Coymanshuis is het enige woonhuis dat Jacob van Campen in Amsterdam ontwerpt. Zijn classicistische stijl vraagt om ruimte, die aan de smalle Amsterdamse grachten nauwelijks beschikbaar is.

Het huis wordt gebouwd voor de broers Balthasar en Joan Coymans. Het is niet alleen een woonhuis, maar ook het hoofdkantoor van de firma Coymans. Tot halverwege de achttiende eeuw blijft het in de familie.

Nu is het het hoofdkantoor van Amnesty International. De firma Coymans houdt zich bezig met bankzaken, verzekert en financiert schepen en handelt in edelmetalen, Zweeds ijzer, teer, linnen en specerijen.

In 1657 overlijden Balthasar en Joan. Hun zonen zijn nog te jong om hen op te volgen. Daarom neemt Sophia Trip, de weduwe van Joan, de leiding van de firma over.

Haar zus Maria, de weduwe van Balthasar, woont ook in het Coymanshuis.

Bij de oplevering in 1905 is het gebouw van de Eerste Hollandsche Levensverzekeringsbank met 37 meter het hoogste kantoorgebouw van Amsterdam. Door zijn omvang en extravagante vormgeving zorgt het gebouw voor veel discussie.

Op twee grote tableaus staat een engel die een moeder en haar kind beschermt en geruststellend naar een polisblad wijst. Op het koperen dak staat een smeedijzeren sierhek met de initialen E.H.L.B. van de levensverzekeringsbank.

Tegenwoordig heet het gebouw Astoria en dient het als bedrijfsverzamelgebouw.

Hier op de Westermarkt woont filosoof René Descartes in 1634 en 1635. Hij brengt het grootste deel van zijn volwassen leven door in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en woont op veel verschillende plaatsen, waaronder meerdere plekken in Amsterdam.

René Descartes voelt zich thuis in Nederland. 'In welk ander land zou ik zo'n volledige vrijheid kunnen vinden', schrijft hij in een brief. Hij hoeft zich hier niet druk te maken over censuur of een kerk die nieuwe denkbeelden verkettert.

In Amsterdam is die vrijheid volgens Descartes groot: iedereen is hier bezig geld te verdienen. Daardoor kan hij anoniem aan zijn filosofie werken. In dit huis op Westermarkt 6 krijgt hij een relatie met de huishoudster.

Voor zover bekend is dat zijn enige verhouding. Samen krijgen zij een dochter, Francine, en leven zij enkele jaren samen. Francine overlijdt op vijfjarige leeftijd. Descartes regelt daarna een huwelijk voor de huishoudster en geeft haar een bruidsschat mee.

In 1637 publiceert Descartes zijn beroemdste boek, 'Discours de la méthode', een verhandeling over de methode. Het boek verandert de wetenschap definitief. Descartes breekt met de oude, nog op de Oude Grieken gebaseerde wetenschappelijke traditie.

Voor hem berust wetenschap op waarneming, onderzoek en twijfel. Vanaf 1635 woont Descartes buiten Amsterdam, maar hij blijft een groot deel van zijn werk uitgeven bij Amsterdamse uitgevers. De laatste jaren van zijn leven woont hij in Zweden, op uitnodiging van koningin Christina.

In 1940 huurt Otto Frank het pand aan Prinsengracht 263 voor zijn bedrijf Pectacon, dat handelt in geleermiddelen voor jam. De familie Frank komt uit Frankfurt. In 1933 vlucht het gezin naar Amsterdam vanwege de steeds vijandiger sfeer in Duitsland.

In 1942 krijgt Annes zus Margot een oproep om in een Duits kamp te werken. Het gezin woont dan in de Rivierenbuurt en besluit meteen onder te duiken in het Achterhuis van het bedrijf.

De schuilplaats is alleen bereikbaar via een geheime ingang achter een draaibare boekenkast. Door de indeling van het pand is niet te vermoeden dat daarachter nog een achterhuis ligt.

Een week later volgt de familie Van Pels. De gezinnen kennen elkaar al, want Hermann van Pels werkt voor Otto Frank. Na vier maanden komt er een achtste onderduiker bij.

Anne Frank zit 761 dagen met haar familie en de andere onderduikers in het Achterhuis. In haar dagboeken beschrijft ze haar leven in de schuilplaats.

Op 4 augustus 1944 vallen de Duitsers het pand binnen. De onderduikers zijn verraden. Ze worden naar Westerbork gebracht en vandaar naar Duitsland gedeporteerd.

Anne en haar zus Margot worden in Bergen-Belsen vermoord. Van de acht onderduikers overleeft alleen Otto Frank de oorlog. De anderen zijn moeder Frank, Margot, Anne, vader en moeder Van Pels, hun zoon Peter en tandarts Pfeffer.

Na de bevrijding dreigt sloop van Prinsengracht 263. Als het verhaal van Anne en het Achterhuis bekender wordt, groeit het verzet. Halverwege de jaren vijftig wordt de sloop voorkomen.

Het pand wordt gerestaureerd. Op 3 mei 1960 opent het Anne Frank Huis.

De Westerkerk is ontworpen door Hendrick de Keyser. Tijdens de bouw overlijdt hij en neemt zijn zoon Pieter de Keyser het werk over. Op 8 juni 1631 komt de kerk in gebruik.

Zeven jaar later is ook de toren klaar. Met 87 meter is dit de hoogste kerktoren van Amsterdam. De Westerkerk staat precies waar de grachtengordel een knik maakt.

Daardoor is dit terrein minder geschikt voor de rechthoekige percelen waarop de grachtenhuizen staan. De toren staat aan de kant van de Prinsengracht, zodat hij vanuit de straatjes in de Jordaan goed zichtbaar is.

Boven op de toren staat de keizerskroon. Maximiliaan I geeft Amsterdam in 1489, als dank voor bewezen diensten, het recht om die kroon te gebruiken. Tegenwoordig heeft de keizerskroon weer de felblauwe kleur van vroeger.

Het carillon in de toren is gemaakt door de gebroeders Hemony en klinkt elk kwartier. Vroeger klinkt het harder dan nu. Dat leidt geregeld tot klachten, vooral van nieuwe bewoners die maar niet aan het geluid kunnen wennen.